Luật xa gần

Giáo trình Luật xa gần dùng cho trường Cao đẳng Sư phạm - NXB Đại học Sư phạm - Đặng Xuân Cường

• Tác giả: Đặng Xuân Cường
• Trường học: Nhà xuất bản Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Mỹ thuật
• Đề tài: Luật xa gần
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2003

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Luật xa gần của NXB Đại học Sư phạm

Giáo trình Luật xa gần do Đặng Xuân Cường biên soạn thuộc Dự án đào tạo giáo viên THCS. Sách do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành năm 2004. Đây là tài liệu giảng dạy cốt lõi dành cho hệ thống các trường cao đẳng sư phạm trên toàn quốc. Bộ tài liệu đóng vai trò nền tảng trong chương trình đổi mới giáo dục nghệ thuật. Nội dung sách trang bị tri thức khoa học về không gian thị giác. Người học tiếp cận phương pháp dựng hình chuẩn xác từ mức độ cơ bản đến chuyên sâu. Cuốn sách cấu trúc thành bốn chương rõ ràng. Chương đầu tiên khái quát bản chất của quy luật thị giác. Chương thứ hai phân tích bản chất phép chiếu xuyên tâm. Chương tiếp theo đi sâu vào kỹ thuật dựng phối cảnh đường nét. Chương cuối cùng hướng dẫn vẽ phối cảnh các khối hình học cụ thể. Tác phẩm kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý thuyết hàn lâm và bài tập thực hành. Văn phong ngắn gọn, trực diện, dễ tiếp thu. Bản vẽ minh họa chi tiết giúp sinh viên tự học thuận lợi. Giáo trình giữ vị trí vững chắc trong đào tạo mỹ thuật chính quy.

1.1. Mục tiêu và sứ mệnh đào tạo mỹ thuật sư phạm

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho mục tiêu chuẩn hóa đội ngũ giáo viên mỹ thuật trung học cơ sở. Tài liệu hướng dẫn sinh viên nắm vững nguyên lý thị giác để truyền đạt cho học sinh. Tác giả Đặng Xuân Cường tinh lọc kiến thức phức tạp thành các khái niệm trực quan. Người học rèn luyện tư duy logic về không gian trước khi bắt đầu sáng tác nghệ thuật. Cuốn sách không chỉ chú trọng kỹ năng vẽ cơ bản. Tác phẩm còn bồi dưỡng năng lực cảm thụ thẩm mỹ và phương pháp phân tích tác phẩm. Người dạy học có công cụ sư phạm rõ ràng để đánh giá bài tập hình họa. Sách đặt nền tảng vững chắc cho việc giảng dạy mỹ thuật trong trường phổ thông.

1.2. Kết cấu tổng thể và hệ thống kiến thức cốt lõi

Kết cấu giáo trình đi từ cơ sở lý luận đến các bài tập tạo hình ứng dụng. Tác giả phân chia hệ thống bài học theo lộ trình tiếp thu khoa học. Mỗi chương đều có phần câu hỏi ôn tập và chỉ dẫn thực hiện chi tiết. Phần mở đầu giải thích khái niệm không gian và sự nhìn của mắt người. Phần tiếp theo khai triển kỹ thuật phối cảnh từ cơ bản đến phức tạp. Sinh viên được rèn luyện vẽ khối lập phương, hình tròn, bóng ngả và phối cảnh người. Sự sắp xếp này giúp người học nâng cao tay nghề qua từng cấp độ. Tài liệu xây dựng tư duy tạo hình mạch lạc cho mọi họa sĩ tương lai.

II. Phân tích cơ sở khoa học và thị giác trong giáo trình Luật xa gần

Hội họa là nghệ thuật của thị giác và cảm quan cá nhân. Mắt người luôn tiếp nhận thế giới qua các thấu kính sinh học phức tạp. Hiện tượng biến dạng hình nét và sắc độ xảy ra liên tục trong không gian thực. Khi khoảng cách gia tăng, vật thể thu nhỏ kích thước và mờ nhạt dần về đường nét. Nếu thiếu tri thức khoa học, người vẽ dễ rơi vào sự sai lệch thị giác nghiêm trọng. Giáo trình của Đặng Xuân Cường bóc tách chi tiết hiện tượng này. Tác giả chỉ rõ mối quan hệ giữa phép chiếu xuyên tâm và trục quang học của mắt. Não bộ thường điều chỉnh kích thước thật của vật thể theo định kiến tâm lý. Tuy nhiên, mặt tranh hai chiều đòi hỏi sự chuyển đổi hình học chính xác. Việc không hiểu rõ quy luật xa gần sẽ dẫn đến tranh vẽ méo mó, thiếu chiều sâu. Cuốn sách giúp họa sĩ giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa nhận thức tâm lý và thực tế thị giác. Những quy chuẩn quang học trong sách là chìa khóa tháo gỡ khó khăn này.

