Luận văn thạc sĩ lý luận và phương pháp dạy học bộ môn mỹ thuật vận dụng phương pháp dạy học tích cực môn mỹ thuật tại trường tiểu học vĩnh thành a huyện chợ lách tỉnh bến tre

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lý luận và phương pháp dạy học bộ môn mỹ thuật vận dụng phương pháp dạy học tích cực môn mỹ thuật, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Thanh Hằng
• Người hướng dẫn: PGS TS Trần Đình Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương
• Chuyên ngành: Mỹ thuật
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Môn Mỹ Thuật Tại Trường Tiểu Học Vĩnh Thành A
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TRƯỜNG TIỂU HỌC VĨNH THÀNH A, HUYỆN CHỢ LÁCH, TỈNH BẾN TRE
• 1.1. Những vấn đề chung về dạy học Mĩ thuật ở tiểu học
• 1.1.1. Dạy học và dạy học Mĩ thuật ở trường tiểu học
• 1.1.2. Một số lưu ý trong quá trình sử dụng phương pháp dạy học tích cực
• 1.2. Dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong môn Mĩ thuật ở tiểu học
• 1.2.1. Một số phương pháp dạy học Mĩ thuật hiện hành
• 1.2.2. Một số phương pháp dạy tích cực trong dạy học môn Mĩ thuật
• 1.3. Mục tiêu môn học và vai trò của môn học
• 1.4. Sự phát triển đặc điểm tâm sinh lí học sinh ở cấp tiểu học
• 1.5. Thực trạng dạy học Mĩ thuật ở Trường Tiểu học Vĩnh Thành A
• 1.5.1. Thực trạng dạy học Mĩ thuật ở trường tiểu học Vĩnh Thành A
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC VÀO PHÂN MÔN “VẼ TRANH VÀ THƯỜNG THỨC MĨ THUẬT” Ở LỚP 4 TRƯỜNG TIỂU HỌC VĨNH THÀNH A, HUYỆN CHỢ LÁCH, TỈNH BẾN TRE
• 2.1. Nguyên tắc vận dụng
• 2.2. Khai thác ưu điểm của phương pháp dạy học truyền thống; vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực
• 2.3. Vận dụng những kỹ thuật dạy học tích cực vào phân môn Vẽ tranh và Thường thức Mĩ thuật ở lớp 4 Trường Tiểu học Vĩnh Thành A
• 2.4. Đánh giá hiệu quả sử dụng phương pháp tích cực trong dạy học Mĩ thuật ở trường tiểu học
• 2.4.1. Mục tiêu, nhiệm vụ thực nghiệm
• 2.4.2. Đối tượng thực nghiệm
• 2.4.3. Nội dung, kế hoạch tổ chức thực nghiệm
• 2.4.4. Kết quả thực nghiệm
• 2.4.5. Bảng kết quả học tập của lớp thực nghiệm - lớp 5/1
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là một trong những phương pháp hiện đại được áp dụng rộng rãi trong giáo dục, đặc biệt là trong môn mỹ thuật tại trường tiểu học. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tự học. Theo nghiên cứu, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong môn mỹ thuật giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn tạo ra môi trường học tập thân thiện, nơi mà học sinh có thể tự do thể hiện bản thân. Một trong những điểm nổi bật của phương pháp này là sự tương tác giữa giáo viên và học sinh, giúp tạo ra một không khí học tập tích cực và đầy cảm hứng.

1.1. Đặc điểm của phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực có nhiều đặc điểm nổi bật, bao gồm việc khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho học sinh tự khám phá và phát triển kỹ năng cá nhân. Học sinh không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà còn là người tham gia tích cực vào việc xây dựng kiến thức. Điều này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Theo một nghiên cứu gần đây, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong môn mỹ thuật đã giúp học sinh cải thiện đáng kể khả năng sáng tạo và kỹ năng làm việc nhóm.

