đặt vấn đề nghiên cứu đề tài , nhằm đáp ứng 3 m c tiêu: 1 h gi h g h hi i h i h i g 2. Mô i h hi i h i h i g 3 gi i h hi h g h g h hi i h i h i g 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Thực trạng quản lý và xử lý chất thải y tế trên thế giới và Việt Nam 1. y ê ớ CTYT đã được nhiều nước trên thế giới nghiên cứu, đặc biệt ở các nước phát triển như Anh, Mỹ, Nhật, Canada.
Nhiều công trình nghiên cứu quan tâm đến các lĩnh vực như tình hình phát sinh, phân loại CTYT, quản lý CTYT (Biện pháp làm giảm thiểu chất thải, tái sử d ng, xử lý chất thải, đánh giá hiệu quả của các biện pháp xử lý chất thải. Các tác hại trong hoạt động sản xuất thuốc và khám chữa bệnh đối với môi trường, sức khoẻ cũng được nghiên cứu nhiều [56], [60]. Việc nghiên cứu những biện pháp làm giảm tác hại của CTYT, những vấn đề liên quan với y tế công cộng như nhiễm khuẩn bệnh viện, nhiễm khuẩn ngoài bệnh viện đối với người thu nhặt rác, vệ sinh viên và cộng đồng, người phơi nhiễm với HIV, HBV, HCV ở nhân viên y tế đã được nhiều tác giả đề cập và nghiên cứu [24], [25], [61]. 1 1 1 1 Th g h ih h hi Khối lượng CTYT phát sinh thay đổi theo mùa, theo khu vực địa lý, và ph thuộc vào các yếu tố như: Cơ cấu bệnh tật, dịch bệnh, loại bệnh, quy mô bệnh viện, phương pháp và thói quen của nhân viên y tế trong việc khám, chữa bệnh và chăm sóc bệnh nhân và hành vi xử lý, thải các loại rác của người bệnh, người nhà của người bệnh ở các khoa phòng.
Khối lƣợng chất thải y tế phát sinh theo quy mô bệnh viện [19] Tuyến, Tổng lƣợng CTYT CTYT nguy hại bệnh viện (kg/GB) (kg/GB) Bệnh viện TW 4,1 - 8,7 0,4 - 1,6 Bệnh viện tỉnh 2,1 - 4,2 0,2 - 1,1 Bệnh viện huyện 0,5 - 1,8 0,1 - 0,4 5 Ng ồ : Bộ Y tế (2002), Quy chế quản lý chất thải y tế, NXB Y học, Hà Nội [2],[3],[4]. 1 1 1 2 Ph i h hi Năm 1992 Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo, ở các nước đang phát triển có thể tiến hành phân loại chất thải y tế thành các loại sau: Chất thải không độc hại (Chất thải sinh hoạt gồm chất thải không bị nhiễm các yếu tố nguy hại); Chất thải sắc nhọn (Truyền nhiễm hay không); Chất thải nhiễm khuẩn (Khác với các vật sắc nhọn nhiễm khuẩn); Chất thải hoá học và dược phẩm (Không kể các loại thuốc độc đối với tế bào); Các chất thải nguy hiểm khác (Chất thải phóng xạ, các thuốc độc tế bào, các bình chứa khí có áp suất cao) [33]. ỞMỹ phân loại chất thải y tế thành 8 loại: Chất thải cách ly (Chất thải có khả năng truyền nhiễm mạnh); Những nuôi cấy và dự trữ các tác nhân truyền nhiễm và chế phẩm sinh học liên quan; Những vật sắc nhọn được dùng trong điều trị, nghiên cứu.; Máu và các sản phẩm của máu; Chất thải động vật (Xác động vật, các phần của cơ thể.); Các vật sắc nhọn không sử d ng; Các chất thải gây độc tế bào; Chất thải phóng xạ [33]. 1113Q h hi Theo Tổ chức Y tế thế giới, có 18 - 64% cơ sở y tế chưa có biện pháp xử lý chất thải đúng cách.
Tại các cơ sở y tế, 12,5% công nhân xử lý chất thải bị tổn thương do kim đâm xảy ra trong quá trình xử lý chất thải y tế. Tổn thương này cũng là nguồn phơi nhiễm nghề nghiệp, với máu phổ biến nhất, chủ yếu là dùng hai tay tháo lắp kim và thu gom tiêu huỷ vật sắc nhọn. Có khoảng 50% số bệnh viện trong diện điều tra vận chuyển chất thải y tế đi qua khu vực bệnh nhân và không đựng trong xe thùng có nắp đậy [33]. Ở các nước phát triển, người ta đã có công nghệ xử lý riêng cho mỗi loại chất thải y tế, tuy nhiên đây không phải là biện pháp hữu hiệu được áp d ng ở các nước đang phát triển [15], [58].