2.1. Hiện tượng ảo giác sinh lý và ảo giác tâm lý

Ảo giác thị giác là vấn đề thường trực khi quan sát đối tượng. Sách phân tích rõ hai dạng ảo giác gồm ảo giác sinh lý và tâm lý. Ảo giác sinh lý xuất hiện khi hình vẽ bị xen lẫn các chi tiết gây nhiễu. Ví dụ, hai đoạn thẳng bằng nhau có gắn mũi tên ngược hướng sẽ tạo cảm giác dài ngắn khác biệt. Sự tương phản sắc độ nền cũng khiến cùng một màu sắc biến đổi độ đậm nhạt. Ngược lại, ảo giác tâm lý bắt nguồn từ kinh nghiệm và thói quen tri giác có sẵn. Người vẽ thường vẽ cái mình biết thay vì vẽ đúng cái mắt thấy. Giáo trình hướng dẫn cách nhận diện và làm chủ các dạng ảo giác này.

2.2. Thách thức thể hiện chiều sâu trên bề mặt phẳng

Mặt tranh chỉ có hai chiều gồm chiều cao và chiều rộng vật lý. Trong khi đó, không gian hiện thực luôn tồn tại chiều sâu thứ ba vô tận. Việc tái hiện không gian ba chiều lên bề mặt phẳng luôn là rào cản lớn. Người làm nghệ thuật nếu vẽ theo bản năng sẽ khiến bố cục mất cân bằng. Giáo trình vạch ra nguyên lý toán học để giải quyết sự biến dạng hình học. Các đường song song trong thực tế sẽ hội tụ về một điểm trên đường chân trời. Tác giả Đặng Xuân Cường cung cấp phương pháp biến điểm nhìn thành tâm điểm phối cảnh. Nắm vững điều này, tác phẩm hội họa sẽ đạt được chiều sâu thị giác chân thực.

III. Phương pháp phối cảnh đường nét từ giáo trình Luật xa gần sư phạm

Để khắc phục sự sai lệch thị giác, giáo trình cung cấp phương pháp phối cảnh đường nét có hệ thống. Phép chiếu xuyên tâm là nền tảng cốt lõi của toàn bộ kỹ thuật dựng hình. Tia nhìn xuất phát từ mắt người quan sát đi thẳng tới từng điểm của vật thể. Giao điểm của tia nhìn với mặt phẳng tranh tạo nên hình chiếu phối cảnh. Tác giả Đặng Xuân Cường nhấn mạnh vai trò quyết định của tia nhìn chính. Tia nhìn này đi vuông góc từ mắt tới mặt tranh và cắt mặt tranh tại điểm chính. Mọi điểm trong không gian nằm trên tia nhìn chính đều hội tụ tại đây. Đồng thời, đường chân trời đóng vai trò phân định tầm mắt người vẽ. Việc xác định đúng đường chân trời quyết định góc nhìn ngước lên hay nhìn xuống. Cuốn sách cung cấp bảng quy chuẩn góc nhìn từ 28 độ đến 53 độ. Góc nhìn tối ưu nhất được xác lập ở mức 37 độ. Phương pháp này giúp người vẽ kiểm soát toàn diện không gian tranh mà không làm biến dạng tỷ lệ.

3.1. Thiết lập khoảng cách nhìn và góc nhìn chuẩn xác

Khoảng cách giữa mắt và vật mẫu quyết định trực tiếp chất lượng của hình phối cảnh. Đứng quá gần vật mẫu sẽ gây ra hiện tượng méo góc gắt gao. Ngược lại, đứng quá xa sẽ làm hình ảnh phẳng lì và mất đi độ tương phản không gian. Giáo trình đúc kết công thức thực nghiệm vô cùng quý giá. Người vẽ nên đứng cách vật thể một khoảng bằng 1,5 lần kích thước lớn nhất của đối tượng. Khi đó, góc nhìn mở ra đạt chuẩn 37 độ. Góc quan sát này bao trùm trọn vẹn khung cảnh mà mắt vẫn điều tiết thoải mái. Nhờ quy tắc chuẩn xác đó, hình vẽ đạt độ tự nhiên và sống động cao nhất.

3.2. Quy trình dựng phối cảnh các khối hình cơ bản

Chương bốn của cuốn sách tập trung vào kỹ thuật dựng các khối đa diện và khối tròn. Quy trình bắt đầu từ việc xác định đường chân trời và điểm tụ trên giấy vẽ. Người học tiến hành gióng các tia phối cảnh từ góc khối hình về điểm tụ. Tiếp theo, các mặt phẳng bên của khối lập phương được cắt theo tỷ lệ lùi không gian. Kỹ thuật vẽ vòng tròn trong phối cảnh được quy về việc nội tiếp hình elip trong hình vuông phối cảnh. Tác giả cũng hướng dẫn chi tiết cách dựng bóng ngả dưới nguồn sáng nhân tạo và tự nhiên. Mỗi bước vẽ đều có quy tắc đo đạc rõ ràng, loại bỏ hoàn toàn tính ước đoán tùy tiện.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình Luật xa gần trong hội họa

Giáo trình Luật xa gần của Đặng Xuân Cường vượt xa khuôn khổ một cuốn sách lý thuyết đơn thuần. Tác phẩm mang giá trị thực tiễn to lớn đối với ngành đào tạo mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng. Tri thức từ cuốn sách là công cụ bổ trợ trực tiếp cho nhiều môn học chuyên ngành. Sinh viên vận dụng quy luật xa gần để dựng hình hoạ người, ký hoạ phong cảnh và xây dựng tranh bố cục. Một bức tranh có chiều sâu hút mắt luôn bắt nguồn từ hệ thống phối cảnh chuẩn xác. Việc thấu hiểu ảo giác thị giác cho phép nghệ sĩ chủ động điều tiết cảm xúc của người thưởng lãm. Nghệ sĩ có thể cố tình tạo ra điểm nhấn hay sự kéo giãn không gian nhằm biểu đạt ý đồ sáng tạo. Trong thời đại kỹ thuật số, nguyên lý phối cảnh từ giáo trình vẫn là nền tảng cho đồ họa 3D và kiến trúc. Cuốn sách khẳng định giá trị trường tồn của các quy chuẩn khoa học thị giác kinh điển. Đây thực sự là tài liệu học tập không thể thiếu của các thế hệ nhà giáo và họa sĩ.

4.1. Bổ trợ chuyên môn cho môn ký họa và hình họa

Hình họa và ký họa yêu cầu khả năng nắm bắt không gian nhanh và chính xác. Sinh viên nếu không vững luật xa gần sẽ vẽ sai tỷ lệ giải phẫu và hướng nhìn. Giáo trình cung cấp quy tắc dựng người đứng gần và người ở xa trong cùng một bối cảnh. Chiều cao của nhân vật luôn gắn chặt với đường chân trời và điểm tụ. Người vẽ dựa vào đường gióng phối cảnh để phân bổ tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh cân đối. Nhờ đó, bài vẽ hình họa đạt tỷ lệ chuẩn xác và không bị bẹt khối. Tác phẩm ký họa ngoài trời cũng trở nên sống động với lớp lang không gian sâu thẳm.

4.2. Giá trị phát triển trong đồ họa hiện đại và kiến trúc

Nguyên lý phối cảnh trong cuốn sách giữ nguyên giá trị ứng dụng trong thiết kế đồ họa đương đại. Các phần mềm 3D hiện đại đều vận hành dựa trên thuật toán phối cảnh điểm tụ và phép chiếu xuyên tâm. Người làm thiết kế kiến trúc cần nắm vững cách dựng bóng ngả và phối cảnh mặt nước từ giáo trình. Tri thức này giúp chuyên viên dựng hình xử lý ánh sáng và bóng đổ chân thực trong môi trường số. Sự phối hợp giữa luật xa gần truyền thống và công nghệ mở ra nhiều giải pháp thị giác đột phá. Giáo trình tiếp tục là kim chỉ nam cho các ngành sáng tạo không gian.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT VỀ GIÁO TRÌNH "LUẬT XA GẦN" (ĐẶNG XUÂN CƯỜNG)

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Luật xa gần do họa sĩ Đặng Xuân Cường biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành trong khuôn khổ Dự án Đào tạo Giáo viên Trung học cơ sở (THCS) thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo (Mã số tài liệu: Loan No 1718 - VIE (SF) C513 2004 PM4931; Mã số giáo trình: 01). Bản thảo được hoàn thành vào tháng 4 năm 2003 nhằm phục vụ công tác giảng dạy chuyên ngành Mỹ thuật tại các trường Cao đẳng Sư phạm trên toàn quốc.

Trong cấu trúc chương trình đào tạo giáo viên mỹ thuật, Luật xa gần giữ vị trí môn học khoa học cơ bản. Bộ môn đóng vai trò nền tảng phương pháp luận kỹ thuật, hỗ trợ trực tiếp cho các phân môn thực hành tạo hình như hình họa, ký họa, tranh phong cảnh và tranh bố cục.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý thuyết quang học thị giác và các phương pháp kỹ thuật biểu đạt không gian ba chiều lên mặt phẳng hai chiều. Người học sau khi hoàn thành chương trình có khả năng phân tích sự biến dạng hình học của vật thể theo cự ly, xác lập hệ tọa độ phối cảnh và chủ động tái hiện tương quan không gian thực tế trong bài tập hình họa cũng như tác phẩm hội họa.

