CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Vào những năm 70 của thế kỷ XX, một số nước trên thế giới đã ứng dụng công nghệ thông tin như là một động lực thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội. Cùng với việc ứng dụng ngày càng rộng rãi công nghệ thông tin, nhiều quốc gia đã xây dựng chiến lược ứng dụng công nghệ thông tin, đặc biệt là ở các nước phát triển, mà một bộ phận quan trọng của chiến lược này là xác định cách thức đưa kiến thức tin học vào dạy trong nhà trường.
Theo các tư liệu tổng hợp, đặc biệt là của UNESCO, hầu hết các nước đều đưa các kiến thức tin học, kỹ năng cơ bản của công nghệ thông tin vào giảng dạy ở trường phổ thông, thể hiện rõ hơn từ cấp trung học cơ sở theo nhiều hình thức tổ chức dạy học khác nhau. Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học đã trở thành là một vấn đề quốc tế không chỉ được sự quan tâm của các nhà sản xuất thiết bị và cung cấp dịch vụ mà còn là vấn đề nghiên cứu quan trọng, có tính chiến lược đối với các nhà quản lý giáo dục trong những năm gần đây. Đã có nhiều Hội nghị quốc tế được tổ chức để trao đổi về vấn đề này, như các Hội nghị: “Thiết kế và sử dụng giáo án điện tử trong giáo dục phổ thông ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương” ở Bru-nây (2003, 2004); “Phát triển giáo án điện tử trong các trường trung học cơ sở” ở Xin-ga-po (2003, 2004); “Phát triển môi trường dạy học đa phương tiện” ở I-ta-li-a (2005); “Phát triển thiết bị dạy học và giáo án điện tử” ở Phi-lip-pin (2005) [38] Cuối tháng 9/2006 đã diễn ra Hội nghị cấp cao lần thứ 11 của Cộng đồng sử dụng tiếng Pháp, với chủ đề “Công nghệ thông tin trong giáo dục” tại Bu- ca-rét (Ru-mani) với sự tham dự của 63 nước thành viên và quan sát viên của 7 Tổ chức quốc tế Pháp ngữ. Trong diễn văn khai mạc, Thủ tướng nước chủ nhà cũng đã khẳng định ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục là xu hướng tất yếu bởi hiện nay công nghệ thông tin đã đi vào mọi mặt của đời sống xã hội và sẽ còn phát triển hơn nữa trong tương lai.
Ngày nay, vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin trong ngành giáo dục và đào tạo, được các nước trên thế giới quan tâm và đã trở nên một vấn đề toàn cầu. Công nghệ thông tin mang đến sự đổi mới về cách dạy và cách học cho mọi cấp học. Từ đó, các quốc gia đã nghiên cứu vai trò, lợi ích của công nghệ thông tin, ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác dạy học, đổi mới phương pháp dạy học và công tác quản lý giáo dục, xem công nghệ thông tin như là công cụ, phương tiện dạy học mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục. Đặc biệt, với sự ra đời của các phần mềm dạy học đã hỗ trợ đắc lực cho việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học bộ môn như phần mềm Crocodile Physics, Crocodile Chemics, Geometer’s Sketchpad, Encarta.
Công nghệ thông tin và truyền thông là một thành tựu lớn của cuộc cách mạng khoa học, kỹ thuật hiện nay. Việc nghiên cứu, ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục và đào tạo đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu, đáng kể nhất là: Đề án “Tin học cho mọi người” của nước Pháp năm 1970; Chương trình MEP “Chương trình giáo dục vi điện tử” của nước Anh năm 1980; các chương trình và phần mềm các môn học cho trường trung học được cung cấp bởi NSCU - Australia, năm 1984; đề án CLASS “Máy tính và các nghiên cứu ở trường học” - Ấn Độ, 1985; Hội thảo về “Xây dựng phần mềm tin học”, các nước châu Á - Thái Bình Dương, tổ chức tại Malaysia năm 1985. Bên cạnh các đề tài nghiên cứu, một số tài liệu tiêu biểu như “Công nghệ day học” (Instructional Technology for Teaching and Learning) đã mô tả việc xây dựng kế hoạch tiến hành các hoạt động dạy học có sự hỗ trợ của phương tiện kỹ thuật theo hướng phát huy vai trò tích cực của người học; đề xuất các biện pháp sử dụng phương tiện kỹ thuật phù hợp với những yêu cầu và hình 8 thức dạy học cụ thể; đồng thời, nhấn mạnh vai trò của phương tiện kỹ thuật nói chung, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho các hoạt động dạy học. Cuốn “Dạy học với công nghệ: Tạo lớp học - học sinh làm trung tâm” của Judith H.