Vì vậy, các nhà khoa học ở các 6 nước Châu Á đã tìm ra một số phương pháp xử lí chất thải khác để thay thế như Philippin đã áp d ng phương pháp xử lí rác bằng các thùng rác có nắp đậy; Nhật Bản đã khắc ph c vấn đề khí thải độc hại thoát ra từ các thùng đựng rác có nắp kín bằng việc gắn vào các thùng có những thiết bị cọ rửa; Indonexia chủ trương nâng cao nhận thức trước hết cho các bệnh viện về mối nguy hại của chất thải y tế gây ra để bệnh viện có được những biện pháp, giải pháp phù hợp [33]. y V N Quy chế Quản lý CTYT của Bộ Y tế ban hành tại Quyết định số 43/2007/QĐ-BYT ngày 30/11/2007, quy định [8]: Ch hi là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải thông thường. Ch hi g h i là CTYT chứa yếu tố nguy hại cho sức khoẻ con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu huỷ an toàn. Q h hi là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử d ng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện.
1 1 2 1 Th g h ih h hi Theo kết quả khảo sát của nhiều tác giả trong ngành Y tế, tại một số bệnh viện cho thấy tỷ lệ phát sinh CTRYT theo từng tuyến, loại bệnh viện, cơ sở y tế rất khác nhau. Trong cùng một bệnh viện, các khoa khác nhau sẽ có lượng CTRYT phát sinh khác nhau, khoa hồi sức cấp cứu, khoa sản, khoa ngoại có lượng CTRYT phát sinh lớn nhất [20], [29], [30], [45]. Chất thải y tế phát sinh theo giƣờng bệnh tại Việt Nam Tuyến bệnh viện Tổng lƣợng CTYT (kg/GB) CTYT nguy hại (kg/GB) Bệnh viện TW 0,97 0,16 Bệnh viện tỉnh 0,88 0,14 Bệnh viện huyện 0,73 0,11 Chung 0,86 0,14 Ng ồ : Bộ Y tế (2009), Kế hoạch bảo vệ môi trường Ngành y tế giai đoạn 2009-2015 [5]. Kết quả nghiên cứu của một số công trình nghiên cứu trong nước về tổng lượng CTRYT phát sinh trên địa bàn cả nước có sự sai lệch: Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Đức Khiển 50 - 70 tấn/ngày; Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Huy Nga (BYT) là 16,5 tấn.ngày; Kết quả nghiên cứu của Lê Doãn Diên là 37,5 tấn ngày; Theo báo cáo diễn biến môi trường Việt Nam 2004 (WB) là 57,5 tấn/ngày, của Bộ Xây dựng là 34 tấn/ngày [35].
Sở dĩ có sự chệnh lệch như vậy vì một số đề tài khi nghiên cứu về lượng CTRYT phát sinh có xét đến cả chất thải xây dựng, bùn bể phốt. Một số đề tài nghiên cứu khác chỉ xét đến lượng CTRYT phát sinh khi cần thiêu đốt. Theo kết quả khảo sát năm 2001 của Bộ Y tế tại 280 bệnh viện lượng CTRYT phát sinh mỗi ngày khoảng 429 tấn/ngày, trong đó lượng CTYTNH khoảng 34 tấn/ngày, ước tính tổng lượng khoảng 15 triệu tấn/năm CTYT, trong đó có khoảng 21. Dự báo đến năm 2010, lượng CTYTNH sẽ có khoảng 25.
1 1 2 2 Th h hầ h i h hi Dựa vào các đặc điểm lý, hoá, sinh học và tính chất nguy hại, chất thải trong các cơ sở y tế được phân thành 5 nhóm [10]: 8 * Ch hi hiễ : Gồm: - Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: Bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thuỷ tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác sử d ng trong các hoạt động y tế. - Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (loại B): Là chất thải bị thấm máu, thấm dịch sinh học của cơ thể và các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly. - Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao (loại C): Là các chất thải phát sinh trong các phòng xét nghiệm như: Bệnh phẩm và d ng c đựng dây dính bệnh phẩm. - Chất thải giải phẫu (loại D): Bao gồm các mô, cơ quan, bộ phận cơ thể người; Rau thai, bào thai và xác động vật thí nghiệm.
* Ch hih họ g h i: Nhóm này gồm các loại chất thải sau: - Dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử d ng. - Chất hoá học nguy hại sử d ng trong y tế. - Chất gây độc tế bào, gồm: Vỏ các chai thuốc, lọ thuốc, các d ng c dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ người bệnh được điều trị bằng hoá trị liệu. - Chất thải chứa kim loại nặng: Thuỷ ngân (Từ nhiệt kế, huyết áp kế thuỷ ngân bị vỡ, chất thải từ hoạt động nha khoa), cadimi (Cd) (Từ pin, ắc quy), chì (Từ tấm gỗ bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử d ng trong ngăn tia xạ từ các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị).
* Ch h i hó g : Gồm các chất thải phóng xạ rắn, lỏng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu và sản xuất. Danh m c thuốc phóng xạ và hợp chất đánh dấu dùng trong chẩn đoán và điều trị ban hành kèm theo Quyết định số 33/2006/QĐ-BYT ngày 24 tháng 10 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Y tế. 9 * Bì h hứ: Bao gồm bình đựng oxy, CO2, bình ga, bình khí dung. Các bình này dễ gây cháy, gây nổ khi thiêu đốt.
* Ch h i hô g h ờ g: Là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hoá học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ, bao gồm: - Chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (Trừ các buồng bệnh cách ly). - Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế như các chai lọ thuỷ tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gẫy xương kín. Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hoá học nguy hại. - Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: Giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim.
- Chất thải ngoại cảnh: Lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh.