Tổng quan nghiên cứu

Thực hiện đề án sắp xếp quy mô mạng lưới trường lớp giai đoạn 2016 - 2020 của tỉnh Yên Bái, huyện Yên Bình đã tiến hành sáp nhập và hình thành 23 trường phổ thông có nhiều cấp học (trường liên cấp). Sự thay đổi cơ học này tạo ra thách thức lớn đối với đội ngũ cán bộ quản trị khi khoảng 70% cán bộ quản lý ban đầu chỉ được đào tạo chuyên môn sâu ở một cấp học đơn lẻ. Việc điều hành cùng lúc hai đến ba cấp học với các quy chế tổ chức, chương trình giáo dục và tâm lý học sinh hoàn toàn khác biệt đã bộc lộ nhiều khoảng trống về năng lực quản lý.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng công tác bồi dưỡng và đề xuất 5 nhóm biện pháp tổ chức bồi dưỡng năng lực quản lý cho hiệu trưởng theo Chuẩn hiệu trưởng. Nghiên cứu được triển khai từ năm 2018 đến năm 2019 trên phạm vi toàn bộ 23 trường liên cấp thuộc huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để Phòng Giáo dục và Đào tạo nâng cao chất lượng bồi dưỡng, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ quản lý đạt chuẩn nghề nghiệp từ mức khá trở lên và giảm thiểu trên 30% những vướng mắc trong quản trị chuyên môn liên cấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng thuyết quản lý theo mục tiêu (MBO) của Peter Drucker kết hợp với mô hình phát triển năng lực nghề nghiệp (Competency-Based Training) nhằm xây dựng lộ trình bồi dưỡng bám sát thực tiễn. Đề tài tiếp cận hệ thống Chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông theo Thông tư 14/2018/TT-BGDĐT với 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí cốt lõi, gắn liền với các quy định về quyền tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: Hiệu trưởng trường liên cấp (người đứng đầu chịu trách nhiệm điều hành hoạt động dạy học của từ 2 cấp học trở lên); Chuẩn hiệu trưởng (hệ thống yêu cầu về phẩm chất và năng lực lãnh đạo, quản trị nhà trường); Năng lực quản trị trường học (tổ hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện tự chủ và giải trình xã hội); và Tổ chức bồi dưỡng năng lực (quá trình tác động có kế hoạch, mục đích của cơ quan quản lý nhằm bổ sung, hoàn thiện năng lực thực thi công vụ cho cán bộ).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát trên cỡ mẫu gồm 44 khách thể, bao gồm lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Yên Bình, cán bộ chuyên trách Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Yên Bái, giảng viên bồi dưỡng và 100% cán bộ trong Ban giám hiệu của 23 trường liên cấp trên địa bàn. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn thể (census sampling) đối với các trường liên cấp kết hợp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích nhằm bảo đảm tính bao quát và độ tin cậy của dữ liệu.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng: Sử dụng phiếu hỏi anket với thang đo Likert 5 mức độ, phỏng vấn sâu 12 cán bộ quản lý và tổng kết kinh nghiệm thực tiễn. Dữ liệu được xử lý bằng toán thống kê (tính điểm trung bình Mean, độ lệch chuẩn SD và kiểm định tương quan Pearson). Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ cần thiết và tính khả thi của các giải pháp, đồng thời làm rõ mối quan hệ bản chất giữa nhu cầu thực tế và chương trình bồi dưỡng hiện hành trong giai đoạn 12 tháng từ tháng 9 năm 2018 đến tháng 9 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng chỉ ra rằng năng lực quản lý của hiệu trưởng trường liên cấp huyện Yên Bình còn nhiều điểm bất cập. Về năng lực quản trị hoạt động dạy học, chỉ có 34,1% hiệu trưởng tự đánh giá đạt mức tốt ở cấp học không thuộc chuyên ngành đào tạo ban đầu của mình, trong khi 45,5% chỉ dừng lại ở mức độ trung bình.

Nội dung và phương pháp bồi dưỡng hiện thời chưa đáp ứng sát yêu cầu thực tiễn: 68,2% cán bộ quản lý nhận định các chuyên đề bồi dưỡng còn nặng về lý thuyết hành chính chung chung, thời lượng thực hành xử lý tình huống thực tế chỉ chiếm dưới 20% tổng quỹ thời gian khóa học.

