CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHI TIÊU CÔNG VÀ QUẢN LÝ CHI TIÊU CÔNG 1. CHI TIÊU CÔNG_ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ: 1.1 Khái niệm, đặc điểm chi tiêu công: 1.Khái niệm chi tiêu công: Nhà nước có vai trò kinh tế chung rất quan trọng. Vai trò ấy thể hiện chủ yếu ở chỗ khắc phục thất bại thị trường, điều tiết vĩ mô, nhằm làm cho các hoạt động kinh tế có hiệu quả, công bằng và ổn định. Điều này được thể hiện rõ thông qua quá trình chi tiêu công của Nhà nước.
Qua quá trình này, Nhà nước sẽ cung cấp một lượng hàng hoá và dịch vụ công cộng cho xã hội. Bên cạnh đó, Nhà nước còn tham gia vào việc cung cấp một lượng hàng hoá tư nhân, đó là những hàng hoá trong các lĩnh vực mà tư nhân sẽ không đầu tư hoặc đầu tư không hiệu quả, đòi hỏi sự đầu tư của nhà nước. Ví dụ như hàng hoá tư nhân chi phí cao ( nước sạch, …). Nhà nước phải đầu tư để sản xuất một số hàng hoá tư nhân vì lý do chính trị xã hội, mà nếu không có việc sản xuất các loại hàng hoá này thì nền kinh tế sẽ không có hiệu quả.
Chi tiêu công phản ánh hoạt động mua sắm của các loại hàng hóa và dịch vụ mà Chính phủ mua vào, để qua đó cung cấp các loại hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội, nhằm thực hiện các chức năng vốn có của Nhà nước. Chi tiêu công tạo ra hàng hóa dịch vụ được cung cấp công cộng mà người dân có nhu cầu có thể dễ dàng tiếp cận. Nhà nước có thể cung cấp những loại hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội dưới hình thức: "người hưởng tự do mà không trả tiền" hoặc dưới dạng thu phí, lệ phí - một hình thức thu hồi chi phí đầu tư của Nhà nước, nhưng thường không theo cơ chế giá thị trường. Chi tiêu công còn thực hiện chính sách tái phân phối thu nhập.
Đặc điểm chi tiêu công Đặc điểm nổi bật của chi tiêu công là nhằm phục vụ cho lợi ích của cộng đồng dân cư ở các vùng hay trong phạm vi quốc gia. Điều này xuất phát từ chức năng quản lý toàn diện nền kinh tế - xã hội của Nhà nước và cũng 5 chính trong quá trình thực hiện chức năng đó, nhà nước cung cấp một lượng hàng hóa và dịch vụ công cho nền kinh tế. Thứ đến, Chi tiêu công luôn gắn liền với bộ máy Nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà Nước thực hiện, nên việc ra quyết định trong chi tiêu công luôn mang tính chất phức tạp. Các khoản khi tiêu công do chính quyền nhà nước các cấp đảm nhiệm theo nội dung đã được quy định theo phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và các khoản chi tiêu này được đảm bảo cho các cấp chính quyền thực hiện chức năng quản lý, phát triển KT – XH.
Trong đó, các cấp của cơ quan quyền lực nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định cơ cấu, nội dung, mức độ của các khoản chi tiêu công cộng nhằm thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia. Một bộ phận quan trọng trong các khoản chi tiêu công cộng là mang tính không hoàn trả hay hoàn trả không trực tiếp. Điều này được thể hiện ở chỗ không phải mọi khoản thu từ những hàng hoá và dịch vụ công do Nhà nước cung cấp đều được tính đúng theo khối lượng và giá trị thực tế của nó. Nó được quyết định bởi những chức năng tổng hợp về KT - XH của nhà nước.
Có thể thấy tất cả các hàng hoá mà khu vực tư nhân cung cấp đều có chung một đặc điểm: người cung cấp hàng hoá đều muốn những người tiêu dùng phải trả tiền và thu lợi nhuận trong quá trình đó. Hàng hoá và dịch vụ công cộng không có chung đặc điểm ấy, mà với chúng việc thu tiền là thứ yếu. Vì vậy, khu vực tư nhân thường quay lưng lại với việc sản xuất hàng hoá công cộng. Thí dụ, làm sạch không khí sẽ mang lại lợi ích to lớn, nhưng không có công ty tư nhân nào làm điều đó vì nó không thu được lợi nhuận từ dịch vụ này.Vai trò của Chi tiêu công: Thứ nhất, Chi tiêu công góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Tùy từng thời kỳ, nhiệm vụ, mục tiêu kinh tế khác nhau, Nhà nước có các ưu tiên danh mục đầu tư khác nhau như; đầu tư vào các cơ sở hạ tầng, hỗ trợ kinh doanh, phát triển nguồn nhân lực. 6 Thứ hai, Chi tiêu công là một công cụ điều chỉnh chu kỳ kinh tế. Khi kinh tế trong thời kỳ suy thoái, Nhà nước sẽ mở rộng chi tiêu và ngược lại, khi kinh tế trong thời kỳ lạm phát, Nhà nước sẽ thu hẹp chi tiêu. Thưa ba, Chi tiêu công còn có vai trò nổi bật là tái phân phối thu nhập, thực hiện công bằng xã hội.