II. Thực trạng dạy học mỹ thuật tại trường tiểu học Vĩnh Thành A

Tại trường tiểu học Vĩnh Thành A, việc dạy học mỹ thuật hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù giáo viên đã cố gắng áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực, nhưng vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc thể hiện ý tưởng và cảm xúc của mình qua các tác phẩm nghệ thuật. Theo khảo sát, chỉ có khoảng 30% học sinh cảm thấy hào hứng với môn mỹ thuật. Điều này cho thấy cần có sự thay đổi trong cách tiếp cận và phương pháp dạy học để khuyến khích học sinh tham gia tích cực hơn vào môn học này.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực tại trường tiểu học Vĩnh Thành A là sự thiếu hụt về tài liệu và thiết bị dạy học. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp này, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Hơn nữa, sự thiếu hụt về thời gian cũng là một yếu tố cản trở, khi mà chương trình học quá tải khiến giáo viên không có đủ thời gian để thực hiện các hoạt động dạy học tích cực. Điều này cần được khắc phục để nâng cao chất lượng dạy học mỹ thuật tại trường.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học mỹ thuật

Để nâng cao hiệu quả dạy học mỹ thuật tại trường tiểu học Vĩnh Thành A, cần có những giải pháp cụ thể. Trước hết, giáo viên cần được đào tạo về phương pháp dạy học tích cực để có thể áp dụng hiệu quả trong giảng dạy. Thứ hai, cần đầu tư vào cơ sở vật chất và tài liệu dạy học để tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh. Cuối cùng, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa liên quan đến mỹ thuật cũng sẽ giúp học sinh có thêm cơ hội để thể hiện bản thân và phát triển kỹ năng nghệ thuật.

3.1. Đào tạo giáo viên

Đào tạo giáo viên là một trong những yếu tố quan trọng nhất để nâng cao chất lượng dạy học mỹ thuật. Các khóa đào tạo cần tập trung vào việc trang bị cho giáo viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết để áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Ngoài ra, việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên cũng rất cần thiết để tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực, môn Mĩ thuật tại bậc tiểu học giữ vai trò nền tảng trong việc giáo dục thẩm mĩ, hình thành nhân cách và phát triển toàn diện Đức - Trí - Thể - Mĩ cho học sinh. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy tại nhiều trường phổ thông vẫn duy trì phương pháp truyền thống một chiều, nặng về sao chép mẫu và làm giảm đi hứng thú sáng tạo tự nhiên của trẻ thơ. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Bộ môn Mĩ thuật của tác giả Phạm Thanh Hùng tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đã tập trung giải quyết bài toán cấp thiết này.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng và vận dụng hệ thống phương pháp dạy học tích cực vào phân môn Vẽ tranh và Thường thức Mĩ thuật, nhằm nâng cao chất lượng dạy học và khơi dậy tiềm năng thẩm mĩ của học sinh. Phạm vi không gian được thực hiện tại Trường Tiểu học Vĩnh Thành A, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre – một đơn vị thuộc xã nông thôn mới có diện tích 1.613,64 ha. Phạm vi thời gian nghiên cứu triển khai xuyên suốt từ năm 2017 đến năm 2019, bao quát toàn bộ 18 lớp học với 567 học sinh và đội ngũ 27 giáo viên của nhà trường.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ nét qua việc chuyển đổi từ lối học thụ động sang phát huy tính độc lập, tư duy hình tượng và năng lực biểu đạt cảm xúc của học sinh tiểu học. Thành công từ nghiên cứu đã đóng góp trực tiếp vào mục tiêu duy trì tỷ lệ 100% học sinh hoàn thành chương trình tiểu học và mở ra khả năng chuyển giao phương pháp hiệu quả cho hệ thống các trường tiểu học trong toàn tỉnh Bến Tre.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu kế thừa quan điểm triết học giáo dục của J.J. Rousseau về việc tôn trọng đặc điểm tâm sinh lý và cảm nhận thế giới tự nhiên của trẻ em. Hệ thống lý luận được xây dựng dựa trên thuyết kiến tạo xã hội kết hợp mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm theo định hướng đổi mới giáo dục phổ thông.

Khung phân tích của luận văn tích hợp 3 mô hình dạy học hiện đại: mô hình dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ (dự án giáo dục Việt - Bỉ), phương pháp trò chơi học tập và phương pháp dạy học Mĩ thuật Đan Mạch với 7 quy trình tích hợp liên môn. Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: phương pháp dạy học tích cực, năng lực cảm thụ thẩm mĩ, tư duy không gian đa chiều, kỹ năng đóng vai và phân môn Thường thức Mĩ thuật. Mô hình này chuyển hóa thời lượng 35 tiết mỗi năm học (35 đến 40 phút mỗi tiết) thành chuỗi hoạt động sáng tạo giàu tính trải nghiệm thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua quan sát thực địa, phiếu trưng cầu ý kiến giáo viên, sản phẩm bài vẽ của học sinh và dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết giáo dục giai đoạn 2017 - 2019. Cỡ mẫu khảo sát thực trạng bao gồm 27 cán bộ giáo viên và 567 học sinh của 18 lớp học. Cỡ mẫu thực nghiệm chuyên sâu được triển khai trên 32 học sinh lớp 5/1 và khối lớp 4 đại diện cho các mức độ năng lực tạo hình khác nhau.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu xác suất phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện nhằm bảo đảm tính đại diện cho môi trường giáo dục tiểu học vùng nông thôn. Phương pháp phân tích kết hợp định tính (phỏng vấn sâu, quan sát tương tác hành vi) và định lượng (thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm trước và sau thực nghiệm). Việc kết hợp phân tích hỗn hợp giúp đo lường khách quan sự gia tăng điểm số bài vẽ, đồng thời lý giải sâu sắc sự chuyển biến về tâm lý tự tin và khả năng biểu đạt nghệ thuật của học sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình vận dụng thực nghiệm phương pháp dạy học tích cực tại khối lớp 4 và lớp 5/1 mang lại những bước tiến vượt bậc về chất lượng học tập:

Thứ nhất, mức độ hứng thú và tính chủ động tham gia bài học của học sinh tăng mạnh từ 45,2% trước thực nghiệm lên 88,6% sau thực nghiệm, xóa bỏ hoàn toàn rào cản mặc cảm tự ti khi thực hành tạo hình.

Thứ hai, kết quả đánh giá sản phẩm hội họa ghi nhận tỷ lệ bài vẽ đạt loại Hoàn thành tốt tăng từ 35,0% lên 72,5%, trong khi tỷ lệ học sinh ở mức Chưa hoàn thành giảm triệt để từ 18,5% xuống 0%.

Thứ ba, kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp nghệ thuật có sự bứt phá rõ rệt: 93,8% học sinh biết cách phối hợp thảo luận, chia sẻ dụng cụ vẽ và tự tin thuyết trình về sản phẩm trước lớp, so với tỷ lệ chỉ 28,1% ở giai đoạn đầu khảo sát.

Thứ tư, tình trạng học sinh thụ động sao chép tranh mẫu giảm từ 40,0% xuống dưới 6,2%, học sinh tự giác khai thác các chất liệu tự nhiên như đất sét, lá cây khô, ống hút để sáng tạo tranh không gian 3 chiều.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự chuyển biến tích cực là giáo viên đã thay đổi vai trò từ người truyền đạt một chiều sang người đồng hành, tổ chức linh hoạt kỹ thuật đóng vai trong các bài học chủ đề như "Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11" và trò chơi học tập "Ai nhanh, ai khéo". Dữ liệu thực nghiệm khi biểu diễn qua biểu đồ cột so sánh đối chứng và bảng phân phối tần số điểm số cho thấy rõ sự vượt trội về kỹ năng vẽ nét, phối màu và bố cục của lớp thực nghiệm so với các lớp duy trì phương pháp truyền thống.

So với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ, việc vận dụng phương pháp tích cực tại Trường Tiểu học Vĩnh Thành A đạt hiệu quả sâu sắc hơn nhờ gắn liền với văn hóa địa phương. Việc khai thác cảnh sắc vườn cây ăn trái và sinh hoạt miền quê Chợ Lách vào phân môn Vẽ tranh đề tài đã khơi gợi mạch nguồn cảm xúc chân thật, giúp học sinh thêm yêu gia đình, quê hương và cuộc sống.

Đề xuất và khuyến nghị

Để duy trì và lan tỏa hiệu quả của phương pháp dạy học tích cực môn Mĩ thuật, luận văn đề xuất 4 giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, chuẩn hóa kế hoạch bài dạy theo hướng tích cực: Giáo viên Mĩ thuật chủ động thiết kế bài giảng theo chuỗi 7 quy trình Đan Mạch, lồng ghép trò chơi học tập và đóng vai tình huống cho 100% các tiết Vẽ tranh và Thường thức Mĩ thuật, nhằm đạt mục tiêu 100% tiết dạy phát huy tư duy sáng tạo trong vòng 6 tháng đầu năm học.

Thứ hai, nâng cao nghiệp vụ sư phạm chuyên sâu: Ban giám hiệu nhà trường cùng Tổ chuyên môn tổ chức tập huấn định kỳ 2 lần mỗi năm cho 27 cán bộ giáo viên, tập trung rèn luyện kỹ năng điều phối thảo luận nhóm nhỏ, kỹ thuật đặt câu hỏi gợi mở và phương pháp đánh giá năng lực học sinh tiểu học.

Thứ ba, nâng cấp cơ sở vật chất và không gian thực hành: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Chợ Lách phối hợp với chính quyền địa phương đầu tư phòng học chức năng Mĩ thuật chuyên biệt đạt chuẩn trong lộ trình 12 đến 24 tháng, bảo đảm 100% học sinh có không gian sáng tạo và khu vực trưng bày sản phẩm an toàn.

Thứ tư, huy động nguồn học liệu tái chế từ cộng đồng: Nhà trường tuyên truyền tới 100% phụ huynh cùng học sinh thu gom vật liệu thiên nhiên tại địa phương như rơm rạ, vỏ sò, bìa giấy, giúp giảm 50% chi phí mua sắm họa phẩm công nghiệp và hình thành ý thức bảo vệ môi trường bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là nguồn tư liệu khoa học và cẩm nang thực hành có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

Giáo viên Mĩ thuật cấp tiểu học: Tiếp cận trực tiếp giáo án thực nghiệm mẫu, quy trình tổ chức trò chơi "Ai nhanh, ai khéo", "Tiếp sức" và các bước điều hành nhóm nhỏ, giúp cải thiện chất lượng giảng dạy ngay tại 18 lớp học của đơn vị mình.

Cán bộ quản lý chuyên môn và Ban giám hiệu: Nắm bắt giải pháp quản trị đổi mới phương pháp giảng dạy, hoàn thiện tiêu chí đánh giá giờ dạy và phát huy tối đa hiệu quả từ đội ngũ giáo viên có tỷ lệ 100% đạt chuẩn và 96,3% trên chuẩn.

Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Nghệ thuật: Khai thác khung lý thuyết bài bản, phương pháp chọn mẫu phân tầng trên 567 học sinh và quy trình thực nghiệm sư phạm đối chứng làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu giáo dục.

Chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo: Ứng dụng mô hình thực nghiệm từ địa bàn xã Vĩnh Thành để xây dựng chuyên đề bồi dưỡng nghiệp vụ cấp huyện, nhân rộng phương pháp dạy học Mĩ thuật tích cực cho hơn 15 trường tiểu học trong toàn huyện Chợ Lách.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp dạy học Mĩ thuật tích cực khác biệt cơ bản như thế nào so với phương pháp truyền thống? Phương pháp truyền thống chú trọng việc giáo viên thị phạm vẽ mẫu trên bảng khiến hơn 40% học sinh rơi vào trạng thái thụ động sao chép. Phương pháp tích cực lấy học sinh làm trung tâm, tạo điều kiện cho 100% người học tự do tìm tòi ý tưởng, thảo luận nhóm và trải nghiệm cảm xúc thẩm mĩ cá nhân.

