Tổng quan nghiên cứu

Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo cùng Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, Hoạt động trải nghiệm đã trở thành hoạt động giáo dục bắt buộc trong các cơ sở giáo dục phổ thông. Bước chuyển đổi này đòi hỏi người giáo viên tiểu học không chỉ đóng vai trò truyền thụ kiến thức mà phải trở thành người thiết kế, tổ chức và định hướng cho học sinh khám phá thực tiễn. Tuy nhiên, trên địa bàn thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông — địa phương có diện tích 284,11 km², dân số 68.215 người với 19 dân tộc cùng sinh sống — việc tổ chức hoạt động trải nghiệm cho 7.856 học sinh tại 14 trường có cấp tiểu học còn bộc lộ nhiều khó khăn. Đội ngũ giáo viên thường xuyên lúng túng trong khâu thiết kế chủ đề, quản lý lớp học ngoài không gian truyền thống và tích hợp kỹ năng sống cho học sinh.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học trên địa bàn thành phố Gia Nghĩa. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng công tác bồi dưỡng và quản lý bồi dưỡng tại 5 trường tiểu học đại diện trong 2 năm học 2020-2021 và 2021-2022. Từ đó, tác giả luận văn đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao năng lực sư phạm cho đội ngũ nhà giáo. Về mặt giá trị thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở khoa học giúp 100% hiệu trưởng các trường tiểu học tại địa phương chuẩn hóa quy trình bồi dưỡng nội bộ, góp phần nâng tỷ lệ giáo viên đạt kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm ở mức Tốt lên trên 85% trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Thuyết quản lý chức năng hiện đại và Thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb, kết hợp định hướng 4 trụ cột giáo dục của UNESCO bao gồm: học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để tự khẳng định mình. Cấu trúc quản lý bồi dưỡng được phân tích xuyên suốt qua 4 chức năng cốt lõi do tác giả Lê Khánh Tuấn hệ thống hóa: Kế hoạch hóa, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo triển khai và Kiểm tra, giám sát, đánh giá.

Khung lý thuyết của luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm trung tâm:

  1. Hoạt động trải nghiệm ở tiểu học: Hoạt động giáo dục bắt buộc giúp học sinh huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng từ nhiều lĩnh vực để tham gia thực tiễn đời sống gia đình, nhà trường và xã hội.
  2. Kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm: Khả năng vận dụng hệ thống tri thức, phương pháp sư phạm của giáo viên để thiết kế, điều hành, giám sát và đánh giá các hoạt động trải nghiệm cho học sinh.
  3. Bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm: Quá trình cập nhật, trang bị tri thức chuyên môn và rèn luyện kỹ năng thực hành sư phạm nhằm chuẩn hóa năng lực nghề nghiệp cho đội ngũ giáo viên.
  4. Quản lý công tác bồi dưỡng: Sự tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý (đứng đầu là Hiệu trưởng) nhằm tối ưu hóa các nguồn lực nhân lực, cơ sở vật chất và tài chính để thực hiện mục tiêu bồi dưỡng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng đại diện với cỡ mẫu N = 130 đối tượng, bao gồm: 3 cán bộ lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Gia Nghĩa, 11 cán bộ quản lý cấp trường (5 Hiệu trưởng và 6 Phó Hiệu trưởng) cùng 116 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 5 trường tiểu học được lựa chọn theo địa bàn thuận lợi và khó khăn (Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai, Trường Tiểu học Ntrang Lơng, Trường Tiểu học Phan Chu Trinh, Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, Trường Tiểu học Nguyễn Bá Ngọc).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra khảo sát bằng phiếu hỏi cấu trúc Likert 4 mức độ (từ mức 1: Yếu/Không phù hợp đến mức 4: Tốt/Rất phù hợp) và phỏng vấn sâu, quan sát thực tế kết hợp xin ý kiến chuyên gia. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, tần suất và tỷ lệ phần trăm) thông qua phần mềm MS Excel là tối ưu nhất vì cho phép lượng hóa chính xác thực trạng nhận thức, tần suất và mức độ hiệu quả của từng nội dung quản lý. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu và xử lý 130 phiếu hợp lệ được thực hiện trong khung thời gian 2 năm học từ 2020-2021 đến 2021-2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng tại 5 trường tiểu học thành phố Gia Nghĩa đã mang lại 4 phát hiện nổi bật:

Thứ nhất, nhận thức về vai trò của công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm được đánh giá ở mức cao với điểm trung bình đạt 3,42/4,0 (xếp loại Tốt). Có 94,8% cán bộ quản lý và giáo viên đồng thuận rằng bồi dưỡng kỹ năng là điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 12,3% giáo viên xem hoạt động trải nghiệm là môn phụ và chưa chủ động tham gia tự bồi dưỡng.