Thứ tư, Chi tiêu công nhằm sửa chữa các thất bại thị trường, khu vục công sẽ cung cấp những hàng hóa thuộc lĩnh vực nhạy cảm, gắn liền với bộ máy Nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội; như Quốc phòng, an ninh, an sinh xã hội. và đồng thời khu vực này cũng cung cấp hàng hóa khu vực tư nhân cung cấp không hiệu quả, hoặc các lĩnh vực cung cấp thông tin không hoàn hảo: như y tế, giao thông. Nội dung và phân loại chi tiêu công: 1. Các nguồn tài trợ cho chi tiêu công: Các nguồn thu của Nhà nước nhằm tài trợ cho chi tiêu công bao gồm: Nguồn thu từ thuế và lệ phí Nguồn thu từ đóng góp của các thành phần kinh tế, các tổ chức xã hội và dân cư.
Nguồn tài trợ từ bên ngoài. Các nguồn khác được ghi thu vào ngân sách nhà nước. Phân loại chi tiêu công: Chi tiêu công diễn ra trên phạm vi rộng, dưới nhiều hình thức. Căn cứ vào từng loại, có thể phân ra các kiểu chi tiêu công như sau.
Căn cứ vào chức năng vĩ mô của nhà Nước: Chi tiêu công bao gồm các nhóm chi cho các lĩnh vực sau: Xây dựng cơ sở hạ tầng Tòa án và viện kiểm soát Hệ thống quân đội và an ninh xã hội Hệ thống giáo dục, y tế… Hỗ trợ cho các doanh nghiệp Hệ thống quản lý hành chính Nhà nước 7 Chi tiêu viện trợ nước ngoài, ngoại giao Chi khác b. Căn cứ vào quy trình lập ngân sách: Chi tiêu công theo các yếu tố đầu vào Chi tiêu công theo các yếu tố đầu ra. Nội dung của quy trình này sẽ được phân tích kỹ trong phần sau. Căn cứ vào tính chất kinh tế: Trong quản lý tài chính công, chi tiêu công được chia làm 2 nội dung lớn: Chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.
Chi thường xuyên: Là quá trình phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nước để đáp ứng nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của nhà nước ngày càng gia tăng, do đó càng làm phong phú nội dung chi thường xuyên của ngân sách nhà nước. Chi thường xuyên có những đặc trưng cơ bản sau: Thứ nhất, chi thường xuyên mang tính ổn định: Việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước, đòi hỏi phải có nguồn lực tài chính ổn định duy trì cho sự hoạt động của bộ máy nhà nước. Tính ổn định của chi thường xuyên còn bắt nguồn từ tính ổn định trong từng hoạt động cụ thể của mỗi bộ phận thuộc bộ máy nhà nước. Thứ hai, đó là các khoản chi mang tính chất tiêu dùng xã hội: Các khoản chi thường xuyên chủ yếu nhằm trang trải các nhu cầu về quản lý hành chính sự nghiệp nhà nước, về quốc phòng, an ninh và các hoạt động xã hội khác do nhà nước tổ chức Thứ ba, phạm vi, mức độ chi thường xuyên gắn chặt với cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước và sự lựa chọn của nhà nước trong việc cung ứng các hàng hóa, dịch vụ công.
Các khoản chi thường xuyên hướng vào việc đảm bảo sự hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước, do đó, nếu bộ máy nhà nước gọn nhẹ, hoạt động có hiệu quả thì số chi thường xuyên giảm. Hoặc những quyết định của nhà nước trong việc lựa chọn những phạm vi, mức độ cung ứng các hàng hóa công cộng cũng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến phạm vi và mức độ chi thường xuyên. 8 Nội dung của các khoản chi thường xuyên: Thứ nhất, chi cho sự nghiệp văn hóa - xã hội: Là các khoản chi mang tính chất tiêu dùng xã hội, liên quan đến sự phát triển đời sống tinh thần các tầng lớp nhân dân. Chi văn hóa - xã hội gắn liền với chi đầu tư phát triển nhân tố con người.
Chi văn hóa - xã hội bao gồm các khoản chi cho các hoạt động sự nghiệp: sự nghiệp khoa học - công nghệ, sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, văn hóa, nghệ thuật, thể dục - thể thao, thông tấn, báo chí, phát thanh - truyền hình và các họat động khác. Chi quản lý hành chính nhà nước: Với chức năng quản lý toàn diện nền kinh tế - xã hội, nên bộ máy hành chính nhà nước được thiết lập từ TW đến địa phương và toàn bộ các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân. Chi quản lý hành chính của nhà nước nhằm đảm bảo sự hoạt động của hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước. Hoạt động chi này bao gồm: - Chi cho hoạt động của các cơ quan quyền lực nhà nước.
- Chi cho hoạt động của hệ thống các cơ quan tư pháp nhà nước. - Chi cho hoạt động quản lý vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Tiếp đến, là Chi quốc phòng an ninh và trật tự an toàn xã hội: Chi quốc phòng an ninh được tính vào khoản chi thường xuyên đặc biệt quan trọng, vì đây là lĩnh vực mà hoạt động của nó đảm bảo sự tồn tại của Nhà nước, ổn định trật tự xã hội và sự toàn vẹn lãnh thổ. Khoản chi này được chia làm hai bộ phận cơ bản sau: - Các khoản chi cho quốc phòng để phòng thủ và bảo vệ Nhà nước, chống sự xâm lược và đe dọa của nước ngoài.
- Các khoản chi nhằm bảo vệ, giữ gìn chế độ xã hội, an ninh của dân cư trong nước. Cuối cùng, là các khoản chi khác: Như chi trợ giá theo chính sách của nhà nước, chi trả lãi tiền do chính phủ vay, chi hỗ trợ bảo hiểm xã hội.