Cấu trúc giáo trình gồm 4 chương chính, tổ chức theo tiến trình từ cơ sở lý thuyết, mô hình chiếu hình học đến các công thức phối cảnh đường nét và phương pháp dựng hình chi tiết. Điểm đặc thù của tài liệu là việc kết hợp chặt chẽ giữa nguyên lý quang học, toán học phối cảnh thời kỳ Phục hưng với hệ thống sơ đồ kỹ thuật do Giáo sư Phạm Công Thành minh họa, phục vụ mục tiêu sư phạm ứng dụng trong nhà trường.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 4 chương chuyên đề với tính liên kết logic chặt chẽ:

• Chương 1: Khái quát về Luật xa gần (tr. 9 – 26): Trình bày định nghĩa, lịch sử phát triển từ thuyết thấu thị Hy Lạp cổ đại (Anaxagoras, thế kỷ V TCN) qua giai đoạn Phục hưng (Alberti, Uccello, Leonardo da Vinci). Chương này đi sâu vào cơ chế sinh lý thị giác: khái niệm ảnh, vật nổi, hình nổi, cự ly quan sát, sức bao quát - tập trung của nhãn cầu, cùng hai dạng ảo giác thị giác: ảo giác tâm lý và ảo giác sinh lý.
• Chương 2: Biểu hiện không gian trên mặt phẳng (tr. 27 – 38): Giới thiệu ba phép chiếu hình học (song song, vuông góc, xuyên tâm), trong đó tập trung vào phép chiếu xuyên tâm như cơ sở toán học của hội họa tả thực. Phân tích trạng thái phép duỗi (tâm chiếu đặt xa mặt phẳng hơn vật, hình chiếu phóng lớn) và phép co (tâm chiếu đặt gần mặt phẳng hơn vật, hình chiếu thu nhỏ).
• Chương 3: Phối cảnh đường nét (tr. 39 – 76): Thiết lập hệ thống thông số kỹ thuật tạo dựng không gian thấu thị trên mặt phẳng; phân tích góc nhìn, trường nhìn và các tia chiếu quang học.
• Chương 4: Một số hình thức phối cảnh (tr. 77 – 119): Hướng dẫn các quy trình kỹ thuật dựng hình cụ thể: vẽ phối cảnh hình vuông, hình lập phương, hình tròn (elip thấu thị), vẽ phối cảnh bóng ngả (bóng đổ do ánh sáng), bóng nước (phản chiếu gương mặt phẳng) và phối cảnh tỉ lệ người ở cự ly xa gần.

Progression logic của giáo trình vận hành từ việc thiết lập cơ sở nhận thức quang học (Chương 1), chuyển sang trừu tượng hóa hình học không gian (Chương 2), chuẩn hóa hệ thống tham số tọa độ (Chương 3), và hoàn thiện bằng phương pháp dựng hình chuyên biệt cho từng cấu trúc vật thể (Chương 4).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố ba hệ thống kiến thức nền tảng:

1. Lý thuyết không gian thấu thị (Không gian Phục hưng): Dựa trên nguyên lý giao cắt của chùm tia chiếu xuyên qua mặt phẳng tranh (tấm kính giả định) từ điểm nhìn cố định tới đối tượng.
2. Hệ thống thông số phối cảnh chuẩn: Bao gồm các yếu tố hình học quy ước: điểm nhìn ($O$), chân điểm nhìn ($O_1$), mặt tranh ($K$), mặt vật thể ($\pi_1$), đáy tranh ($XY$), đường chân trời ($HH$), tia nhìn chính/khoảng cách chính ($OP$), điểm chính/điểm trông ($P$), chân điểm trông ($P_1$), điểm cự ly ($D$) và điểm tụ bất kỳ ($TĐBK$).
3. Cơ chế thụ cảm và ảo giác thị giác: Phân tích quy luật sai lệch kích thước vật lý so với nhận thức quang học; làm rõ cơ chế biến đổi nhận thức hình thái (hình tròn thành elip, góc vuông thành góc nhọn/tù do hướng nhìn).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Xác lập chính xác đường tầm mắt, điểm tụ, góc nhìn biến thiên từ $28^\circ$ đến $53^\circ$ (góc tối ưu là $37^\circ$); dựng cấu trúc hình học phức tạp và bóng ngả, bóng nước trên mặt phẳng.
• Kỹ năng phân tích: Đo đạc và ước lượng tỉ lệ đối tượng theo quy tắc cự ly (khoảng cách vẽ tiêu chuẩn bằng 1,5 đến 2 lần kích thước lớn nhất của mẫu); nhận biết và điều chỉnh sai số do ảo giác sinh lý gây ra trong quá trình quan sát.
• Kỹ năng thực hành tạo hình: Triển khai quy trình vẽ theo 4 bước chuẩn mực qua chất liệu màu nước: Bước 1 - Phác mảng lớn, Bước 2 - Lên màu toàn bộ, Bước 3 - Đẩy sâu, Bước 4 - Hoàn chỉnh bức vẽ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp giữa hình học họa hình ứng dụng và phân tích mỹ thuật tạo hình. Cấu trúc bài học phân bổ theo hệ thống chương trình đào tạo chuẩn hóa gồm ba cấp độ (A, B, C) tương ứng với từng hệ đào tạo giáo viên THCS. Ví dụ, Chương 1 và Chương 2 được chỉ định dùng cho toàn bộ chương trình A và B, trong khi chương trình C chỉ tập trung vào một số mục lý thuyết và ứng dụng trọng tâm.

