Phân Loại và Giải Bài Toán Hóa Học Hữu Cơ Lớp 12 Để Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học

Luận văn thạc sĩ VNU UED phân loại và giải bài toán hóa học hữu cơ lớp 12, nâng cao hiệu quả dạy và học môn hóa học trung học phổ thông.

• Tác giả: Phùng Thị Kim Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. TS Vũ Ngọc Ban
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
• Đề tài: Phân loại và giải các bài toán hóa học hữu cơ lớp 12 theo một phương pháp chung góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học môn hóa học trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận của việc nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy và học môn hóa học THPT
• 1.2. Quá trình dạy học
• 1.3. Chất lượng dạy học
• 1.4. Một số biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học
• 1.5. Bài tập hóa học. Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học
• 1.6. Lựa chọn và phân loại bài tập hóa học
• 1.7. Thực trạng việc sử dụng bài toán hóa học ở trường phổ thông
• 1.8. Phương pháp chung giải bài toán hóa học THPT
• 1.9. Các công thức cần thiết khi giải bài toán hóa học
• 1.10. Quan hệ giữa số mol của các chất phản ứng. Phương pháp chung giải các bài toán hóa học trung học phổ thông
• 2. CHƯƠNG 2: LỰA CHỌN, PHÂN LOẠI VÀ GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 THEO PHƯƠNG PHÁP CHUNG GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÓA HỌC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Tổng quan về chương trình hóa học hữu cơ lớp 12 THPT
• 2.2. Phân loại và giải các bài toán hóa học hữu cơ lớp 12 theo phương pháp chung giải các bài toán hóa học THPT
• 2.3. Chương Este – Lipit
• 2.4. Chương Cacbohiđrat
• 2.5. Chương Amin - Aminoaxit – Protein
• 2.6. Chương Polime và vật liệu polime
• 2.7. Sử dụng hệ thống bài toán hóa học theo các mức độ nhận thức tư duy trong dạy học phần hữu cơ - Hóa học lớp 12
• 2.7.1. Sử dụng hệ thống bài toán hóa học theo các mức độ nhận thức tư duy trong việc xây dựng kiến thức mới, kĩ năng mới
• 2.7.2. Sử dụng hệ thống bài toán hóa học theo các mức độ nhận thức tư duy trong việc vận dụng, củng cố kiến thức, kĩ năng
• 2.7.3. Sử dụng hệ thống bài toán hóa học theo các mức độ nhận thức tư duy vào việc kiểm tra, đánh giá kiến thức, kĩ năng của học sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Quá trình tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.5. Thiết kế chương trình thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.6.1. Kết quả thực hiện nhiệm vụ thứ nhất
• 3.6.2. Kết quả thực hiện nhiệm vụ thứ hai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ lớp 12

Phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ lớp 12 đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả dạy học. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc tìm ra phương pháp dạy học hiệu quả là điều cần thiết để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

1.1. Ý nghĩa của việc giải bài toán hóa học hữu cơ

Giải bài toán hóa học hữu cơ giúp học sinh củng cố kiến thức lý thuyết, rèn luyện kỹ năng thực hành và phát triển tư duy phản biện. Bài tập hóa học không chỉ đơn thuần là những câu hỏi mà còn là công cụ để học sinh khám phá và hiểu sâu hơn về các khái niệm hóa học.

1.2. Các dạng bài tập hóa học hữu cơ phổ biến

Các dạng bài tập hóa học hữu cơ thường gặp bao gồm bài tập xác định công thức phân tử, bài tập tính toán nồng độ, và bài tập cân bằng phương trình hóa học. Mỗi dạng bài tập yêu cầu học sinh áp dụng các kiến thức khác nhau, từ đó phát triển khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

II. Thách thức trong việc dạy và học hóa học hữu cơ lớp 12

Việc dạy và học hóa học hữu cơ lớp 12 gặp nhiều thách thức, từ việc lựa chọn tài liệu đến phương pháp giảng dạy. Học sinh thường cảm thấy khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, dẫn đến việc giải bài tập không hiệu quả. Điều này đòi hỏi giáo viên cần có những phương pháp dạy học sáng tạo và hiệu quả hơn.

2.1. Khó khăn trong việc lựa chọn bài tập

Số lượng bài tập hóa học hữu cơ rất phong phú, nhưng không phải tất cả đều phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Việc lựa chọn bài tập cần phải dựa trên mục tiêu dạy học và khả năng tiếp thu của học sinh.

2.2. Thiếu phương pháp giảng dạy hiệu quả

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc học sinh không hứng thú và không phát huy được khả năng tư duy. Cần có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy để kích thích sự sáng tạo và hứng thú học tập của học sinh.

III. Phương pháp chung giải bài toán hóa học hữu cơ hiệu quả

Phương pháp chung giải bài toán hóa học hữu cơ được xây dựng dựa trên quan hệ giữa số mol của các chất phản ứng. Phương pháp này giúp học sinh dễ dàng áp dụng vào các bài tập cụ thể, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

3.1. Cách áp dụng phương pháp chung

Để áp dụng phương pháp chung, học sinh cần nắm vững các công thức liên quan đến số mol, khối lượng, thể tích và nồng độ. Việc hiểu rõ các công thức này sẽ giúp học sinh giải quyết bài tập một cách nhanh chóng và chính xác.

3.2. Lợi ích của phương pháp chung

Phương pháp chung không chỉ giúp học sinh giải bài tập một cách hiệu quả mà còn giúp phát triển tư duy logic và khả năng phân tích. Học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn khi đối mặt với các bài tập hóa học hữu cơ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ

Việc áp dụng phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ trong thực tiễn đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề trong các tình huống thực tế.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực nghiệm

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng phương pháp chung trong giảng dạy hóa học hữu cơ đã nâng cao đáng kể kết quả học tập của học sinh. Học sinh có khả năng giải bài tập nhanh chóng và chính xác hơn.

4.2. Phản hồi từ học sinh và giáo viên

Phản hồi từ học sinh cho thấy họ cảm thấy hứng thú hơn với môn hóa học khi được áp dụng phương pháp giải bài tập mới. Giáo viên cũng nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng tư duy và giải quyết vấn đề của học sinh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ

Phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn mở ra triển vọng mới cho việc giảng dạy môn hóa học. Việc áp dụng phương pháp này sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn trong quá trình học tập.

5.1. Tương lai của phương pháp dạy học hóa học

Với sự phát triển của công nghệ và phương pháp giảng dạy hiện đại, việc áp dụng phương pháp giải bài toán hóa học hữu cơ sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và học sinh

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật và đổi mới phương pháp giảng dạy, trong khi học sinh cần chủ động tìm hiểu và áp dụng các phương pháp giải bài tập để nâng cao hiệu quả học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học môn Hóa học, các câu hỏi Hóa học hữu cơ lớp 12 luôn chiếm tỷ trọng lớn, dao động từ 45% đến 50% tổng số điểm toàn bài. Tuy nhiên, theo khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông, có tới 93,33% giáo viên thừa nhận chưa áp dụng một quy trình giải toán thống nhất, trong khi 100% học sinh cảm thấy áp lực và lúng túng trước sự đa dạng phức tạp của các dạng bài toán este, cacbohiđrat, amin và polime. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là làm thế nào để chuẩn hóa quy trình giải toán hữu cơ, giúp học sinh hình thành phương pháp tư duy bản chất thay vì giải ngẫu hứng theo từng dạng bài rời rạc.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học của tác giả Phùng Thị Kim Ngân, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Vũ Ngọc Ban tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012, đã giải quyết thấu đáo vấn đề cấp thiết này. Đề tài tập trung phân loại toàn bộ hệ thống bài toán Hóa học hữu cơ lớp 12 theo 4 mức độ nhận thức tư duy và vận dụng một phương pháp chung giải bài toán hóa học dựa trên tương quan số mol của các chất phản ứng. Phạm vi nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm được tiến hành trực tiếp trên các lớp học sinh khối 12 tại Trường THPT An Lão và Trường THPT Hàng Hải thuộc địa bàn thành phố Hải Phòng. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc giúp học sinh tiết kiệm hơn 30% thời gian giải toán, nâng tỷ lệ đạt điểm khá giỏi môn Hóa học lên mức vượt trội và cung cấp cho giáo viên một công cụ sư phạm đồng bộ, hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng nền tảng dựa trên thuyết phân loại mục tiêu giáo dục của Benjamin Bloom kết hợp với lý thuyết phát triển tư duy hóa học của cố Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang và định hướng chuẩn kiến thức, kỹ năng của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành trong năm học 2009 - 2010. Hệ thống lý luận vận dụng mô hình phân bậc tư duy 4 mức độ:

1. Nhận biết: Tái hiện dữ liệu, ghi nhớ định nghĩa, công thức và phản ứng cơ bản.
2. Thông hiểu: Giải thích bản chất hiện tượng, chuyển đổi thông tin và phân biệt các mối liên hệ hóa học.
3. Vận dụng: Sử dụng phương pháp, công thức để giải quyết bài toán đơn lẻ trong bối cảnh cụ thể.
4. Vận dụng sáng tạo: Phân tích, tổng hợp thông tin, thiết lập mô hình giải toán phức hợp và giải bài toán vô định.

Bốn khái niệm học thuật then chốt xuyên suốt đề tài gồm: Bài tập hóa học, Tương quan số mol trong phương trình phản ứng, Đại lượng chuyển đổi khối lượng - thể tích - nồng độ, và Công thức phân tử trung bình. Trọng tâm của mô hình phương pháp chung là quy đổi mọi đại lượng đầu vào về số mol thông qua 4 công thức cơ bản, kết hợp cùng định luật bảo toàn khối lượng và định luật bảo toàn nguyên tố để thiết lập hệ phương trình toán học giải quyết bài toán.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phối hợp ba nhóm phương pháp: phương pháp nghiên cứu lý thuyết, phương pháp điều tra thực tiễn và phương pháp thống kê toán học. Cỡ mẫu điều tra thực trạng gồm 15 giáo viên bộ môn Hóa học và 240 học sinh khối 12 tại huyện An Lão, Hải Phòng.

Mẫu thực nghiệm sư phạm được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu tương đương ngẫu nhiên theo cặp lớp, phân chia thành 2 nhóm lớp thực nghiệm và 2 nhóm lớp đối chứng có tương đồng về học lực đầu vào tại Trường THPT An Lão và Trường THPT Hàng Hải trong năm học 2011 - 2012. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê toán học (tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, tham số kiểm định Student và xây dựng đồ thị đường lũy tích) là nhằm loại bỏ các yếu tố chủ quan, đo lường chính xác độ tin cậy và chứng minh sự tiến bộ thực chất của học sinh khi tiếp cận phương pháp mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả điều tra thực trạng cho thấy 100% giáo viên khẳng định bài tập hóa học đóng vai trò then chốt trong việc khắc sâu kiến thức, nhưng chỉ có 40% giáo viên sử dụng bài tập khi xây dựng kiến thức và hình thành kỹ năng mới trên lớp.

Thứ hai, có tới 78% học sinh có thói quen phụ thuộc vào các tài liệu có sẵn lời giải và 93,33% giáo viên không giảng dạy theo một phương pháp chung, dẫn đến tình trạng học sinh bị động, lúng túng khi gặp bài toán biến đổi cấu trúc.

Thứ ba, kết quả thực nghiệm sư phạm qua 2 đợt kiểm tra đánh giá (Đề số 3 và Đề số 4) ghi nhận điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,42 điểm, cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng chỉ đạt 6,18 điểm.

Thứ tư, phân tích chất lượng học tập cho thấy tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 34,2% (so với 18,5% ở nhóm đối chứng), đồng thời tỷ lệ học sinh yếu kém giảm mạnh từ 15,3% ở nhóm đối chứng xuống chỉ còn 3,8% ở nhóm thực nghiệm.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch tích cực này xuất phát từ việc học sinh nhóm thực nghiệm đã được trang bị thuật toán tư duy thống nhất: phân tách bài toán thành dạng đơn chất qua dãy biến hóa hoặc dạng hỗn hợp nhiều chất để lập hệ phương trình, sử dụng khối lượng mol trung bình hoặc các định luật bảo toàn.

Dữ liệu thực nghiệm được trình bày trực quan thông qua bảng phân phối tần suất và biểu đồ đường lũy tích điểm kiểm tra. Trên hệ trục tọa độ, đường lũy tích của nhóm thực nghiệm luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải và nằm phía dưới đường lũy tích của nhóm đối chứng. Điều này chứng minh một cách tường minh rằng tỷ lệ học sinh đạt điểm cao ở nhóm áp dụng phương pháp chung luôn áp đảo ở mọi thang điểm.

So với các tài liệu luyện thi thông thường chỉ đưa ra các mẹo giải nhanh cơ học, công trình nghiên cứu này rèn luyện tư duy bản chất khoa học, giúp người học xử lý tốt từ các bài toán xà phòng hóa este, tráng bạc của cacbohiđrat đến các bài toán vận dụng cao về chuỗi peptit và vật liệu polime.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình phân loại bài tập theo 4 cấp độ nhận thức: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn Hóa học tại các trường THPT cần chỉ đạo giáo viên phân loại toàn bộ hệ thống bài tập Hóa học 12 theo 4 mức độ (Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng, Vận dụng sáng tạo) trong học kỳ I năm học mới, đảm bảo 100% tiết luyện tập có tính phân hóa năng lực rõ ràng.
2. Triển khai tập huấn phương pháp giải toán chung dựa trên số mol: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học sư phạm tổ chức chuyên đề bồi dưỡng chuyên môn định kỳ hàng năm cho tối thiểu 90% giáo viên Hóa học THPT, tập trung vào kỹ năng chuyển đổi linh hoạt giữa 4 công thức đại lượng và các định luật bảo toàn.
3. Xây dựng ngân hàng bài tập tự học có hướng dẫn thuật toán: Đội ngũ giáo viên cốt cán cần biên soạn cẩm nang bài tập tự luyện tích hợp phương pháp công thức phân tử trung bình và giải hệ phương trình vô định trong thời gian 3 tháng trước kỳ thi tốt nghiệp, giúp 100% học sinh khối 12 tiếp cận tài liệu tự học chuẩn hóa.
4. Đổi mới cấu trúc ma trận đề kiểm tra định kỳ: Các tổ bộ môn cần tái cấu trúc đề kiểm tra 1 tiết và kiểm tra học kỳ với tỷ lệ 40% cho mức độ nhận biết - thông hiểu và 60% cho mức độ vận dụng - vận dụng sáng tạo, hướng tới mục tiêu nâng điểm trung bình môn Hóa học toàn trường lên mức từ 7,0 điểm trở lên trong lộ trình 2 năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên giảng dạy môn Hóa học tại các trường THPT: Tài liệu cung cấp khung phân loại bài tập 4 mức độ chuẩn mực và tuyển tập bài mẫu phong phú, hỗ trợ đắc lực cho việc soạn giáo án bài giảng và thiết kế đề kiểm tra định kỳ.
2. Học sinh lớp 12 chuẩn bị tham gia kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học: Công trình giúp học sinh nắm vững phương pháp quy đổi số mol, làm chủ các dạng toán este, lipit, aminoaxit và polime, từ đó tối ưu hóa tốc độ làm bài trắc nghiệm.
3. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Hóa học: Luận văn là hình mẫu nghiên cứu lý luận dạy học hoàn chỉnh, cung cấp quy trình thiết kế thực nghiệm sư phạm và phương pháp xử lý dữ liệu định lượng bằng thống kê toán học.
4. Cán bộ quản lý chuyên môn và tác giả biên soạn sách tham khảo: Cung cấp góc nhìn thực chứng về năng lực tiếp nhận của học sinh phổ thông, làm căn cứ định hướng xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên và xuất bản tài liệu học tập theo hướng phát triển năng lực.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp chung giải bài toán hóa học THPT trong luận văn là gì?

Phương pháp chung dựa trên việc chuyển đổi các đại lượng khối lượng, thể tích, nồng độ về số mol thông qua 4 công thức toán học cơ bản. Sau khi thiết lập tỷ lệ mol từ phương trình phản ứng kết hợp với định luật bảo toàn khối lượng và bảo toàn nguyên tố, người học dễ dàng tính toán đại lượng cần tìm một cách thống nhất cho mọi dạng bài.

Hệ thống bài tập trong đề tài được phân chia theo các cấp độ tư duy nào?

Hệ thống bài tập được phân chia thành 4 cấp độ tư duy bám sát hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo: Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng và Vận dụng sáng tạo. Mỗi cấp độ đều được xây dựng cân đối dưới cả hai hình thức bài tập tự luận và câu hỏi trắc nghiệm khách quan cho từng chương cụ thể.

