CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Ở nước ta, việc thực hiện đổi mới PPDH được triển khai từ lâu. Với hệ thống chương trình SGK mới, cơ sở vật chất, trang thiết bị cùng công tác quản lý và đội ngũ GV ngày càng được nâng cao đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới PPDH. Mặt khác, một bộ phận GV đã tự giác tìm tòi, học hỏi về chuyên môn nghiệp vụ và cố gắng đổi mới PP góp phần nâng cao chất lượng giờ học.
Do đó, PPDH ở trường phổ thông đã bước đầu phát huy được tính tích cực, chủ động và tinh thần hiếu học của HS trong nhà trường. Tuy nhiên, trước nhu cầu phát triển, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo hiện nay thì việc đổi mới PPDH vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Trước thực trạng này, nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến việc đổi mới PPDH theo hướng sử dụng PTDH để tăng cường vai trò chủ thể của HS, phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo chiếm lĩnh tri thức của HS, trong đó việc thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học là một trong những nội dung quan trọng, cần thiết và đã được nghiên cứu, vận dụng ở một số môn học như Địa lý, Sinh học, Lịch sử… Một số bài báo liên quan đến đề tài Bài báo “Thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học hợp tác” của tác giả Đặng Thành Hưng (2004), báo Phát triển Giáo dục, (8). Tác giả đã nêu định nghĩa, chức năng của một số dạng PHT, nêu cách thiết kế và quy trình sử dụng PHT trong DH hợp tác.
Bài báo “Xây dựng PHT dùng trong dạy học trên lớp môn Địa lý lớp 10 trung học phổ thông” của tác giả Đậu Thị Hòa (2008), tạp chí Giáo dục, (5), Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Bài báo này đã nêu lên bản chất của PHT, nguyên tắc và quy trình xây dựng PHT trong DH trên lớp môn Địa lý lớp 10. Bài báo “PP sử dụng PHT trong dạy học Địa lý lớp 10 nhằm phát huy tính tích cực và độc lập của HS” của tác giả Đậu Thị Hòa (2008), tạp chí Giáo dục (195), Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Tác giả đã trình bày nguyên tắc và PP sử dụng PHT trong dạy học Địa lý lớp 10, trong đó tác giả chú trọng trình bày PP sử dụng PHT trong dạy bài mới và củng cố bài học.
Nhìn chung những bài báo trên chỉ mới dừng ở việc trình bày sơ lược một phần cơ sở lý luận về thiết kế và sử dụng PHT. Các tác giả chưa đi sâu, phân tích kĩ những nội dung đưa ra. Tuy nhiên đây cũng là nguồn tài liệu quan trọng giúp cho chúng tôi có định hướng đúng trong việc nghiên cứu. 9 Một số khóa luận, luận văn về PHT ở các môn học khác - Khóa luận tốt nghiệp “Sử dụng PHT để phát huy năng lực độc lập trong dạy học bài 10, 11, 12 sinh học 9 THCS” của tác giả Trương Hồng Phúc (2005), trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
+ Ưu điểm: Khóa luận đã phân loại PHT theo các tiêu chí khác nhau, nêu quy trình hoàn thành, biện pháp sử dụng PHT khi hình thành kiến thức mới, khi củng cố và ôn tập kiến thức, khảo sát thực trạng trên phạm vi rộng. + Nhược điểm: Khóa luận về việc sử dụng PHT nhưng cơ sở lý luận chỉ dừng ở khái niệm, phân loại, tác dụng của PHT, biện pháp sử dụng mà không đưa ra cách sử dụng, quy trình, nguyên tắc sử dụng. Tác giả chỉ tiến hành thực nghiệm ở 2 cặp ĐC - TN với 1 bài lên lớp là quá ít, chưa thuyết phục. Giáo án soạn rất sơ sài.
- Luận văn thạc sĩ “Thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học Địa lý 12 trung học phổ thông” của tác giả Trần Thùy Uyên (2005), trường Đại học Sư phạm Huế. + Ưu điểm: Luận văn đã trình bày định nghĩa, chức năng, các dạng PHT trong dạy học Địa lý; nêu ra nguyên tắc, quy trình thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học Địa lý, GA sử dụng nhiều hình ảnh minh họa, đặt ra những tình huống có vấn đề, các PP đàm thoại gợi mở giúp HS phát huy tính tích cực. + Nhược điểm: Cơ sở lý luận chưa sâu, ghi tên tài liệu tham khảo, viết dấu câu chưa đúng chuẩn, thiếu tiểu kết trong mỗi chương. Luận văn thạc sĩ “Thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học phần sóng ánh sáng và lượng tử ánh sáng vật lý 12 nâng cao trung học phổ thông”, của tác giả Võ Tấn Lộc (2008), trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng.
+ Ưu điểm: Luận văn đã làm rõ được khái niệm, chức năng, các dạng PHT trong dạy học vật lý, xác định được vai trò của PHT trong việc phát huy tính tích cực nhận thức của HS, nghiên cứu xây dựng được các nguyên tắc thiết kế, sử dụng và đưa ra PP sử dụng PHT trong dạy bài mới và củng cố bài học. Điều tra thực trạng trên diện rộng. Thiết kế được 7 bài lên lớp khá chi tiết, cụ thể. Đây là một tài liệu tham khảo có giá trị cao khi chúng tôi tiến hành làm luận văn.