Phương pháp thực hành được triển khai qua hệ thống case study phân tích tác phẩm kinh điển của các danh họa thế giới để chứng minh quy luật phối cảnh:

• Bữa ăn cuối cùng của Chúa Giê-su (1495 – 1497) của Leonardo da Vinci (phân tích sự quy tụ của các đường gióng kiến trúc về điểm chính).
• Ngày lễ Primavera (1478) của Sandro Botticelli.
• Điều tra dân số ở Bethlehem (1566) của Pieter Bruegel.
• Mùa thu vàng (1895) của Isaac Levitan.
• Các tác phẩm nghiên cứu hình thể của Jean-Auguste-Dominique Ingres.

Hệ thống bài tập chia thành hai nhóm: bài tập dựng hình kỹ thuật (dựng phối cảnh hình lập phương, hình tròn, bóng đổ) và bài tập chép tranh tả thực (tĩnh vật và phong cảnh) bằng chất liệu màu nước.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập căn cứ vào hai tiêu chí: độ chính xác về mặt hình học (đúng điểm tụ, đường tầm mắt, tỉ lệ co rút không gian) và khả năng xử lý chuyển tiếp không gian chiều sâu bằng tương quan đường nét, đậm nhạt.

Tài liệu hướng dẫn người học tự học bằng việc thiết lập cự ly vẽ cố định, duy trì góc nhìn chuẩn $37^\circ$, đồng thời sử dụng dụng cụ đo khách quan (thước đo, dây dọi) để đối chiếu, nhằm loại trừ các sai số do ảo giác sinh lý chi phối mắt nhìn trước khi chuyển giao bản vẽ sang giai đoạn hoàn thiện.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình Luật xa gần của tác giả Đặng Xuân Cường phản ánh định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy môn Mỹ thuật trong hệ thống các trường Sư phạm giai đoạn 2003 - 2004 theo dự án của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

So với các tài liệu lưu hành nội bộ trước đó, giáo trình có các điểm chuẩn hóa kỹ thuật cụ thể:

• Chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ và ký hiệu: Văn bản thống nhất hệ thống ký hiệu tọa độ phối cảnh phục vụ giảng dạy ($O, O_1, K, \pi_1, XY, HH, OP, P, D$), loại bỏ các cách gọi tùy tiện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên thông kiến thức giữa môn Hình họa và môn Hình học họa hình.
• Hệ thống sơ đồ kỹ thuật có thẩm định: Giáo trình tích hợp các bản vẽ sơ đồ phối cảnh chuyên sâu do Giáo sư Phạm Công Thành thực hiện (được đánh dấu riêng bằng ký hiệu * trong văn bản), bảo đảm tính chuẩn xác về mặt thị sai và quy tắc dựng hình.
• Tích hợp đa ngành khoa học: Nội dung không dừng lại ở kỹ thuật vẽ truyền thống mà gắn kết trực tiếp với quang học vật lý (sự truyền thẳng của chùm tia sáng), giải phẫu thị giác (phạm vi trường nhìn: góc nhìn lên $45^\circ$, góc nhìn xuống $65^\circ$, góc nhìn ngang $70^\circ$ mỗi bên) và tâm lý học nhận thức (cơ chế phân biệt vật nổi - hình nổi, định kiến nhận thức hình khối).
• Tính ứng dụng nghề nghiệp rõ ràng: Giáo trình liên kết trực tiếp quy tắc toán học với thực tế sáng tác: cung cấp giải pháp xác định tỉ lệ nhân vật đứng ở các chiều sâu khác nhau so với đồ vật (nhà cửa, bàn ghế, cây cối), phục vụ trực tiếp cho hoạt động ký họa lấy tư liệu thực tế và sáng tác tranh bố cục.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên đại học và cao đẳng: Giáo trình biên soạn trực tiếp cho sinh viên chuyên ngành Sư phạm Mỹ thuật tại các trường Cao đẳng Sư phạm, đồng thời là tài liệu tham khảo cơ sở cho sinh viên ngành Hội họa, Thiết kế đồ họa tại các trường văn hóa nghệ thuật (như Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc). Môn học được bố trí ở năm thứ nhất hoặc năm thứ hai, làm tiền đề trước khi sinh viên bước vào các học phần chuyên sâu về Hình họa nghiên cứu và Sáng tác tranh bố cục.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức hình học phẳng và hình học không gian cấp Trung học phổ thông; có kỹ năng cơ bản về dựng hình nét bằng bút chì và thao tác pha màu nước căn bản.
• Giảng viên chuyên ngành: Giảng viên sử dụng tài liệu làm khung chương trình chuẩn để xây dựng đề cương bài giảng, phân bổ khối lượng bài tập theo các chương trình phân loại A, B, C; tổ chức các tiết giảng dạy lý thuyết phối cảnh kết hợp hướng dẫn thực hành trên lớp.
• Nghiên cứu và tự học: Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận cho các cá nhân tự học vẽ tả thực hoặc họa sĩ cần chuẩn hóa kỹ thuật xây dựng không gian kiến trúc, phong cảnh trong tác phẩm.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên chuyên ngành Mỹ thuật tại các trường Cao đẳng Sư phạm, giáo viên mỹ thuật THCS cần nâng cao nghiệp vụ, sinh viên các ngành nghệ thuật tạo hình và người học vẽ theo phong cách tả thực.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần có kiến thức toán học cơ bản về hình học không gian (các phép chiếu hình học, tính chất đường thẳng song song, mặt phẳng cắt), kỹ năng quan sát thị giác thực tế và kỹ thuật sử dụng dụng cụ vẽ cơ bản (bút chì, thước đo, màu nước).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với tài liệu vẽ thông thường là gì?

