Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP MÔN LÍCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu vê hoạt động đánh giá kết quả học tập của học sinh Những năm 50 đến 70 của thế kỷ XX, xuất phát từ nhiệm vụ nâng cao chất lượng dạy học trên cơ sở phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh, vấn đề KT, ĐG được nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ đánh giá tri thức nhằm hoàn thiện quá trình dạy học. Tiêu biểu là các nhà giáo dục người Nga như V.
Palonxky với chương trình: “Những vấn đề dạy học của việc đánh giá tri thức, kỹ năng”, F.Perovxki với “Cơ sở và thực tiễn của kiểm tra tri thức”. Bloom và các cộng sự của mình đã tiến hành phân loại mục tiêu giáo dục trong lĩnh vực nhận thức, có tác dụng quan trọng trong lý luận đánh giá giáo dục và hoàn thiện việc học tập. Cuốn sách “Nguyên tắc phân loại mục tiêu giáo dục: Lĩnh vực nhận thức” [3] của Bloom được trình bày 2 phần, nổi bật ở phần 2 về 6 cấp độ nhận thức: Biết, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá, cuốn sách là kim chỉ nam trong việc phân loại mục tiêu giáo dục để xây dựng quy trình KT, ĐG giáo dục hiện nay. Những năm gần đây, lĩnh vực nghiên cứu đánh giá và đo lường trên thế giới đạt những thành tựu đáng ghi nhận, được tiếp cận theo quan điểm trường phái khác nhau song các tác giả đều nhấn mạnh ý nghĩa, tầm quan trọng của KT, ĐG, xây dựng cơ sở lý thuyết và thực tiễn, quy trình KT, ĐG phù hợp với hệ thống giáo dục của từng quốc gia.
Bloom cùng George F.Thomas Hastings cho ra đời cuốn sách “Evaluation to improve Learning” (Đánh giá thúc đẩy học tập). Cuốn sách này dành cho giáo viên, viết về kỹ thuật đánh giá KQHT của học sinh. Nếu được áp dụng đúng cách việc đánh giá sẽ giúp giáo viên hỗ trợ 7 học sinh cải thiện khả năng học tập. Trọng tâm của cuốn sách giúp hoàn thiện và sử dụng đúng cách một hệ thống các câu hỏi, các bài kiểm tra đánh giá quá trình học tập và các dạng bài kiểm tra khác do giáo viên tự làm được áp dụng cho học sinh hàng năm.
Cuốn sách thông qua việc liên kết các kỹ thuật đánh giá tốt nhất, nhằm hỗ trợ các giáo viên sử dụng đánh giá như một công cụ để cải tiến cả quy trình dạy và học[1]. Trong thời gian gần đây, các nước trên thế giới không chỉ đạt được những thành tựu mới về lý luận mà đã thành công trong việc triển khai thực tiễn ở các trường học. Xu hướng đánh giá mới của thế giới là đánh giá dựa theo năng lực (Competence base assessment), tức là “đánh giá khả năng tiềm ẩn của HS dựa trên kết quả đầu ra cuối một giai đoạn học tập, là quá trình tìm kiếm minh chứng về việc HS đã thực hiện thành công các sản phẩm đó”. Đánh giá năng lực nhằm giúp GV có thông tin KQHT của HS để điều chỉnh hoạt động giảng dạy; giúp HS điều chỉnh hoạt động học tập; giúp GV và nhà trường xác nhận, xếp hạng kết quả học tập.
Nhiều quốc gia đã đẩy mạnh ĐG quá trình bằng các hình thức, phương pháp đánh giá không truyền thống như quan sát, phỏng vấn, hồ sơ, dự án, trình diễn thực, nhiều người cùng tham gia (dẫn theo [10]). Nghiên cứu lý thuyết chung về đánh giá trong lớp học như công trình của C. Paloma và Robert L. Ebel “Measuring Educational Achievement” (Đo lường thành tích giáo dục) mô tả rất chi tiết phương pháp đo lường đánh giá học sinh ở các trường phổ thông ở Mỹ.
Qua công trình này cho thấy việc về đánh giá học sinh cần tập trung vào đánh giá các năng lực được học sinh thể hiện trong quá trình kiểm tra và đánh giá [36]. Cuốn “Measurement and Evaluation in Teaching” (Đo lường và đánh giá trong dạy học) của Norman E. Gronlund giới thiệu tới GV và những người đang theo học nghiệp vụ sư phạm về những nguyên tắc và quy trình đánh giá cần thiết cho việc dạy học hiệu quả. Trong tác phẩm này đã tiếp tục khẳng định rằng năng lực của người học là đối tượng của các đánh giá và đo lường sư 8 phạm, nếu không thể đánh giá được các năng lực của người học thì việc đánh giá chỉ có tính hình thức và đã vi phạm các nguyên tắc trong đánh giá [34].
Các tác giả Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc “Cơ sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông” đã đưa ra cách hiểu về kết quả học tập là một khái niệm thường được hiểu theo hai quan niệm khác nhau trong thực tế cũng như trong khoa học. KQHT là mức độ thành tích mà một chủ thể học tập đã đạt, được xem xét trong mối quan hệ với công sức, thời gian đã bỏ ra, với mục tiêu xác định; KQHT còn là mức độ thành tích đã đạt của một học sinh so với các bạn học khác. Theo quan niệm thứ nhất, kết quả học tập là mức thực hiện tiêu chí (criterion) và với quan niệm thứ hai, đó là mức thực hiện chuẩn [26]. Tác giả Trần Bá Hoành “Đánh giá trong giáo dục” cho rằng: Đánh giá là quá trình hình thành những nhận định, phán đoán về kết quả công việc, dựa vào sự phân tích những thông tin thu được, đối chiếu với những mục tiêu, tiêu chuẩn đã đề ra nhằm đề xuất những quyết định thích hợp để cải thiện thực trạng, điều chỉnh nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc.