+ Nhược điểm: Luận văn thiếu phần tổng quan vấn đề, chỉ thiết kế giáo án theo PP truyền thống, thiếu giáo án điện tử. Tác giả tiến hành thực nghiệm ở 3 cặp nên tính thuyết phục chưa cao. Tác giả chưa đưa ra các biện pháp khắc phục khó khăn, nâng cao hiệu quả sử dụng PHT. 10 Khóa luận về sử dụng PHT trong dạy học hóa học Khóa luận tốt nghiệp “Sử dụng PHT trong dạy học môn hoá học lớp 10 trung học phổ thông” của tác giả Trịnh Thị Minh Tâm (2009), trường Đại học Sư phạm TP.
- Ưu điểm + Đưa ra hướng nghiên cứu đề tài logic: đi từ cơ sở lý luận PTDH để làm nền tảng nghiên cứu về PHT. + Nêu được cơ sở lý luận về PTDH: Khái niệm, phân loại, vai trò và yêu cầu đối với PTDH. + Tác giả đã nêu được sơ lược khái niệm, phân loại, vai trò của PHT. Đặc biệt là những nguyên tắc về sử dụng PHT nhằm phát huy khả năng tư duy, tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong quá trình tìm tòi, lĩnh hội tri thức.
+ Tác giả đã tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định hướng đi đúng của đề tài. - Nhược điểm + Khóa luận trên chỉ mới dừng ở việc nghiên cứu cách sử dụng PHT nhưng chưa quan tâm đến việc thiết kế PHT. + Tác giả xác định được một số khó khăn khi sử dụng nhưng chưa đề xuất được các biện pháp khắc phục, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng PHT. + Tính thuyết phục trong kết quả TN chưa cao, số lượng giáo án thực nghiệm ít.
Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi mong muốn góp phần nhỏ bé của mình để làm sáng tỏ hơn cơ sở lí luận dạy học về PHT, việc thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học hóa học, đồng thời tìm ra những biện pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng PHT. Phương tiện dạy học 1. Khái niệm Theo GS. TS Đặng Vũ Hoạt, GS.
TS Hà Thế Ngữ: “PTDH là một tập hợp các đối tượng vật chất được GV và HS sử dụng với tư cách là những phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức của HS. Đối với HS đó là nguồn tri thức phong phú, đa dạng, sinh động, là các phương tiện giúp cho các em lĩnh hội và rèn luyện kĩ năng, hình thành kỹ xảo” [46]. TS Phan Trọng Ngọ: “PTDH là toàn bộ sự vật, hiện tượng trong thế giới, tham gia vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để GV và học viên sử dụng làm khâu trung gian tác động vào đối tượng dạy học. PTDH có chức năng khơi dậy, dẫn chuyền và làm tăng sức mạnh tác động của người dạy và người học đến đối tượng dạy học” [45].
Trịnh Văn Biều: “PTDH là những đối tượng, đồ vật, vật chất tự nhiên hoặc nhân tạo, có chức năng tạo điều kiện, hỗ trợ, chuyển tải các hoạt động, quan hệ của GV và người học, làm công cụ phục vụ các nhiệm vụ giảng dạy và học tập, thể hiện một cách vật chất những ảnh hưởng sư phạm của nội dung học vấn, của các hoạt động giáo dục và hoạt động của người học, của PP và biện pháp của người học, của các quan hệ sư phạm trên lớp theo những tư tưởng và cách thức nhất định, để những hoạt động này tác động đến người học và hoạt động của họ” [5, tr. Như vậy PTDH là một vật thể hoặc một tập hợp các vật thể có khả năng chứa đựng, chuyển tải những thông tin về nội dung dạy học hoặc về sự điều khiển quá trình dạy học mà GV sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quá trình này, giúp HS lĩnh hội khái niệm, định luật, hình thành các kỹ năng, kỹ xảo cần thiết. Nói chung, trong quá trình dạy học, các PTDH giảm nhẹ công việc của GV và giúp cho HS tiếp thu kiến thức một cách thuận lợi. Có được các phương tiện thích hợp, người GV sẽ phát huy hết năng lực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, làm cho hoạt động nhận thức của HS trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, tạo ra cho HS những tình cảm tốt đẹp với khoa học nói chung và bộ môn nói riêng.
Do đặc điểm của quá trình nhận thức, mức độ tiếp thu kiến thức mới của HS tăng dần theo các cấp độ của tri giác: nghe - thấy - làm được (những gì họ nghe được không bằng những gì họ nhìn thấy và những gì họ nhìn thấy thì không bằng những gì họ tự tay làm), nên khi đưa những phương tiện vào quá trình dạy học, GV có điều kiện để nâng cao tính tích cực, độc lập của HS và từ đó nâng cao hiệu quả của quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng, kỹ xảo của HS. Tuy vậy, không phải bao giờ và bất cứ đâu PTDH cũng có tác dụng tích cực đến hoạt động nhận thức của HS. Nhiều khi, nếu được sử dụng không đúng với những yêu cầu sư phạm cụ thể, PTDH lại có tác dụng theo chiều tiêu cực, làm cho HS hoang mang, hiệu quả tiếp thu kém. Vì thế, khi sử dụng phương tiện, người GV phải nắm vững ưu nhược điểm và các khả năng cũng như yêu cầu của phương tiện, linh hoạt trong việc lựa chọn và sử dụng phương tiện.