Công tác đánh giá sau bồi dưỡng còn mang tính hình thức với 61,4% ý kiến xác nhận việc kiểm tra mới dừng lại ở bài viết thu hoạch cuối đợt mà chưa theo dõi sự chuyển biến năng lực thực tế tại đơn vị. Nhu cầu bồi dưỡng kỹ năng quản trị cơ sở vật chất dùng chung và quản lý tài chính liên cấp đạt mức rất cấp thiết với 79,5% ý kiến đề xuất được tập huấn chuyên sâu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ việc sáp nhập cơ học năm 2016 diễn ra nhanh chóng trong khi công tác chuẩn bị đội ngũ chưa kịp thời. Hiệu trưởng phải đối mặt với áp lực quản lý đồng thời hai hệ thống hồ sơ sổ sách, định mức giờ dạy giáo viên khác nhau và các tiêu chuẩn kiểm định chất lượng riêng biệt.

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết qua 10 bảng thống kê và biểu đồ so sánh tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi. Biểu đồ cột phản ánh rõ rệt khoảng cách giữa năng lực hiện tại của hiệu trưởng (Mean = 3.25/5.0) và yêu cầu thực tế theo Chuẩn hiệu trưởng mới (Mean = 4.10/5.0).

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu về quản lý giáo dục vùng Tây Bắc nhưng nhấn mạnh thêm tính đặc thù của huyện Yên Bình với địa bàn bán sơn địa phức tạp. Việc tổ chức bồi dưỡng cần tính đến yếu tố phân hóa vùng miền và chia sẻ nguồn lực theo cụm trường nhằm tiết kiệm ít nhất 25% chi phí tổ chức và thời gian di chuyển của học viên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ lãnh đạo trường học, tác giả đề xuất 5 giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, tiến hành khảo sát và phân tích nhu cầu bồi dưỡng của 100% hiệu trưởng trường liên cấp trước khi xây dựng kế hoạch hàng năm. Ứng dụng công nghệ thông tin trong việc thu thập phiếu khảo sát trực tuyến giúp giảm 50% thời gian tổng hợp; thực hiện định kỳ trong tháng 6 do Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Yên Bình chủ trì.

Thứ hai, tuyển chọn và chuẩn hóa đội ngũ giảng viên, báo cáo viên bồi dưỡng. Đảm bảo 100% giảng viên có trình độ từ thạc sĩ trở lên và ít nhất 50% báo cáo viên là các cán bộ quản lý thực tế giàu kinh nghiệm; hoàn thành tiêu chuẩn hóa trong quý 1 năm 2020.

Thứ ba, đa dạng hóa các hình thức bồi dưỡng linh hoạt, tăng tỷ lệ bồi dưỡng theo cụm trường và tự bồi dưỡng qua mạng Internet lên mức 40%, rút ngắn các đợt bồi dưỡng tập trung xuống còn 3 đến 5 ngày mỗi đợt. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ sở đào tạo sư phạm triển khai từ năm học 2019 - 2020.

Thứ tư, thiết lập hệ thống giám sát và đánh giá sau bồi dưỡng định kỳ 6 tháng một lần. Đặt mục tiêu 100% hiệu trưởng sau khi hoàn thành khóa bồi dưỡng đạt mức đánh giá từ khá trở lên theo Chuẩn nghề nghiệp; Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Hội đồng chuyên môn huyện thực hiện từ quý 2 năm 2020.

Thứ năm, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và phân bổ nguồn kinh phí thỏa đáng, dành tối thiểu 15% ngân sách chi thường xuyên của ngành cho công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; trang bị 100% tài liệu số hóa cho học viên trong lộ trình 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Cán bộ chỉ đạo tại Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh miền núi, trung du. Tài liệu cung cấp căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch, đề án phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường liên cấp phù hợp với bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

Nhóm 2: Ban giám hiệu (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) các trường liên cấp tiểu học và trung học cơ sở. Tài liệu đóng vai trò cẩm nang giúp nhà quản lý tự đối chiếu, nhận diện lỗ hổng năng lực và thiết lập lộ trình tự học, tự bồi dưỡng để hoàn thiện các tiêu chí theo Chuẩn nghề nghiệp.