Thứ hai, việc thực hiện các chức năng quản lý của Hiệu trưởng đạt mức Khá nhưng thiếu sự đồng đều. Điểm trung bình của chức năng Kế hoạch hóa đạt 3,12; chức năng Tổ chức đạt 2,98; chức năng Chỉ đạo đạt 2,91; trong khi chức năng Kiểm tra, đánh giá đạt điểm thấp nhất là 2,74. Đáng chú ý, có tới 43,1% ý kiến phản ánh rằng khâu kiểm tra mới chỉ dừng lại ở việc xem xét hồ sơ sổ sách hành chính mà chưa đánh giá sâu sát hiệu quả sư phạm trên lớp học.

Thứ ba, sự mất cân đối rõ nét trong việc áp dụng các hình thức và phương pháp bồi dưỡng. Hình thức bồi dưỡng tập trung và lồng ghép trong sinh hoạt chuyên môn chiếm tỷ lệ cao với 78,4% tần suất thực hiện thường xuyên. Ngược lại, các phương pháp hiện đại phát huy tính chủ động như phương pháp sắm vai và phương pháp giải quyết vấn đề thông qua tình huống chỉ đạt tần suất thường xuyên lần lượt là 24,1% và 31,9%.

Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất và nguồn lực tài chính là rào cản lớn nhất. Khảo sát chỉ ra 58,6% cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá kinh phí hỗ trợ bồi dưỡng và trang thiết bị thực hành trải nghiệm ở mức Thiếu và Chưa đáp ứng nhu cầu thực tế.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa nhận thức (mức Tốt) và kỹ năng thực hành tổ chức (mức Trung bình - Khá) bắt nguồn từ việc công tác bồi dưỡng trước đây nặng về truyền đạt lý thuyết một chiều từ trên xuống dưới. Các dữ liệu khảo sát có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan giữa đánh giá của cán bộ quản lý và giáo viên về 4 chức năng quản lý, cùng bảng thống kê chéo thể hiện mức độ tương thích giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu của các tác giả trước đây tại các địa phương khác như Hưng Yên hay Phú Thọ, kết quả tại thành phố Gia Nghĩa có sự tương đồng ở điểm nghẽn trong khâu kiểm tra và đánh giá sau bồi dưỡng. Tuy nhiên, điểm đặc thù tại Gia Nghĩa là sự phân hóa địa bàn rõ rệt giữa các trường trung tâm như Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai (quy mô 1.294 học sinh) và trường vùng khó khăn như Trường Tiểu học Ntrang Lơng (quy mô 78 học sinh), đòi hỏi các tác động quản lý phải có sự phân hóa linh hoạt theo điều kiện kinh tế - xã hội từng phân vùng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, tác giả đề xuất 6 biện pháp quản lý đồng bộ do Hiệu trưởng trường tiểu học chủ trì thực hiện:

  1. Nâng cao nhận thức và chuyển đổi tư duy cho đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên: Tổ chức tối thiểu 2 chuyên đề/năm học quán triệt sâu sắc các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ, giáo viên nắm vững mục tiêu, phương pháp hoạt động trải nghiệm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.
  2. Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng dài hạn gắn liền với phân tích nhu cầu thực tiễn: Thiết lập kế hoạch bồi dưỡng giai đoạn 3-5 năm và cụ thể hóa từng học kỳ, hoàn thành phê duyệt trước ngày 15 tháng 8 hàng năm, phân loại đối tượng bồi dưỡng theo năng lực của 116 giáo viên.
  3. Kiện toàn tổ chức bộ máy và phát huy vai trò của tổ chuyên môn: Thành lập Ban chỉ đạo bồi dưỡng do Hiệu trưởng làm Trưởng ban, phân công nhiệm vụ rõ ràng cho 100% tổ trưởng chuyên môn nhằm kèm cặp trực tiếp giáo viên còn hạn chế kỹ năng.
  4. Đổi mới nội dung, hình thức và đa dạng hóa phương pháp bồi dưỡng: Nâng thời lượng thực hành xử lý tình huống, sắm vai, làm việc nhóm lên chiếm trên 50% tổng thời lượng tập huấn; đẩy mạnh hình thức sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường và tự bồi dưỡng qua nền tảng số.
  5. Tăng cường hiệu lực kiểm tra, giám sát và đánh giá chuẩn đầu ra: Ban hành bộ tiêu chí đánh giá kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm gồm 4 mức độ; thực hiện dự giờ tối thiểu 2 tiết trải nghiệm/giáo viên/học kỳ gắn liền với công tác thi đua, khen thưởng định kỳ.
  6. Đảm bảo và xã hội hóa các điều kiện hỗ trợ về cơ sở vật chất, tài chính: Trích tối thiểu 10-15% nguồn ngân sách chi thường xuyên của nhà trường phục vụ tập huấn; tăng cường liên kết với ban đại diện cha mẹ học sinh và các cơ sở văn hóa địa phương nhằm mở rộng không gian trải nghiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng để xây dựng các văn bản chỉ đạo, thiết kế khung chương trình bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên cho giáo viên tiểu học trên toàn tỉnh.
  2. Ban giám hiệu các trường tiểu học: Ứng dụng trực tiếp quy trình 4 chức năng quản lý, các bảng kiểm tra đánh giá năng lực và quy trình tổ chức tập huấn nội bộ phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhà trường.
  3. Giáo viên tiểu học và Tổ trưởng chuyên môn: Tài liệu tham khảo hữu ích để nắm bắt phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm đa dạng (sắm vai, trò chơi, giải quyết vấn đề), từ đó nâng cao kỹ năng sư phạm và xây dựng kế hoạch tự học hiệu quả.
  4. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp khảo sát thực trạng giáo dục vùng cao, quy trình xử lý dữ liệu Likert và hệ thống hóa lý luận quản lý giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm của giáo viên tiểu học gồm những thành tố cốt lõi nào? Kỹ năng này bao gồm 3 nhóm thành tố: kỹ năng chuyên môn (thiết kế chủ đề, quản lý thời gian), kỹ năng giao tiếp (lắng nghe, quan sát, khơi gợi học sinh tương tác) và kỹ năng tư duy (xử lý tình huống, kiểm tra đánh giá năng lực học sinh). Khảo sát tại 5 trường tiểu học cho thấy giáo viên thành thạo kỹ năng thiết kế nhưng còn yếu ở khâu xử lý tình huống thực tế.

