phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm hai chương: Chƣơng 1: Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT. Lí luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Các hình thức và biện pháp bồi dưỡng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy. Thực nghiệm sư phạm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 PHƢƠNG PHÁP BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔTHÔNG.
LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận Phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 là một trong những nhân tố quyết định chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT. Vì vậy việc tiến hành bồi dưỡng HSG cần dựa trên các nguyên tắc sư phạm nói chung về phương pháp dạy học LS nói riêng. Quan niệm về phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT Theo từ điển Tiếng Việt “ Phương pháp là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó”[31.
Bồi dưỡng “là quá trình làm tăng thêm năng lực hoặc phẩm chất”(của người được bồi dưỡng). Học sinh “là trẻ em học tập ở nhà trường” [31. Giỏi “là có trình độ cao, đáng được khâm phục hoặc khen ngợi”. Như vậy học sinh giỏi là học sinh có trình độ cao (so với HS bình thường).
Môn Lịch sử “là môn khoa học nghiên cứu quá trình phát triển của xã hội loài người, hay của quốc gia, dân tộc” [31. Học sinh giỏi môn Lịch sử là học sinh có trình độ cao về môn Lịch sử (so với HS bình thường). Ngoài khái niệm trên chúng tôi xin trích dẫn một số quan điểm về HSG: “HSG là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó” (Georgia Law)[27. Cơ quan Giáo dục Hoa Kỳ miêu tả khái niệm “HS giỏi” như sau: Đó là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt.
Những học sinh này thể hiện tài năng đặc biệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế” [27. Từ những quan niệm trên có thể kết luận: Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học LS là một yếu tố của quá trình dạy học Lịch sử. Đó là việc GV sử dụng các con đường, hình thức, biện pháp tổ chức các hoạt động học tập trong quá trình tương tác với học sinh nhằm phát triển cao hơn phẩm chất, năng lực của những học sinh có năng khiếu và khả năng học tốt môn LS. Những phẩm chất và năng lực đối với học sinh giỏi môn Lịch sử ở trường THPT.
Để quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử đạt hiệu quả tốt, một trong những điều kiện tiên quyết là người dạy phải xác định được các tiêu chí làm căn cứ để xếp loại học sinh, từ đó khoanh vùng chính xác được đâu là học sinh giỏi Lịch sử. Nhằm xây dựng chính xác các tiêu chí của một học sinh giỏi Lịch sử, chúng tôi căn cứ vào những tài liệu khoa học có liên quan đến lĩnh vực giáo dục, tham khảo những quan điểm về HSG. Căn cứ vào mục tiêu về phẩm chất và năng lực cần đạt của HS bậc THPT, chúng tôi những phẩm chất và năng lực cần đạt của một HSG Lịch sử, đó là: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các phẩm chất, khả năng, năng lực cần thiết của HSG Phẩm chất tâm lý Khả năng, năng lực - Có tình cảm, động cơ, mục đích học - Ghi nhớ nhanh, bền vững, chính tập đúng đắn xác.
- Tính chuyên cần, tích cực cao. - Biết cách hình thành kiến thức LS khoa học. - Giàu ý chí, niềm tin, kiên trì, cầu thị - Tự học tốt trong học tập. - Tự chủ, trung thực, thực hiện tốt kỷ - Phát hiện kịp thời và giải quyết hợp luật trong mọi hoạt động.
- Có tính phê phán, hoài nghi khoa - Thành thạo các thao tác tư duy học. - Có thế giới quan đúng đắn. - Sáng tạo, linh hoạt trong học tập 1. Các cách phân loại đối tượng bồi dưỡng HSG môn LS ở trường phổ thông Có nhiều cách tiếp cận và phân loại học sinh giỏi trong quá trình dạy học môn LS ở trường phổ thông.
Dưới góc độ của GV bộ môn nhiều năm thực hiện công tác dạy học và bồi dưỡng HSG, chúng tôi đưa ra cách phân loại là căn cứ vào đối tượng nhiệm vụ, mục tiêu của quá trình bồi dưỡng. Về đối tượng HSG lịch sử ở trường THPT Giao Thủy, chúng tôi căn cứ vào mức độ đạt được về phẩm chất và năng lực của HS để phân chia thành: HSG lịch sử nói chung: các em có khả năng, tư chất khá tốt để học tập bộ môn lịch sử, với đối tượng này chúng tôi sẽ tiến hành bồi dưỡng HSG cấp trường gắn với mục tiêu của kì thi THPT quốc gia là chủ yếu. Đối với các em có tố chất nổi trội nhất trong số các em HSG trên chúng tôi gọi là các em HSG xuất sắc. Với đối tượng này chúng tôi lựa chọn và bồi dưỡng các em để thành lập đội tuyển dự thi kì thi HSG cấp tỉnh.