Giáo trình phân tích bản chất không gian dựa trên cơ sở khoa học quang học và hình học thấu thị Phục hưng, có sơ đồ kỹ thuật chuẩn mực từ Giáo sư Phạm Công Thành, giải thích chi tiết các thông số thị giác ($45^\circ, 65^\circ, 70^\circ, 37^\circ$) thay vì chỉ hướng dẫn kinh nghiệm vẽ ước lệ.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học cần kết hợp đọc lý thuyết với vẽ lại đầy đủ các sơ đồ hình học trong Chương 2 và Chương 3. Khi dựng mẫu thực tế, cần tuân thủ khoảng cách vẽ bằng 1,5 đến 2 lần độ lớn vật thể, chọn góc nhìn trong khoảng $28^\circ - 53^\circ$ và thực hiện đầy đủ 4 bước trong quy trình vẽ màu nước tả thực.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Phần cuối sách tích hợp mục Các thuật ngữ chuyên ngành và tên riêng (tr. 120), mục Hướng dẫn sử dụng (tr. 123) và thư mục Tài liệu tham khảo chính (tr. 123) nhằm phục vụ việc đối soát thuật ngữ và tra cứu tài liệu chuyên ngành liên quan.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Luật xa gần của họa sĩ Đặng Xuân Cường cung cấp một hệ thống lý thuyết chuẩn mực và phương pháp diễn họa không gian ba chiều trên mặt phẳng hai chiều theo quy luật thị giác khoa học. Tài liệu xác lập mối liên kết chặt chẽ giữa các phép chiếu toán học và thực tế sáng tác hội họa tả thực.

Lộ trình học tập kiến nghị cho người học bao gồm: tiếp cận bản chất quang học và đặc điểm thị giác ở Chương 1; nắm vững cơ chế phép chiếu xuyên tâm ở Chương 2; tính toán chính xác các yếu tố kết cấu thấu thị đường nét ở Chương 3; và áp dụng vào việc dựng khối, vẽ bóng ngả, bóng nước cùng tỉ lệ nhân vật ở Chương 4. Các mục Thuật ngữ chuyên ngành và Tài liệu tham khảo chính ở cuối sách là công cụ hỗ trợ cho việc nghiên cứu và ứng dụng vào thực tế giảng dạy mỹ thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I. MỞ ĐẤU Luật xa gần là môn học nghiên cứu về không gian, được ra đời trên cơ sở tổng hợp những quy tác về sự nhìn, nhằm phục vụ cho việc biểu đạt không gian trên mặt phảng theo quy luật của thị giác. Bằng kết cấu đường nét - Luật xa gần giải thích rõ sự diễn biến hình ảnh của vật thê trong không gian ba chiều và trình bày các phương pháp biểu hiộn những hình ảnh đó trên mặt pháng hai chiều. Vì thế Luật xa gần giúp cho người học vẽ biết cách trình bày trên mặt phảng tất cả những gì thấy ở thực tế đúng như mắt mình quan sát.

Ví dụ như: Đôi với các vật thể có cùng một kích thước ở các vị trí khác nhau trong không gian ta thấy vật ở gần thì lớn hơn, vật ở xa thì nhỏ hơn, vật ở gần thì tỏ hơn, vật ở xa thì mờ hơn v. Đặc biệt là khi ký hoạ lấy tài liệu ở thực tế, nếu nắm vững cơ chế của luật xa gần, người học vẽ có thế chủ động nắm bắt tỷ lệ các nhân vật ở từng vị trí xa, gần khác nhau và tương quan giữa các nhân vật với các vật thể xung quanh như: bàn, ghế, nhà cửa, cây cối v. Khi người hoạ sỹ đã có tay nghề vững vàng thì thậm chí không cần ký hoạ ở thực tế mà vẫn có thể vẽ đúng trong bức tranh của mình. Vậy Luật xa gần là yếu tô quan trọng mà tất cả những người học tập hội hoạ đều phải nghiên cứu.

Đây cũng là những vấn đề mà chúng tôi sẽ trình bày dưới đây: Khái niệm về Luật xa gần. Cơ sở khoa học và sự ra đời của Luật xa gần. Kết cấu của Luật xa gần. Đặc điếm của sự nhìn.