Hạn chế lớn nhất trong quản lý bồi dưỡng kỹ năng tại thành phố Gia Nghĩa là gì? Hạn chế lớn nhất nằm ở chức năng kiểm tra, giám sát với điểm trung bình chỉ đạt 2,74/4,0. Công tác đánh giá phần lớn dựa trên hồ sơ giáo án hành chính thay vì khảo sát tác động thực tế trên học sinh. Bên cạnh đó, có đến 58,6% ý kiến phản ánh sự thiếu thốn về trang thiết bị và kinh phí bồi dưỡng.

Mô hình nghiên cứu của luận văn tiếp cận theo khung lý thuyết nào? Nghiên cứu tiếp cận theo thuyết quản lý chức năng kinh điển kết hợp mô hình 4 chức năng của tác giả Lê Khánh Tuấn: Kế hoạch hóa, Tổ chức, Chỉ đạo và Kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết này gắn chặt với mục tiêu phát triển năng lực người học theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Làm thế nào để tổ chức bồi dưỡng hiệu quả khi nguồn kinh phí của nhà trường còn hạn hẹp? Giải pháp tối ưu là chuyển dịch sang mô hình tự bồi dưỡng và sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường, kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin. Nhà trường cần trích từ 10% đến 15% kinh phí chi thường xuyên kết hợp đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục thông qua sự đồng hành của phụ huynh và cộng đồng địa phương.

Tiêu chí nào dùng để đánh giá năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm của giáo viên sau bồi dưỡng? Năng lực giáo viên được đánh giá qua 4 tiêu chí chuẩn: mức độ hiểu biết văn bản chỉ đạo, kỹ năng thiết kế kế hoạch bài dạy trải nghiệm, khả năng điều hành lớp học linh hoạt và kết quả hình thành phẩm chất, năng lực thực tế ở học sinh thông qua các sản phẩm trải nghiệm cụ thể.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát thực chứng trên mẫu 130 cán bộ, giáo viên tại 5 trường tiểu học thành phố Gia Nghĩa đã phản ánh chân thực thực trạng với nhận thức đạt mức Tốt (3,42/4,0) nhưng khâu kiểm tra, đánh giá còn hạn chế (2,74/4,0).
  • Hệ thống 6 biện pháp quản lý được xây dựng có tính logic chặt chẽ, xác lập rõ vai trò chủ trì của Hiệu trưởng và mối quan hệ tương hỗ giữa các khâu quản lý.
  • Khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi của 6 biện pháp đều đạt mức cao với hệ số tương quan đồng thuận tích cực từ các chuyên gia và nhà quản lý giáo dục.
  • Lộ trình triển khai ứng dụng các giải pháp được khuyến nghị thực hiện đồng bộ trong giai đoạn 2022-2025 tại 100% cơ sở giáo dục tiểu học trên địa bàn thành phố Gia Nghĩa.

Công trình là tài liệu tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn giá trị. Các nhà quản lý giáo dục và ban giám hiệu nhà trường cần sớm triển khai áp dụng đồng bộ hệ thống giải pháp nêu trên nhằm chuẩn hóa đội ngũ giáo viên, đáp ứng toàn diện yêu cầu đổi mới căn bản giáo dục tiểu học hiện nay.