Nhóm 3: Giảng viên, chuyên gia tại các trường Đại học Sư phạm, cơ sở đào tạo cán bộ quản lý giáo dục. Luận văn cung cấp nguồn tư liệu thực tiễn sinh động để biên soạn giáo trình, đổi mới phương pháp giảng dạy dựa trên nghiên cứu tình huống quản trị trường liên cấp.

Nhóm 4: Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận, cách thức thiết kế bảng hỏi và quy trình xử lý dữ liệu thống kê trong nghiên cứu khoa học giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc bồi dưỡng hiệu trưởng trường liên cấp đòi hỏi nội dung chuyên biệt hơn trường đơn cấp? Trường liên cấp tích hợp nhiều bậc học với mục tiêu, nội dung chương trình và tâm sinh lý lứa tuổi học sinh khác nhau. Hiệu trưởng phải nắm vững cả phương pháp sư phạm tiểu học và trung học cơ sở, đồng thời quản lý hiệu quả nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất dùng chung để tránh xung đột lợi ích nội bộ.

Khảo sát tại huyện Yên Bình cho thấy năng lực nào của hiệu trưởng còn yếu nhất? Kết quả khảo sát 44 cán bộ chỉ ra năng lực quản trị chuyên môn ở cấp học trái với chuyên ngành đào tạo gốc là mắt xích yếu nhất với chỉ 34,1% đạt loại tốt. Bên cạnh đó, kỹ năng xây dựng môi trường văn hóa học đường thống nhất giữa các cấp học cũng bộc lộ nhiều hạn chế.

Chuẩn hiệu trưởng mới đóng vai trò như thế nào trong định hướng các khóa bồi dưỡng? Chuẩn hiệu trưởng theo Thông tư 14/2018/TT-BGDĐT cung cấp thước đo chuẩn mực với 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí. Đây là căn cứ pháp lý và khoa học giúp cơ quan quản lý thiết kế chương trình bồi dưỡng đúng trọng tâm, tránh tình trạng đào tạo dàn trải, đồng thời là mốc chuẩn để hiệu trưởng tự đánh giá.

Làm cách nào để giải quyết tình trạng thiếu thời gian tham gia bồi dưỡng tập trung của hiệu trưởng? Giải pháp tối ưu là áp dụng hình thức bồi dưỡng kết hợp (blended learning), chuyển 40% khối lượng lý thuyết sang tự học qua mạng và sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường. Các đợt tập trung chỉ kéo dài từ 3 đến 5 ngày, tập trung hoàn toàn vào thảo luận chuyên đề và giải quyết tình huống thực tiễn.

Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp đề xuất trong luận văn đạt mức độ nào? Kết quả khảo nghiệm từ các chuyên gia và cán bộ quản lý khẳng định tính cần thiết đạt điểm trung bình rất cao (Mean > 4.5/5.0) và tính khả thi đạt mức tốt (Mean > 4.3/5.0). Hệ số tương quan dương chặt chẽ giữa hai yếu tố chứng minh các biện pháp hoàn toàn phù hợp để ứng dụng ngay vào thực tiễn.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản trị trường liên cấp và các yêu cầu bồi dưỡng năng lực hiệu trưởng theo Chuẩn nghề nghiệp trong giai đoạn đổi mới giáo dục.
  • Khảo sát thực tiễn tại 23 trường liên cấp huyện Yên Bình trên mẫu 44 cán bộ đã phản ánh chính xác thực trạng phân hóa năng lực và những bất cập trong công tác tổ chức bồi dưỡng hiện hành.
  • Đề xuất hệ thống 5 biện pháp mang tính đột phá, chuyển đổi mạnh mẽ từ bồi dưỡng lý thuyết hành chính sang phát triển năng lực quản trị thực thi và tăng cường thực hành tình huống.
  • Kết quả kiểm định thống kê chứng minh độ tương quan cao giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp, bảo đảm tính ứng dụng thực tế tại địa phương.
  • Cung cấp mô hình tham khảo khoa học có thể nhân rộng cho các huyện vùng cao, miền núi đang triển khai đề án sáp nhập trường lớp trên phạm vi toàn quốc.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi ngành giáo dục huyện Yên Bình triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp trong giai đoạn 2020 - 2022, định kỳ đánh giá hiệu quả để điều chỉnh chương trình. Các cấp quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác, vận dụng khung giải pháp của luận văn nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục trong bối cảnh hiện nay.