Chương 1: Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ ở trường trung học phổ thông - Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho HS ở các trường trung học phổ thông thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên - Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục VHHĐ cho HS các trường trung học phổ thông thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA HỌC ĐƢỜNG Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Tác giả Purkey và Smith (1982), xác định giáo dục VHHĐ như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên (các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên) theo hướng dạy và học chất lượng.
Như vậy, tác giả này nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong giáo dục VHHĐ. Yếu tố có vai trò định hướng điều chỉnh các hoạt động của người dạy và người học, của các cán bộ nhân viên của nhà trường. Nói cách khác các giá trị, chuẩn mực của nhà trường của xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường. Về vai trò của giáo dục VHHĐ đối với các hoạt động dạy và học của nhà trường, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu sau: Barth (2002) cho rằng văn hoá nhà trường tác động đến toàn bộ các thành viên trong nhà trường; tác động đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trường.
Tác giả nhấn mạnh: “Văn hoá nhà trường còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trường học hơn là tổng thống của quốc gia, Bộ giáo dục, hội đồng nhà trường, hay thậm chí là hiệu trưởng, giáo viên và các phụ huynh” [24]. Tương tự, Peterson (2002) cho rằng “Môi trường văn hoá nhà trường tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức được chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi người. Còn môi trường văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng như các hoạt động khác của nhà trường” [24]. Nghiên cứu của Peter Smith Đại học Sunderlans cho thấy VHHĐ ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với chất lượng và hiệu quả hoạt động của một nhà trường.
Các lý do cần phải nuôi dưỡng vun trồng VHHĐ tích cực, lành mạnh có thể tóm tắt như sau: 6 -Sự phát triển của học sinh chịu ảnh hưởng rất lớn của môi trường văn hóa - xã hội mà họ lớn lên - Văn hóa học đường lành mạnh giảm bớt sự không hài lòng của giáo viên và giúp giảm thiểu hành vi cử chỉ không lịch sự của học sinh - Văn hóa học đường tạo ra môi trường thuận lợi hỗ trợ việc dạy và học, khuyến khích GV và học sinh nỗ lực trong rèn luyện, học tập đạt thành tích mong đợi…[4]. Kinh nghiệm Singapore là một nước có nền giáo dục được xem là toàn diện và phát triển nhất Đông Nam Á. VHHĐ ở Singapore được chú trọng xây dựng. Mỗi trường đều có logo, biểu tượng và khẩu hiệu hành động rõ ràng.
Các vấn đề về nghi thức, trang phục cũng được quan tâm. Vấn đề hợp tác, xây dựng nhà trường thành tổ chức học tập là một trong những điểm cốt lõi trong định hình VHHĐ ở quốc gia này. Bên cạnh trang bị cho học sinh các kiến thức và kỹ năng cần thiết trong chương trình chính khoá, các trường học của Singapore cũng có rất nhiều hình thức tổ chức hoạt động ngoại khoá lành mạnh và bổ ích, qua đó xây dựng tinh thần đoàn kết, hợp tác, thân thiện giữa các học sinh [4]. Sự thành công của hệ thống giáo dục Phần Lan được xây dựng trên ý tưởng học ít hiểu nhiều.
Các học sinh được học trong một không khí thoải mái và thân mật. Các trường học ở đây cởi mở, không chịu sự gò ép về chính trị. Với sự kết hợp này, người Phần Lan tin rằng không có trẻ em nào bị bỏ lại phía sau. Từ những công trình khoa học đã phân tích dễ dàng nhận thấy có nhiều cách tiếp cận VHHĐ nên có nhiều định nghĩa khác nhau.
Tùy theo mục đích, các nhà nghiên cứu có thể nhấn mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác. Có ý kiến khẳng định VHHĐ là tập hợp các chuẩn mực, giá trị và niềm tin, các lễ nghi và nghi thức, các biểu tượng và truyền thống tạo ra “vẻ bề ngoài” của trường học. Ý kiến khác cho rằng: VHHĐ là một cấu trúc, một quá trình, là các giá trị và chuẩn mực dẫn dắt giảng viên và học sinh đến việc giảng dạy và học tập có hiệu quả. Khuynh hướng thứ 3 tiếp cận VHHĐ 7 đưa ra quan điểm về sự vận động, khẳng định giáo dục VHHĐ không phải là một thực thể tĩnh.
Nó luôn được hình thành và định hình thông qua các tương tác với người khác và thông qua những hành động đáp lại trong cuộc sống nói chung. VHHĐ phát triển ngay khi các thành viên tương tác với nhau, thầy với thầy, trò với trò, nhà trường với xã hội, cá nhân với cộng đồng. Nó trở thành chỉ dẫn cho hành vi giữa các thành viên của nhà trường. Theo đó, VHHĐ có các chức năng biểu tượng, chức năng xây dựng, chức năng hướng dẫn và chức năng gây cảm xúc.