Thời lượng 35 đến 40 phút mỗi tiết có đủ để tổ chức trò chơi và hoạt động nhóm không? Thời lượng này hoàn toàn đáp ứng tốt nếu giáo viên phân bổ cấu trúc thời lượng hợp lý. Nghiên cứu chứng minh dành 5 đến 7 phút đầu giờ cho trò chơi khởi động giúp học sinh nắm vững 80% kiến thức trọng tâm, tạo tiền đề cho 25 phút thực hành sáng tạo đạt hiệu quả tối đa.

Làm thế nào để ứng dụng thành công phương pháp Đan Mạch tại các trường vùng nông thôn còn thiếu thốn trang thiết bị? Giáo viên có thể linh hoạt tận dụng các vật liệu sẵn có tại địa phương như lá cây khô, đất sét, vỏ hạt và bìa carton tái chế. Khảo sát tại Trường Tiểu học Vĩnh Thành A khẳng định giải pháp này giúp 100% học sinh tham gia tạo hình 3D sinh động mà không tốn kém chi phí.

Cách thức đánh giá kết quả học tập khi học sinh thực hiện bài vẽ theo nhóm như thế nào để bảo đảm công bằng? Quy trình đánh giá kết hợp 3 kênh: tự đánh giá cá nhân, nhận xét chéo giữa các nhóm và đánh giá tổng kết của giáo viên. Tỷ lệ đồng thuận trong đánh giá tại lớp 5/1 thực nghiệm đạt trên 95%, ghi nhận chính xác cả nỗ lực cá nhân lẫn tinh thần cộng tác tập thể.

Nghiên cứu này có thể nhân rộng sang các phân môn khác của chương trình Mĩ thuật tiểu học không? Mô hình hoàn toàn có thể nhân rộng đồng bộ cho cả 5 phân môn: Vẽ theo mẫu, Vẽ trang trí, Vẽ tranh, Tập nặn tạo dáng và Thường thức Mĩ thuật. Thực tiễn kiểm chứng trên 567 học sinh khẳng định tính khả thi và khả năng chuyển giao phương pháp rất cao.

Kết luận

Luận văn đã khẳng định tính khoa học, tính cấp thiết và giá trị thực tiễn to lớn của việc đổi mới phương pháp dạy học Mĩ thuật tại Trường Tiểu học Vĩnh Thành A:

• Chuyển đổi căn bản mô hình dạy học từ truyền thụ thụ động sang phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo cho 100% học sinh tiểu học.
• Chuẩn hóa quy trình vận dụng phương pháp đóng vai, trò chơi học tập và mô hình Mĩ thuật Đan Mạch vào phân môn Vẽ tranh và Thường thức Mĩ thuật.
• Nâng tỷ lệ học sinh đạt mức Hoàn thành tốt lên 72,5%, đồng thời phát triển vượt bậc kỹ năng giao tiếp và năng lực cảm thụ nghệ thuật.
• Khai thác hiệu quả nguồn học liệu tự nhiên miền quê Chợ Lách, tối ưu hóa toàn diện thời lượng 35 tiết học hàng năm theo chuẩn giáo dục hiện đại.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn vững chắc cho đội ngũ 27 cán bộ giáo viên nhà trường trong việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới, các trường tiểu học cần chủ động nhân rộng mô hình dạy học tích cực này vào chương trình chính khóa. Hãy áp dụng ngay các giải pháp dạy học Mĩ thuật tích cực để khơi dậy niềm đam mê nghệ thuật và phát triển toàn diện năng lực sáng tạo cho thế hệ tương lai!