CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 2 1. Khái quát về phương pháp đóng vai 1. Một số khái niệm Khái niệm “phương pháp” Thuật ngữ PP xuất phát từ tiếng Hy Lạp "Methodos" có nghĩa là: con đường, cách thức hoạt động để đạt được mục tiêu.
"Phương pháp theo nghĩa chung nhất là cách thức đạt tới mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trật tự nhất định" [22, tr. Theo Bêcơn PP như “Sợi chỉ cần thiết dẫn đường”. Còn Dềcáctơ lại có nhận định sau: “Thiếu phương pháp thì người tài cũng lỗi, có phương pháp thì người tầm thường cũng làm được việc phi thường.” Hêghen (1770 - 1881) là đại biểu vĩ đại nhất của triết học cổ điển Đức cho rằng: “Phương pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung.” Khái niệm “Phương pháp dạy học” Theo ông Babansky: "Phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động tương tác được điều chỉnh của giáo viên và học sinh hướng vào việc giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học" [4; tr. Cũng như các quan điểm trên, tác giả Phan Thị Hồng Vinh quan niệm về phương pháp dạy học “là cách thức hoạt động phối hợp thống nhất của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học” [30; tr.204] Tác giả Phan Trọng Ngọ lại khẳng định: "Định nghĩa chung về phương pháp là những con đường, cách thức để tiến hành hoạt động dạy học" [21; tr.
Tác giả Phạm Viết Vượng với cách hiểu “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp của giáo viên và học sinh, trong đó 9 phương pháp dạy chỉ đạo phương pháp học, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo thực hành sáng tạo” [31; tr. Từ điển Bách khoa định nghĩa: "Phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn" [29; tr. Vì vậy, mỗi nhà khoa học đưa ra nhiều ý kiến, quan niệm về PPDH theo những cách khác nhau. Tuy nhiên, dưới con mắt của các nhà khoa học, chúng ta đều thấy có một quan điểm thống nhất: PPDH là sự kết hợp các hoạt động do người dạy và người học tiến hành nhằm hoàn thành tốt hơn nhiệm vụ dạy học.
Khái niệm “Đóng vai” Trong Từ điển Tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê, “Đóng vai là thể hiện nhân vật trong kịch bản lên sân khấu hay màn ảnh bằng hành động, nói năng như thật. Khi một vấn đề, một chủ đề nào đó trong cuộc sống hiện thực được xây dựng thành một vở kịch thì được gọi là kịch bản, nhưng để thể hiện được nội dung kịch bản đó, người diễn viên phải đảm nhận sắm vai một nhân vật và biểu diễn vai đó, quá trình đó được gọi là đóng vai” [22; tr. Trong giáo dục cũng có các cách nhập vai và phương pháp nhập vai khác nhau. Phương pháp đóng vai là PPDH tương tác giữa người dạy và người học, người học với người học, người học và môi trường học tập.
Việc áp dụng phương pháp dạy học này sẽ phát huy được sự hứng thú của người học, phát triển các kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng giải quyết vấn đề. Trên thực tế, nhập vai bắt nguồn từ nghệ thuật kịch. Khoảng thế kỷ XIX, nó được đưa vào quá trình giảng dạy và trở thành một phương pháp giảng dạy được nhiều nhà giáo dục áp dụng. Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: “Phương pháp đóng kịch trong dạy học là giáo viên cung cấp kịch bản và đạo diễn, học viên hành động theo vai diễn.
Qua đó, họ học được cách suy nghĩ, thể hiện hành động cũng như các kỹ năng ứng xử khác của các nhân vật trong kịch bản” [21; 10 tr. Vì vậy, có thể hiểu đóng vai là PPDH trong đó người học thực hiện các tình huống hành động được mô phỏng theo các nhân vật có chủ đề liên quan đến thực tế, thường có tính chất trò chơi, trong các tình huống thực tế, các vấn đề xung đột được thể hiện thông qua hoạt động nhập vai nhằm phát triển người học, khả năng hành động thông qua kinh nghiệm của chính họ và phản hồi của người quan sát. Hiểu một cách khác, PPĐV thực chất “Là phương pháp tổ chức cho người học thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất thành các nhân vật được thực hành, làm “thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Thông qua đó, giúp người học tích cực tham gia, sáng tạo, thể hiện được bản thân, phát triển kỹ năng giao tiếp, hòa nhập vào môi trường học tập linh hoạt, năng động”.
Khái niệm “Phương pháp đóng vai” i. Khái niệm “Phương pháp đóng vai” trong dạy học nói chung Tác giả Vũ Hồng Tiến chỉ rõ: “PPĐV có ưu điểm gây được hứng thú của HS, tạo điều kiện làm nảy sinh óc sáng tạo, giúp cho HS rèn luyện thực hành những kỹ năng ứng xử và bày tỏ thái độ hành vi theo chuẩn mực đạo đức và chính trị xã hội” [27, tr. Tác giả Đinh Văn Đức – Dương Thị Thúy Nga cho rằng: “PPĐV là phương pháp tổ chức cho HS thực hành một số cách ứng xử nào đó trong tình huống giả định để nắm vững nội dung bài học” [9, tr. Tác giả Nguyễn Thị Hường cho rằng: “PPĐV thực chất là phương pháp tổ chức cho người học thực hành làm thử một số cách ứng xử nào đó, trong một số tình huống giả định” [14, tr.100] Ngoài ra, PPĐV còn được quan niệm là “PPDH thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất – sự nhập tâm, hóa thân của HS vào những nhân vật cụ thể và thể hiện thái độ, tư tưởng, hành vi ứng xử của những nhân vật đó, trên cơ sở đó giúp HS thực hành, trải nghiệm và rút ra những bài học nhận thức và kỹ năng sống phù hợp, tích cực.