Nếu các chức năng ấy của VHHĐ được làm tốt, mỗi thành viên trong các trường học sẽ vừa thấm nhuần, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống và những phẩm giá quý báu của dân tộc: như tinh thần yêu nước, ý thức độc lập dân tộc, tự lực, tự cường, đoàn kết vì đại nghĩa; tính trung thực, cần cù sáng tạo trong mọi hoạt động; sự hiếu học và tôn sư trọng đạo…vừa đầy đặn lòng nhân ái, tình cảm vị tha và khoan dung; tính trung thực, cần cù sáng tạo trong mọi hoạt động; có hành động và thái độ rõ ràng đối với những hiện tượng phản văn hóa. Những nghiên cứu trong nước Trên tạp chí Tâm lý học số 10 (10 - 2008) tác giả Đào Thị Oanh cho rằng: VHHĐ là giá trị cần có của một nhà trường. Văn hóa học đường là một cấu trúc gồm 3 thành tố có sự tác động ảnh hưởng lẫn nhau là: - Hệ thống thái độ và niềm tin của những cá nhân trong nhà trường. - Hệ thống các chuẩn mực văn hoá của nhà trường.
- Hệ thống các mối quan hệ qua lại giữa các cá nhân, thành viên bên trong trường với nhau, giữa các cá nhân của trường với cộng đồng [16]. Hồ Sĩ Lộc trong “Xây dựng văn hóa học đường trong một số trường đại học ở Hà Nội hiện nay” (Đề tài cấp bộ 2011, mã số B.11-20) quan niệm: Môi trường văn hóa học đường đại học là tổng hòa các mối quan hệ (mang tính văn hóa) giữa các cá nhân (giảng viên, học sinh, cán bộ, công nhân viên) và các tổ chức thành viên (khoa, phòng, ban, viện, trung tâm, lớp học) trong nhà trường 8 trên cả hai phương diện vật chất và tinh thần trong một thời gian xác định thuộc phạm vi không gian trường đại học đó nhằm hướng tới mục tiêu đào tạo được những cá nhân có trình độ chuyên môn vững vàng, có đạo đức nghề nghiệp, khỏe mạnh về thể chất và phong phú về đời sống tinh thần đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường lao động và tham gia đóng góp vào sự nghiệp đổi mới đất nước [14]. Phạm Văn Khanh quan niệm trường học là một tổ chức, vì vậy xem văn hóa học đường là VHHĐ - một tổ chức sau khi được hình thành, tồn tại và phát triển thì tự khắc nó sẽ dần dần hình thành nên những nề nếp, chuẩn mực, lễ nghi, niềm tin và giá trị. Đó là sợi dây vô hình gắn kết các thành viên trong tổ chức lại với nhau cùng phấn đấu cho những giá trị chung của tổ chức.
Đó là nghi lễ, đồng phục, không khí học tập trật tự, sinh hoạt nề nếp, đi học đúng giờ, tôn trọng luật giao thông…Có thể nói, VHHĐ là yếu tố cơ bản trong văn hóa học đường, nó hiện diện trong khắp các hoạt động của nhà trường [10]. Theo tác giả Trần Quốc Thành (2009), phân tích đã phân tích phần nổi trong nhà trường, đó là định hướng phát triển của nhà trường, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trường theo đuổi, khung cảnh của nhà trường (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trưng của nhà trường), những yếu tố này đã ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý của các cá nhân, mặt khác bầu không khí tâm lý của nhà trường có tác động tới các thành viên trong nhà trường…Với quan điểm này cho thấy, để xây dựng làm việc trong nhà trường cần chú ý tới các yếu tố về cơ sở vật chất và bầu không khí tâm lý nhằm tạo cho các thành viên trong nhà trường sự thân thiện, hợp tác [17]. Cuốn sách “Văn hóa ứng xử thời kỳ hội nhập” của Thế Hùng [9] đề cập một số kỹ năng cơ bản trong giao tiếp của con người thời kỳ hội nhập quốc tế. Trong cuốn sách này, tác giả khẳng định văn hóa ứng xử đóng vai trò quan trọng đối với hạnh phúc và thành công của mỗi con người trong thời kỳ mới.
Để đạt được điều đó, mỗi người chúng ta cần không ngừng nâng cao các kỹ năng ứng xử, giao tiếp có văn hóa để đáp ứng nhu cầu hội nhập. 9 Tác giả Phạm Ngọc Trung, (2010), “Văn hóa học đường - Cấu trúc và quan hệ”, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 315, tháng 9-2010 đã nhấn mạnh thày và trò phải cùng nhau xây dựng một không gian văn hóa học đường vừa thân thiện, cởi mở, và nghiêm túc, vui vẻ. Không gian văn hóa học đường đòi hỏi người thày phải luôn luôn giữ đúng chuẩn mực sư phạm từ trang phục đến lời nói, từ dáng điệu đứng đến cử chỉ diễn đạt. Ảnh hưởng của người thày đến các thế hệ học sinh là vô cùng đậm nét.
Đạo đức, chuẩn mực, cốt cách của người thày là nguồn sức sống vô tận truyền bá cho các em nọc sinh [19].