Làm thế nào để xử lý bài toán hỗn hợp khi số ẩn nhiều hơn số phương trình?

Luận văn đưa ra hai kỹ thuật giải quyết tối ưu: thứ nhất là giải hệ phương trình kết hợp biện luận điều kiện của ẩn số (số mol dương, số nguyên tử cacbon nguyên dương); thứ hai là sử dụng đại lượng khối lượng mol trung bình hoặc công thức phân tử trung bình của dãy đồng đẳng để thu gọn số lượng ẩn số.

Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh tính hiệu quả của đề tài ra sao?

Kết quả kiểm tra thực nghiệm tại 2 trường THPT cho thấy điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,42 điểm, vượt trội so với 6,18 điểm của nhóm đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng gần gấp 2 lần và biểu đồ đường lũy tích điểm số luôn khẳng định ưu thế chất lượng vượt bậc.

Phương pháp này có hỗ trợ tốt cho việc làm bài thi trắc nghiệm tốc độ cao không?

Phương pháp giúp học sinh hiểu sâu bản chất hóa học, nhẩm nhanh tỷ lệ mol và áp dụng thành thạo định luật bảo toàn nguyên tố mà không cần viết đầy đủ phương trình phản ứng. Nhờ đó, học sinh rút ngắn từ 30% đến 40% thời gian xử lý mỗi câu hỏi trắc nghiệm phức tạp.

Kết luận

• Chuẩn hóa quy trình giải toán Hóa học hữu cơ lớp 12 dựa trên 4 công thức chuyển đổi số mol cốt lõi và các định luật bảo toàn.
• Xây dựng thành công hệ thống bài toán phân cấp theo 4 mức độ nhận thức tư duy cho toàn bộ chương trình hữu cơ lớp 12.
• Kiểm chứng thực nghiệm sư phạm khẳng định điểm trung bình nhóm thực nghiệm đạt 7,42 điểm, vượt trội so với 6,18 điểm của nhóm đối chứng.
• Chứng minh 100% tính khả thi của phương pháp trong việc giảm tải áp lực học tập và kích thích tư duy sáng tạo của học sinh.
• Đề xuất kế hoạch 1 năm mở rộng ứng dụng phương pháp chung sang toàn bộ các phân môn Hóa học vô cơ và chuyên đề nâng cao.

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị, đóng góp thiết thực cho công cuộc đổi mới phương pháp giảng dạy Hóa học tại các trường trung học phổ thông. Giáo viên và học sinh hãy áp dụng ngay phương pháp tư duy chung này để nâng cao chất lượng dạy học và bứt phá điểm số trong các kỳ thi sắp tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chương 2: Lựa chọn, phân loại và giải các bài toán hóa học hữu cơ lớp 12 theo phương pháp chung giải các bài toán hoá học trung học phổ thông. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.

Cơ sở lý luận của việc nâng cao chất lƣợng, hiệu quả quá trình dạy và học môn hóa học THPT 1. Quá trình dạy học Quá trình dạy học là toàn bộ các hoạt động chung của cả thầy và trò, trong đó dưới vai trò chủ đạo ( tổ chức, điều khiển, thiết kế, chỉ đạo) của thầy mà học sinh tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo lĩnh hội kiến thức nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học. Chất lượng dạy học Chất lượng dạy học được hiểu là chất lượng giảng dạy của người dạy và chất lượng học tập của người học xét cả về mặt định lượng và định tính so với các mục tiêu của môn học. Tiêu chuẩn của một quá trình dạy học có chất lượng và hiệu quả (theo quan điểm của công nghệ dạy học) là phải thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ dạy học trong nhà trường: - Giúp cho học sinh nắm vững các tri thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có hệ thống, sát với thực tiễn Việt Nam và các kỹ xảo tương ứng về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và khoa học tư duy, về nghệ thuật và kĩ thuật, và những kỹ xảo tham gia lao động sản xuất, các hoạt động xã hội.

- Phát triển các năng lực và phẩm chất hoạt động trí tuệ, thể chất của học sinh. Trong quá trình dạy học, việc hình thành các tri thức, kỹ năng kỹ xảo, phát triển trí tuệ phải dẫn đến hình thành ở học sinh lý‎ tưởng đạo đức, tác phong của người công dân, động cơ, thái độ học tập đúng đắn và các phẩm chất đạo đức khác. Dạy học có hiệu quả là hoạt động dạy học đáp ứng được một cách đúng đắn và kịp thời các yêu cầu của nền kinh tế - xã hội với sự chi phí tối ưu về thời gian, sức lực và tiền của của GV, HS, nhân dân và nhà nước. Một số biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học.

Chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học hóa học phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nội dung chương trình đào tạo, hệ thống sách giáo khoa, điều kiện cơ sở vật 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chất phục vụ quá trình dạy và học, đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá. Trong phạm vi bản luận văn này chúng tôi chỉ đề cập đến tầm quan trọng của BTHH trong giảng dạy môn hóa học, trong đó tập trung vào việc lựa chọn, phân loại và phương pháp giải bài toán hóa học để góp phần nâng cao hiệu quả của việc dạy và học môn hóa học. Bài tập hóa học. Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học Việc dạy học không thể thiếu bài tập.

Sử dụng bài tập trong dạy học là một biện pháp hết sức quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học. Bài tập hóa học có ý nghĩa tác dụng to lớn về nhiều mặt. + Làm chính xác hóa khái niệm hóa học, củng cố đào sâu và mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú, hấp dẫn. + Ôn tập hệ thống hóa kiến thức một cách tích cực nhất.

+ Rèn luyện các kỹ năng hóa học như: cân bằng PTHH, tính toán theo PTHH… - Giáo dục. Rèn luyện đức tính chính xác, kiên nhẫn, trung thực và lòng say mê khoa học hóa học. Bài tập thực nghiệm còn có tác dụng rèn luyện văn hóa lao động. Phát triển ở học sinh ở năng lực tư duy logic, biện chứng, khái quát, độc lập, thông minh và sáng tạo.

Trong quá trình dạy học, người GV cần phải tạo điều kiện để thông qua hoạt động này các năng lực tư duy được phát triển, HS sẽ có những phẩm chất tư duy mới, thể hiện ở: năng lực phát hiện vấn đề mới, tìm ra hướng mới, tạo ra kết quả học tập mới. Lựa chọn và phân loại bài tập hóa học 1. Lựa chọn bài tập hóa học Hiện nay số lượng câu hỏi và bài toán hóa học trong sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo rất phong phú và đa dạng. Để phục vụ tốt cho việc dạy và học môn hóa học cần phải lựa chọn những bài toán hóa học đảm bảo các yêu cầu: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Bám sát và phục vụ tốt mục tiêu dạy học.

- Nội dung phải phong phú, ngắn gọn. - Được xây dựng trên quan điểm không phức tạp hóa bởi các thuật toán mà chú trọng đến nội dung hóa học, đến việc mở rộng kiến thức hóa học và các ứng dụng của hóa học trong thực tiễn. - Kết hợp sử dụng bài toán tự luận và trắc nghiệm khách quan. - Sử dụng bài toán hóa học theo các mức độ từ dễ đến khó.

Bên cạnh những bài cơ bản cần có bài toán nâng cao, tổng hợp để phát huy tính độc lập, sáng tạo trong nhận thức, tư duy của HS. - Bên cạnh những bài tập có hướng dẫn giải cần phải có các bài tự luyện, giúp HS tự học, phát huy tính chủ động, sáng tạo. Phân loại bài tập hóa học Sau khi đã lựa chọn được các bài tập thì việc phân loại chúng có ý nghĩa quan trọng. Có nhiều cách phân loại bài tập hoá học tùy thuộc vào cơ sở phân loại.

Có thể dựa vào các cơ sở sau: - Khối lượng kiến thức: bài tập dạng cơ bản, bài tập tổng hợp. - Tính chất bài tập: bài tập định tính và bài tập định lượng. - Hình thái hoạt động của học sinh: bài tập lý thuyết và bài tập thực nghiệm. - Dựa vào kiểu bài hoặc dạng bài: bài tập xác định công thức phân tử của hợp chất; tính thành phần phần trăm của hỗn hợp; nhận biết, tách các chất ra khỏi hỗn hợp, điều chế.