Vai trò của Luật xa gần trong học tập và sáng tác mỹ thuật. 9 Giải thích rõ cơ chế của Luật xa gần và vai trò của bộ môn này đối với việc học tập và sáng tác mỹ thuật. Khái niệm về Luật xa gán Khi ta quan sát ở thực tế, cảnh vật hiện ra trước mắt như một trình tự hợp lý trải rộng về phía chân trời. Chúng ta đều biết bể ngang cùa cây cầu rộng đều như nhau nhưng lại cho ta thấy hẹp dán về phía tận cùng, những chiếc ghế ngồi vốn có kích thước bàng nhau nhưng càng về phía xa chúng càng nhỏ dần hoặc những cột đèn hai bên thành cầu có chiều cao như nhau nhưng chúng lại thấp dần vế phía cuô'i.

Sở dĩ có hiện tượng như vậy, chính là vì mắt của chúng ta đã dập theo nguyên tắc của ống kính máy ảnh, và vì thế mắt ta phải chấp nhận sự biến dạng cùa phối cảnh như trên những tấm ảnh. Vậy ta phải vẽ lên trang giấy những gì như mắt mình đang nhìn thấy ở thực tế (xem hình 2). Hình 2 Để hiểu rõ và giải thích được các hiện tượng trên ta phải dựa vào Luật xa gần hay Luật phối cảnh. Luật xa gần còn gọi là Luật thấu thị hay Luật phối cảnh, là tập hợp những phương pháp biểu hiện không gian lên mặt phẳng với các yếu tô' tạo hình như đường nét, hình khối, đậm nhạt, màu sắc.

nhằm giải thích và trình bày diễn biến của sự vật, hình thể đang tồn tại trong không gian từ gần đến xa theo quy luật của thị giác. Cơ sở khoa học của Luật xa gần Cùng với sự phát triển của các ngành khoa học khác, phép thấu thị đã được A-na-xa-go-rát một triết gia đương thời ớ Hy Lạp (thế kỷ V trước Công nguyên) nêu ra thành nguyên tắc: “Đường nét trong hội họa phải đặt theo tý lệ tươne ứng với các hình đã vạch ra trên một mặt phắng tưởng tượng do các tia nhìn từ mắt, coi như một điểm cố định, tới các điểm của đối tượng quan sát”. Như vậy là nguyên tắc cơ bản của phép thấu thị đã được nêu ra nhưng chưa hề áp dụng, suốt từ đấy cho đến thời Phục hưng (đầu thế kỷ XIV - giữa thế kỷ XVI), khoa học về hội họa đã có những tiến bộ nhảy vọt. Các nhà khoa học đã tìm ra quy luật về sự diễn biến của vật thể trong không gian ba chiều và đưa lên mặt phảng những hình ánh (hình dạng, kích thước của vật thể) đúng như ta nhìn ở ngoài thực tế.

Họ đã lấy sự thụ cảm thị giác làm cơ sở để giải quyết vấn đề này, với cách lý giải như sau: “Hãy giả định là ta nhìn một khung cảnh thực tế qua mặt kính cửa sổ bằng một mắt. Cảnh vật nhìn thấy được là do những tia sáng phát ra từ những điểm khác nhau của bức tranh thực tế đập vào mắt ta. Sự quy tụ những tia sáng như thế được gọi là một chùm tia chiếu hay sự chiếu. Chùm tia chiếu đó xuyên qua mặt kính cửa sổ nếu được đánh dấu lại từng điểm thì tập hợp những điểm như vậy sẽ là một hình chiếu.

Mắt ta tiếp nhận hình chiếu đó đúng như nó đã thu nhận chính quang cảnh thực tế. Do đấy, một bức vẽ có thể chứa đựng toàn bộ bức tranh xuất hiện trên mặt kính. Với sự phối hợp của màu sắc, đậm nhạt, bóng sáng tối, bức vẽ có thể đem lại không gian giống như ta thấy ở thực tể” (xem hình 3). Hình 3 12 Mọi nghiên cứu về phối cảnh bắt đầu từ An-bec-ti (1404-1472) và Pao-Lô U-xen-lô (1397-1475) lần đầu tiên lý giải theo thể thức và quy tắc cho các hoạ sĩ noi theo.

ít lâu sau Lê-ô-na-đờ-vanh-xi đã hiệu chỉnh lại một vài chỗ chưa hợp lý trong cuốn sách của An-béc-ty và viết thành sách. Như vậy là cơ sở khoa học của phép thấu thị đã hình thành. Các nghệ sĩ thời Phục hưng đã tổng hợp và hiệu chỉnh, đổng thời nghiên cứu kỹ lưỡng phương pháp thấu thị cùng những ứng dụng của nó trong hội họa và được các họa sĩ thừa nhận, sử dụng rộng rãi hàng thế kỷ. Từ đó, phương pháp này trở thành chính thống và hình thức không gian trình bày theo phương pháp đó gọi là “không gian thấu thị” hay “không gian Phục hưng”.