Sandholtz (1997), cuốn sách đã trình bày về dự án ACOT, nhằm triển khai các hướng ứng dụng công nghệ máy tính trong giảng dạy theo hướng người học là trung tâm và những ảnh hưởng của nó đối với nền giáo dục hiện đại; cuốn sách “Học với công nghệ: Triển vọng kiến tạo”, của David H. Jonassen và các cộng sự (1999), cuốn sách tập trung trình bày những tác động tích cực của công nghệ máy tính đối với cách học của người học. Các tác giả đã làm rõ vai trò to lớn của các phương tiện đa truyền thông đối với việc kích thích một cách tích cực các giác quan của học sinh trong quá trình học tập trên lớp, giúp mỗi người học có thể phát huy tốt khả năng, sở thích, năng lực để khám phá, tìm kiếm tri thức… Những nghiên cứu và yêu cầu của việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học đã được đề cập cụ thể hơn trong một số tài liệu, như: William Clyde and Andrew Delohery (2005) “Sử dụng công nghệ trong dạy học”; George Cole (2006) “Danh sách 101 cần thiết cho việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong lớp học"; Alan M.Pritchard (2007) với cuốn sách “Dạy học hiệu quả với công nghệ thông tin và thực hành”; Helena Gillespie, Helen Boulton (2007) “Dạy và học với môi trường học tập ảo” và một số công trình nghiên cứu về xu hướng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy - học của S.Leinonen, Maria Ranieri, Gerry White. Thông qua nghiên cứu, các tác giả đã đề xuất những ý tưởng, quan điểm khi nghiên cứu các ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào dạy học, đồng thời chỉ ra những điểm có lợi và bất lợi, nên và không nên khi sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông cùng một số dẫn chứng vào dạy học một số môn cụ thể, chủ yếu là các bộ môn khoa học tự nhiên, trong những điều kiện dạy học khá lý tưởng.
9 Qua nghiên cứu, tổng quan một số sách, tài liệu của các tác giả nước ngoài cho thấy vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào giáo dục, đào tạo đã thực sự được các nước quan tâm nghiên cứu và ứng dụng có hiệu quả vào dạy học ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, việc nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào dạy học ở nước ta cần có sự vận dụng linh hoạt, phù hợp với điều kiện dạy học cụ thể, khi điều kiện trang bị phương tiện kỹ thuật dạy học, hệ thống mạng Internet, năng lực và thói quen chủ động sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông của giáo viên, học sinh,… chưa trở nên phổ biến rộng, khắp như các nước công nghiệp phát triển mà các tác giả nước ngoài đã đề cập. Đây là những gợi mở quan trọng để tác giả xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào dạy học tại trường trung học phổ thông hiện nay. Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, vào đầu những năm 80 của thế kỷ XX, ngành giáo dục đã nhận thấy sự cần thiết của việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục và đào tạo.
Đến năm 1985, những kiến thức nhập môn tin học đã được triển khai dạy thí điểm ở một số địa phương và từ năm học 1990 - 1991, một số kiến thức tin học đã chính thức được đưa vào dạy trong chương trình của lớp 10 trung học phổ thông; bắt đầu từ năm học 1993 - 1994, tin học đã trở thành một môn học có giáo trình riêng. Bên cạnh đó, công nghệ thông tin được đưa vào nhà trường với tư cách là công cụ hỗ trợ công các quản lý như quản lý học sinh, quản lý nhân sự, quản lý thư viện, quản lý kết quả học tập, xếp thời khoá biểu, trao đổi dữ liệu tuyển sinh giữa các trường cao đẳng, đại học. Công nghệ thông tin và truyền thông là ngành khoa học ra đời muộn, nhưng phát triển với tốc độ rất nhanh. Theo Quyết định số 246/2005/QĐ-TTg về “Chiến lược phát triển công nghệ thông tin và truyền thông Việt Nam đến năm 2010 và định hướng đến 2020” nội dung của chiến lược chỉ rõ là đến 10 năm 2015, Việt Nam có khoảng 30% số lượng sinh viên công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông sau khi tốt nghiệp ở các trường đại học có đủ khả năng chuyên môn và ngoại ngữ để tham gia thị trường lao động quốc tế; đảm bảo 100% học sinh trung cấp chuyên nghiệp và học nghề được đào tạo các kiến thức và kỹ năng ứng dụng về công nghệ thông tin; 100% học sinh trung học cơ sở và 80% học sinh tiểu học được học tin học.
Cũng vào giai đoạn 2015, 65% số giáo viên có đủ khả năng ứng dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ cho công tác giảng dạy, bồi dưỡng. Đến cuối năm 2015, 100% giảng viên đại học, cao đẳng, giáo viên dạy nghề, sinh viên có máy tính dùng riêng [10].