- Dựa vào nội dung: bài tập nồng độ, điện phân, áp suất. - Dựa vào chức năng: bài tập kiểm tra sự hiểu và nhớ; bài tập đánh giá các khả năng (vẽ sơ đồ, tìm tài liệu, tổng kết.); bài tập rèn luyện tư duy khoa học (phân tích, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch.) - Cách tiến hành giải: bài tâ ̣p trắc nghiệm, bài tập tự luận. Trong đề tài này, chúng tôi lựa chọn cách phân loại bài toán hóa học theo các mức độ nhận thức tư duy của HS.  Đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh theo B.

Bloom đã xây dựng các cấp độ của mục tiêu giáo dục, thường được gọi là cách phân loại Bloom, trong đó lĩnh vực nhận thức được chia thành các mức độ hành vi từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất với sáu mức độ: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nhận biết là sự nhớ lại các dữ liệu, thông tin đã có trước đây; nghĩa là một người có thể nhận biết thông tin, ghi nhớ, tái hiện thông tin, nhắc lại một loạt dữ liệu, từ các sự kiện đơn giản đến các lí thuyết phức tạp. - Thông hiểu là khả năng nắm được, hiểu được ý nghĩa của các khái niệm, hiện tượng, sự vật; giải thích được, chứng minh được. - Vận dụng là khả năng sử dụng các kiến thức đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới: vận dụng nhận biết, hiểu biết thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra. - Phân tích là khả năng phân chia một thông tin ra thành các phần thông tin nhỏ sao cho có thể hiểu được cấu trúc, tổ chức của nó và thiết lập mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa chúng.

- Tổng hợp là khả năng sắp xếp, thiết kế lại thông tin, các bộ phận từ các nguồn tài liệu khác nhau và trên cơ sở đó tạo lập nên một hình mẫu mới. - Đánh giá là khả năng xác định giá trị của thông tin: bình xét, nhận định, xác định được giá trị của một tư tưởng, một phương pháp, một nội dung kiến thức.  Đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh theo quan điểm của cố Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang Theo cố giáo sư Nguyễn Ngọc Quang, việc đánh giá trình độ phát triển tư duy của HS thông qua quá trình dạy học môn hóa học gồm có bốn trình độ nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo: - Trình độ tìm hiểu: Nhận biết, xác định, phân biệt và nhận ra kiến thức cần tìm hiểu. - Trình độ tái hiện: Tái hiện thông báo về đối tượng theo trí nhớ hay ý nghĩa ( kiến thức tái hiện) - Trình độ kỹ năng: Vận dụng kiến thức vào thực tiễn bằng cách chuyển tải chúng vào những đối tượng và tình huống quen thuộc ( kiến thức kỹ năng).

- Trình độ biến hóa: Vận dụng kiến thức vào thực tiễn bằng cách truyền tải chúng vào những đối tượng và tình huống quen biết nhưng đã bị biến đổi hoặc chưa quen biết.  Đánh giá trình độ phát triển tư duy của HS Việt Nam hiện nay. Theo Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Giáo dục trung học năm học 2009 -2010, Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo dạy học bám sát theo chuẩn kiến thức, kỹ năng theo 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các cấp độ: Nhận biết, Thông hiểu và Vận dụng (mức cơ bản) và Vận dụng sáng tạo (mức nâng cao). - Nhận biết: Là sự nhớ lại các dữ liệu, thông tin đã có trước đây ; nghĩa là có thể nhận biết thông tin, ghi nhớ, tái hiện thông tin, nhắc lại một loạt dữ liệu, từ các sự kiện đơn giản đến các lí thuyết phức tạp.

Đây là mức độ, yêu cầu thấp nhất của trình độ nhận thức. HS phát biểu đúng một định nghĩa, định lí nhưng chưa giải thích và vận dụng được chúng. - Thông hiểu: Là khả năng nắm được, hiểu được ý nghĩa của các khái niệm, sự vật, hiện tượng; giải thích, chứng minh được ý nghĩa của các khái niệm, sự vật, hiện tượng; là mức độ cao hơn nhận biết nhưng là mức độ thấp nhất của việc thấu hiểu sự vật, hiện tượng, liên quan đến ý nghĩa của các mối quan hệ giữa các khái niệm, thông tin mà HS đã học hoặc đã biết. Điều đó có thể được thể hiện bằng việc chuyển thông tin từ dạng này sang dạng khác, bằng cách giải thích thông tin (giải thích hoặc tóm tắt) và bằng cách ước lượng xu hướng tương lai (dự báo các hệ quả hoặc ảnh hưởng).