Sau này, sự phát triển của nhiều ngành khoa học như: toán học, vật lý học, tâm lý học. đã dần dần bổ sung những kiến thức khoa học chính xác, làm cho Luật xa gần dần dần hoàn thiện và sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay. Kết cấu của Luật xa gần Đê’ thuận lợi cho việc biểu hiện không gian lên mặt phẳng theo đúng như mắt ta vẫn nhìn thấy ở thực tế, trong Luật xa gần người ta sử dụng các đường và điểm làm cơ sở cho việc tạo dựng không gian trên bề mặt đó là: Tí - Mặt vật thể XY - Đáy tranh o - Điểm nhìn O ’ - Chân điểm nhìn p - Điểm chính K - Mặt tranh OP - Tia nhìn chính HH - Đường chân trời TĐBK - Điếm tụ bất kỳ D - Điểm cự ly 13 Ta có thể biểu hiện chúng theo sơ đồ dưới đây (xem hình 4) 4. Đặc điẽin ciia sự nhìn 4.

H ình ánh Thế giới của cảnh vật xuất hiện trước mắt ta như một bức tranh hoàn mỹ của hiện thực vé các hình khối, màu sắc, sắc độ. Các vật thể này tồn tại trong mối quan hệ chật chẽ theo quy luật tự nhiên, dường như được sắp xếp theo một trật tự hợp lý mà ta không thể phủ nhận. Tuy nhiên nó chỉ là hình ảnh và hình dạng cấu trúc bên ngoài của vật thể mà mắt ta ghi nhận được bằng thụ cảm thị giác một cách phiến diện và chỉ phản ánh được phân nửa bề mặt của vật thể khi ta cố định điểm nhìn. Mặt khác, hình ảnh không bao giờ phản ánh đúng hình dạng và kích thước thật của vật thể, một chiếc gậy đặt trước mắt ta có chiéu dài thực tế bao nhiêu, thật khó đoán đúng, vì khi ta tiến lại gần hay lùi ra xa chiếc gậy cho ta cảm giác dài ra hay ngắn đi.

Nếu chiếc gậy có hướng đi thẳng vào mắt, ta chỉ còn thấy hình tròn của đầu gậy. Trước mắt ta hình dáng và kích thước của vật thể đều bị biến dạng và sai lệch đi như thế. Cho nên hình ảnh mà mắt ta nhận ở thực tế khác với bản chất của nó như: miệng lọ hình tròn lại có hình elíp, mặt bàn hình chữ nhật lại có dạng hình thang hay hình bình hành. Chính do những tính chất trên, việc truyền đạt không gian trên mặt phẳng mới thực hiện được.

Một hình elíp được trình bày trên mặt phảng làm ta liên tưởng đến hình tròn trong không gian. Cũng vậy, hai đường thẳng gặp nhau có thể gợi cảm nghĩ về sự song song. Để thấy rõ mối liên hệ giữa hình ảnh trong không gian và các hình ảnh trên mặt phẳng ta hãy phân tích một số đặc điểm của hai loại đó với những tên gọi riêng là vật nổi và hình nổi. Vật nổi Bù vào những thiếu sót do tính chất phiến diện và sai lệch của mắt, các hình ảnh của vật thể trong không gian đã thể hiện sự trung thực của mình qua một phẩm chất riêng gọi là hiệu quả nổi.

Hiệu quả đó mạnh mẽ đến mức làm ta quên hẳn rằng đó chỉ là những hình ảnh, để thừa nhận rằng đấy là những vật thể đang tồn tại. Và ta hoàn toàn có thể sờ mó vào các vật thể đang ở đúng vị trí của chúng trong không gian, lúc này, ta mới hiểu rằng các vật thể ấy được cấu tạo khác chứ không phải như ta vẫn thấy. Cuối cùng ta phải thừa nhận những điều trông thấy chỉ là những hình ảnh của vật, nhưng nó vừa là hình ảnh lại vừa là vật, đó chính là những vật nổi đang tồn tại và chiếm một vị trí nhất định trong không gian. H ìn h nói Hình nổi thực chất là hình phẳng, chiếm một vị trí nhất định trên mặt phảng nhưng khi nhìn lại cho ta cảm giác nổi gần đúng như khi nhìn trực tiếp vào vật thể.

Đối với thị giác, vật nổi hay hình nổi đều gây một ấn tượng về sự 15. Ị nổi của vật thể và chiểu sâu của không gian, nhờ đó mà người họa sỹ có thể diễn tả trong bức tranh của mình cả một không gian rộng lớn. Khoảng cácli Muốn có hình ảnh của vật thể ta phải tạo ra giữa mắt và vật một khoảng cách thích hợp. Nếu không có khoảng cách đó hay khoáng cách không thỏa đáng, vật sẽ bưng lấy mất không thấy gì hết, hoặc chỉ thấy hình ánh méo mó, không đù độ tin cậy đê nhận biết ra vật thê.

Khi ta đứng quan sát hay ghi chép cảnh vật, từ mắt tới vật tất yêu có một khoảng cách.