Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG ĐỘI NGŨ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC CỦA PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Năng lực lãnh đạo, quản lý của đội ngũ Hiệu trưởng có vai trò đặc biệt quan trọng đến chất lượng giáo dục, đến thương hiệu và sự thành công của một nhà trường, của sự nghiệp giáo dục. Nhiều quốc gia trên thế giới đã rất chú trọng đầu tư cho hoạt động bồi dưỡng nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác của người Hiệu trưởng nhằm đáp ứng thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ của nhà trường theo xu hướng phát triển. Nghiên cứu ngoài nước Vào giữa thế kỷ XVIII, các nhà khoa học Robert Owen (1771-1858), Andrew Ure (1778- 1875) đưa ra ý tưởng muốn tăng năng xuất lao động cần tập trung giải quyết một số yếu tố chủ yếu là tạo ra phúc lợi công cộng, tìm giải pháp giám sát công nhân, quan tâm đến mối quan hệ giữa người quản lý với người bị quản lý và nâng cao trình độ quản lý cho các nhà quản lý.
Tiếp đó Frederick Win slow Taylor (1856-1915) với công trình tiêu biểu là cuốn: “Những nguyên tắc quản lý khoa học” xuất bản năm 1911, ông quan niệm: “Quản lý là biết được chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó hiểu được rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [16, tr76]. Henri Fayol (1841-1925) người Pháp đã có công trình “Tổng quát về quản lý hành chính” xuất bản năm 1916. Cống hiến lớn nhất của ông là đưa ra 5 chức năng cơ bản của quản lý, 16 quy tắc về chức trách quản lý và 14 nguyên tắc quản lý hành chính. Theo ông, người quản lý nếu có đủ năng lực tư duy và năng lực thực tiễn kết hợp nhuần nhuyễn các chức năng, các quy tắc, các nguyên tắc quản lý thì chất lượng và hiệu quả hoạt động của tổ chức được nâng cao [16, tr79].
Giáo dục thế kỷ XXI diễn ra trong bối cảnh thế giới có những biến đổi sâu sắc. Nền kinh tế thế giới chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, nền văn minh loài người chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ. Toàn cầu hóa kinh tế là một xu thế khách quan lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia, 8 đặt ra cho các nhà trường, đặc biệt là người đứng đầu - người Hiệu trưởng những trách nhiệm mới. Đã có nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu về vai trò, nhiệm vụ, sự ảnh hưởng của người đứng đầu trường học đối với sự phát triển giáo dục và đất nước, như một số tác giả sau: Whitake K.S (2003) đã đưa ra cái nhìn tổng quan về sự thay đổi vai trò của Hiệu trưởng và giáo viên trong quản lý, lãnh đạo, trách nhiệm và mối quan hệ với cộng đồng.
Murphy J (1992) đã nghiên cứu về sự cần thiết phải cải tiến việc đào tạo các nhà lãnh đạo giáo dục khi môi trường giáo dục thay đổi, đó là những tác động của các biện pháp cải cách về môi trường làm việc của Hiệu trưởng trường học đến việc hỗ trợ giáo viên thành công, quản lý cải cách và mở rộng cộng đồng nhà trường. Amy Mednick (2003) đề cập đến vai trò mới của Hiệu trưởng trường học, đó là việc chia sẻ quyền quyết định với giáo viên và nhân viên, cung cấp các điều kiện hỗ trợ cho các hoạt động, đôn đốc nhân viên tìm hiểu và đổi mới hoạt động thực hành, hợp tác phát triển, quản lý giám sát quá trình thay đổi. Peter Jones (2007) cho rằng, Hiệu trưởng vừa là nhà quản lý, nhà lãnh đạo, nhà phát triển chương trình giảng dạy và là người sáng tạo. Do đó, Hiệu trưởng phải hiểu biết về vai trò của mình, có định hướng rõ ràng về công việc, xác định được nhu cầu thời gian cho mỗi công việc, vì vậy họ cần phải được bồi dưỡng.
Công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD ở một số quốc gia có nền GD phát triển, được coi là mô hình kiểu mẫu trên thế giới cũng rất được coi trọng. Tại Nhật Bản, công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD được phân cấp hoàn toàn cho Hội đồng giáo dục mỗi tỉnh, đó là việc tổ chức bồi dưỡng theo định kỳ, tham quan và học tập tại các quốc gia có nền GD tiên tiến, hoặc liên kết với các trường Đại học, Viện nghiên cứu, các tổ chức khác để bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ và trau dồi các kỹ năng khác. Bên cạnh đó, Bộ GDĐT còn tổ chức các hội thảo cấp Trung ương cho giáo viên (trong 6 tuần), cho CBQL (trong 4 tuần) và hỗ trợ cho các chương trình bồi dưỡng của các tỉnh. Tại Phần Lan, công tác QLGD từ Bộ GD tới Sở giáo dục thực hiện dựa trên sự linh hoạt với nguyên tắc phân quyền và hỗ trợ.