11 Như vậy, ta có thể hiểu: “PPĐV thực chất là phương pháp tổ chức cho người học thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất thành các nhân vật được thực hành, “làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Thông qua đó, giúp người học tích cực tham gia, sáng tạo, thể hiện được bản thân, phát triển kỹ năng giao tiếp, hòa nhập vào môi trường học tập linh hoạt, năng động”. Khái niệm “Phương pháp đóng vai trong dạy học môn Đạo đức” Dựa trên các quan niệm đã có về PPĐV, chúng tôi cho rằng PPĐV trong dạy học đạo đức ở trường tiểu học “Là phương pháp tổ chức cho người học thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất thành các nhân vật được thực hành, “làm thử”, ứng xử trong một tình huống giả định trong môn Đạo đức. Thông qua đó, giúp người học tích cực tham gia, sáng tạo, thể hiện được bản thân, phát triển kỹ năng giao tiếp, hòa nhập vào môi trường học tập linh hoạt, năng động góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Đạo đức cũng như rèn luyện hành vi đạo đức cho HS”.
Với quan niệm này, PPĐV trong dạy học đạo đức trở thành một trong những PPDH hữu hiệu, giúp người học được trải nghiệm tri thức của bài học gắn với hoàn cảnh thực tế. Qua đó, thúc đẩy năng lực hành động của học sinh gắn với sự hiểu biết về kiến thức của bài học. Quy trình sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Đạo đức lớp 2 12 Sơ đồ 3. Quy trình sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học đạo đức 2 - Bước 1: Xác định nội dung và giao nhiệm vụ đóng vai Giáo viên căn cứ vào nội dung, mục tiêu cụ thể của bài học, nêu chủ đề, yêu cầu và giao nhiệm vụ đóng vai cho từng nhóm (GV đưa ra các tiêu chí về diễn xuất, đạo cụ, thời gian…) * Xác định mục tiêu bài học Khi xác định mục tiêu bài trong chương trình Đạo đức, GV cân chú ý khai thác các định hướng về mục tiêu bài học được gợi ý trong sách giáo khoa và sách giáo viên kết hợp với đặc điểm cụ thể của HS và điều kiện dạy học của nhà trường.
Nó được xem như là mô hình về kết quả mà HS cân đạt được sau bài học, gồm các yếu tố: về kiến thức, về kỹ năng, về thái độ. Theo quan điểm dạy học tích cực, GV cần phải có mục tiêu dạy học và giúp người học thực hiện hoàn hảo mục tiêu đó. Xác định mục tiêu bài học sẽ giúp người dạy thiết kế được các hoạt động dạy và học, xác định được PP, phương tiện để thực hiện mục tiêu bài học. Đối với người học, khi xác định được mục tiêu, họ sẽ chủ động và có ý thức trong việc xây dựng kế hoạch học tập, do đó việc học trở nên tích cực hơn.
* Xác định nội dung, mục đích đóng vai Việc xác định nội dung, mục đích đóng vai, trong quy trình thiết kế bài dạy cho PPĐV là khâu rất quan trọng. Đó là yếu tố quyết định hiệu quả của bài giảng. Căn cứ vào nội dung cụ thể của bài dạy mà GV lựa chọn, xây dựng các tình huống, phương tiện hỗ trợ phù hợp. Khi xác định nội dung đóng vai, phân vai, giao nhiệm cần lưu ý các vấn đề sau: Các tình huống đóng vai được sử dụng trong bài học dựa trên cơ sở nội dung, mục tiêu dạy học và đặc điểm của người học là chủ yếu.
Trong đó, mục tiêu về kiến thức của người học giữ vai trò quan trọng, quyết định sự lựa chọn nội dung đóng vai. Cấu trúc, nội dung chương trình Đạo đức đề cập tới nhiều nội dung khác nhau, cung cấp cho HS những kiến thức nền tảng để tham gia vào hoạt động xã hội. Do đó tùy vào nội dung, kiến thức của từng bài cụ thể mà GV sư dụng 13 PPĐV kết hợp linh hoạt với các PP khác, sao cho đạt được mục tiêu bài học đã đề ra. Mục đích của việc tổ chức cho các em đóng vai là nhằm hướng tới các em phát hiện và lĩnh hội tri thức khoa học, đồng thời tạo cho các em cách ứng xử đúng đắn những tình huống thường xảy ra trong đời sống hàng ngày của các em.
Thông qua tình huống giả định, các em được đóng vai ứng xử, khi các em bắt gặp các tình huống tương tự diễn ra trong đời sống hàng ngày, các em có cách ứng xử phù hợp không gây cho các em tâm ký sợ hãi, lo lắng, buồn phiền.