Đánh giá là một mắt xích trọng yếu trong quá trình đánh giá. Nó không chỉ dừng lại ở việc giải thích thông tin về trình độ kiến thức, kĩ năng hoặc thái độ của học sinh mà còn gợi ra những định hướng "bổ khuyết sai sót hoặc phát huy kết quả [17]. Tác giả Lê Văn Hồng đã viết “Cơ sở lý luận của việc đánh giá kết quả học tập của học sinh trong giáo dục nghề nghiệp”. Trong cuốn sách này tác giải đã nêu và phân tích các cơ sở lý luận về đánh giá bao gồm các khái niệm liên quan đến đánh giá kết quả học tập, cơ sở tâm lý học, cơ sở giáo dục học về đánh giá, đặc biệt là tác giả đã trình bày và phân tích các mức độ trong thang đánh giá của Bloom [18].
Một số tác giả khác lại nghiên cứu về đo lường và đánh giá giáo dục bằng phương pháp định lượng được sử dụng trong giảng dạy trong nhà trường như “Trắc nghiệm và đo lường thành quả học tập” của Dương Thiệu Tống. Cuốn tài liệu đã mô tả hệ thống khái niệm về đo lường thành quả học tập, các 9 nguyên lí đo lường, các nguyên tắc viết câu hỏi trắc nghiệm, tổ chức thi và chấm thi, cuốn sách này là một đóng góp rất lớn cho đánh giá giáo dục của Việt Nam [33]. Dự án mô hình trường học mới tại Việt Nam - Dự án mô hình trường học mới Việt Nam (GPE - VNEN) là một dự án về sư phạm nhằm xây dựng và nhân rộng một mô hình nhà trường tiên tiến, hiện đại phù hợp với mục tiêu phát triển của giáo dục Việt Nam. Định hướng cơ bản của mô hình này là thực hiện đổi mới đồng bộ cách tiếp cận các thành tố đảm bảo chất lượng giáo dục trong nhà trường, xây dựng môi trường học tập có tính tham gia và dân chủ, góp phần phát triển năng lực và phẩm chất học sinh, trong đó chú trọng đổi mới đánh giá học sinh theo nguyên tắc vì sự tiến bộ của người học; đánh giá kết quả học tập của học sinh theo định hướng năng lực (dẫn theo [10]).
Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh với "Đánh giá và đo lường kết quả học tập" đã hệ thống rất đầy đủ các thuật ngữ và khái niệm, các nguyên tắc, phương pháp, kĩ thuật, các nội dung ĐG trong giáo dục [28]. Cuốn Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh cấp THCS [7] do Bộ Giáo dục và Đạo tạo lưu hành nội bộ đã chỉ ra các yêu cầu, nội dung của đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực của HS. Tác giả Lâm Quang Thiệp cũng cho ra đời cuốn sách “Lý thuyết và thực hành về đo lường và đánh giá trong giáo dục” nghiên cứu về đo lường đánh giá trong giáo dục bằng phương pháp định lượng được sử dụng trong giảng dạy và có tính thực tiễn cao [32]. Các nghiên cứu vê quản lý hoạt động đánh giá kết quả học tập của học sinh Trong cuốn “A Teacher's Guide to Assessment” (Hướng dẫn GV đánh giá) do D.Macintosh lại viết rất cụ thể, chuyên sâu về những lý luận cơ bản của đánh giá trong lớp học, cách lập kế hoạch đánh giá, cách đánh giá, 10 cho điểm, và cả cách thức đánh giá bằng nhận xét của giáo viên đối với học sinh.
Đây là cuốn sách gợi mở rất nhiều cho nhà quản lý trong công tác quản lý hoạt động đánh giá học sinh theo tiếp cận phát triển năng lực [35]. Bên cạnh đó có những nghiên cứu cụ thể về quản lý hoạt động đánh giá học sinh theo định hướng phát triển năng lực trong các nhà trường hiện nay, cụ thể là: Cuốn “Monitering Educational Achivement” của N.Postlethwaite (2004); cuốn “Monitering Evaluation: Some Tools, Methods and Approches” do Worbank phát hành (2004); cuốn “Managing Evaluation in Educational” của Kath Aspinwall, Tim Simkins, John F. John Mc Auley (1992); cuốn “Mười bước tiến tới hệ thống giám sát và đánh giá dựa trên kết quả” của Jody Zall Kusek, Ray C. Ở nước ngoài, quản lý ĐG kết quả học tập của người học tập trung ở 3 nội dung như sau: Xác lập các tiêu chí đánh giá quá trình ĐG và quản lý ĐG kết quả học tập; Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý ĐG kết quả học tập của người học; Triển khai mô hình quản lý ĐG kết quả học tập.
Kinh nghiệm ở các nước cho thấy, các nước rất quan tâm đến quản lý ĐG kết quả học tập của người học. Những tiêu chí của cơ quan kiểm định chất lượng giáo dục là thước đo hiệu quả công tác quản lý ĐG kết quả học tập, do vậy bản thân nhà trường phải có biện pháp quản lý chặt chẽ đáp ứng được tiêu chí đề ra.