Trung ương đưa ra các chỉ đạo, hướng dẫn, 9 còn các cơ quan QLGD địa phương hoàn toàn có quyền tự chủ trong việc lập kế hoạch, sắp xếp, đánh giá các chương trình giảng dạy, bồi dưỡng. Công tác bổ túc, bồi dưỡng cho đội ngũ CBQLGD, giáo viên, chuyên gia tư vấn được tổ chức rất công phu hàng năm tại Trung tâm bồi dưỡng giáo viên đặt tại trường Đại học và trường học mùa hè của địa phương với mục đích cập nhật kiến thức và phương pháp giảng dạy mới nhất. Trong khi đó, đội ngũ nhà giáo và CB QLGD đều phải có trình độ từ Thạc sỹ trở lên, được lựa chọn đào tạo từ những sinh viên xuất sắc nhất, có tâm huyết nhất từ hai hệ thống giáo dục Đại học chuyên về học thuật (universites) và chuyên về kỹ thuật, bách khoa (polytechnics). Có thể khẳng định, công tác bồi dưỡng Hiệu trưởng trường học được các nước trên thế giới coi là một trong những nhiệm vụ tất yếu và rất quan trọng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, hướng đến sự thành công cho các nhà trường, góp phần phát triển bền vững ở mỗi quốc gia.
Nghiên cứu trong nước Công tác bồi dưỡng CBQLGD nói chung và bồi dưỡng đội ngũ Hiệu trưởng các nhà trường nói riêng đã được sự quan tâm chỉ đạo thường xuyên của Đảng, Chính phủ, ngành Giáo dục và Đào tạo cũng như của các tỉnh trong cả nước. Điều đó thể hiện ở việc: Trung ương Đảng đã ra những Nghị quyết về GD&ĐT, đặc biệt gần đây nhất là Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT, trong đó có một nội dung rất quan trọng là công tác bồi dưỡng đội ngũ CBQLGD. Với Bộ GD&ĐT, Ban cán sự Đảng Bộ GD&ĐT đã ban hành Nghị quyết số 08/NQ-BCSĐ ngày 04/4/2007 về việc phát triển ngành sư phạm và các trường sư phạm giai đoạn 2007 đến 2015, xác định nhiệm vụ với nội dung: “Triển khai thực hiện đề án đào tạo và bồi dưỡng CBQLGD các cấp, trong đó ưu tiên bồi dưỡng tất cả 35.000 Hiệu trưởng các cấp, bậc học”. Trường Cán bộ quản lý GD&ĐT (TW1) được Bộ GD&ĐT cho phép thực hiện thí điểm chương trình đào tạo Hiệu trưởng trường tiểu học ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX.
Đến năm 1995, Bộ GD&ĐT lại cho phép hai Trường CBQLGD&ĐT trực thuộc Bộ liên kết với các Trường Đại học sư phạm đào tạo thạc sĩ chuyên ngành QLGD. Lần đầu tiên ở Việt Nam đào tạo cả trình độ đại học và sau 10 đại học về QLGD. Đến nay, đã có rất nhiều Trường Đại học, Học viện đào tạo trình độ Đại học, Thạc sĩ, Tiến sĩ chuyên ngành QLGD. Tại các cơ sở đào tạo bồi dưỡng (ĐTBD) CBQLGD ở các tỉnh, thành phố cũng đã tổ chức nhiều lớp ĐTBD CBQLGD và cán bộ nghiệp vụ giáo dục theo chương trình của Bộ đã ban hành hoặc tự xây dựng các chương trình phù hợp với đối tượng và hoàn cảnh của địa phương.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng và quản lý hoạt động bồi dưỡng cho đội ngũ CBQL, Hiệu trưởng trường học như: Đề tài: “Xây dựng bộ công cụ đánh giá chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục ở Việt Nam”, của TS. Trần Thị Bích Liễu [35] Đề tài: “Giải pháp củng cố và phát triển hệ thống các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục và đào tạo” do PGS.TS Hà Thế Truyền làm chủ nhiệm nhóm nghiên cứu của Học viện QLGD [48]. Đề tài: “Biện pháp quản lý công tác bồi dưỡng nâng cao năng lực đội ngũ Hiệu trưởng các trường Tiểu học huyện An Lão, thành phố Hải Phòng”, của ThS Lê Thị Tuyến [50]. Dự án SREM do Bộ GD&ĐT chỉ đạo Học viện QLGD Việt Nam hợp tác với Học viện Giáo dục Singapore xây dựng chương trình và tài liệu bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt Nam - Singapore.