Với đối tượng này mục tiêu chúng tôi đặt ta là giành giải cao trong kì thi HSG cấp tỉnh và điểm cao xuất sắc trong kì thi THPT quốc gia. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra trong quá trình bồi dưỡng nếu phát hiện HS có năng lực học LS xuất sắc chúng tôi sẽ bồi dưỡng để các em tham gia kì thi chọn đội tuyển HSG cấp tỉnh đi thi cấp khu vực và quốc gia. Những yêu cầu đối với bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử 1. Đặc điểm của tri thức Lịch sử + Kiến thức LS có tính quá khứ: LS loài người bao gồm những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ vì vậy khi HS học LS tức là các em không thể trực tiếp quan sát mà chỉ nhận thức LS một cách gián tiếp thông qua các nguồn sử liệu hoặc trên cơ sở phân tích, suy luận từ những sự kiện hiện tượng tương tự.
Nhận thức đúng đặc điểm này của kiến thức LS sẽ giúp GV và HS tránh được việc hiện đại hóa LS trong quá trình dạy và học. + Tính không lặp lại: các sự kiện, hiện tượng LS đều gắn với bối cảnh cụ thể về thời gian, không gian, nhân vật, điều kiện kinh tế, xã hội, tư tưởng… và chỉ xảy ra một lần, không bao giờ lặp lại nguyên xi. Mặc dù có nhiều sự kiện LS có những điểm tương đồng trong khi chúng xảy ra ở các nước, các thời kỳ khác nhau, đôi khi có vẻ như lặp lại nhưng đó là sự lặp lại trên cơ sở sự kế thừa và phát triển. + Tính cụ thể: LS xã hội loài người là chuỗi các sự kiện LS có mối liên hệ lô-gích vì vậy học LS chính là học về các sự kiện LS.
Tuy nhiên mỗi sự kiện LS bao giờ cũng mang tính cụ thể tức là nó xảy ra phải gắn liền với mốc thời gian, không gian và nhân vật cụ thể. Như vậy khi học LS, HS cần học cụ thể các sự kiện LS của mỗi quốc gia, dân tộc theo quá trình từ hoàn cảnh, điều kiện đến diễn biến, kết quả, ý nghĩa của sự kiện đó. + Tính hệ thống: Tuy nội dung kiến thức LS rất phong phú và diễn ra trong những không gian, thời gian khác nhau song chúng lại có mối liên hệ lo gic chặt chẽ với nhau. Mối liên hệ đó không chỉ diễn ra ở các sự kiện xảy ra trong cùng thời điểm mà còn ở các sự kiện diễn ra trước và sau nó.
+ Tính thống nhất giữa “sử” và “luận”: Kiến thức LS được ghi chép lại bao gồm hai phần: phần “sử” và phần “luận”. Phần “sử” là các sự kiện, hiện 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tượng đã xảy ra. Phần “luận” là cách viết, cách giải thích, bình luận, đánh giá, nhận xét của tác giả. Hai phần này có mối quan hệ chặt chẽ, không tách rời nhau 1.
Những yêu cầu đối với bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử - Nhận thức đúng đắn đặc điểm của kiến thức LS và vận dụng chính xác các đặc điểm đó trong các hoạt động dạy và học: + GV và HS tránh việc hiện đại hóa LS. + Thường xuyên kết hợp giữa việc dạy và học kiến thức mới với việc củng cố, ôn tập kiến thức đã học nhằm khắc sâu vững chắc kiến thức. + Khi học tập và trình bày một vấn đề LS luôn tuân theo quy trình :xuất phát từ bối cảnh, quá trình phát triển, kết quả và ý nghĩa của nó. + Khi xem xét, đánh giá sự kiện LS, hiện tượng, nhân vật LS cần căn cứ vào điều kiện LS cụ thể, phân tích, so sánh dưới các góc nhìn khác nhau để đưa ra kết luận khoa học.
- Xác định đúng đắn mục tiêu của quá trình dạy và học từ đó gắn mục tiêu bồi dưỡng với mục tiêu của quá trình dạy và học đồng thời tìm ra con đường chung để đạt được mục tiêu đó. - Quá trình bồi dưỡng phải bám sát chương trình, nội dung môn học. Chỉ bồi dưỡng những đơn vị kiến thức cơ bản. - Việc bồi dưỡng phải nhằm phát triển các phẩm chất, năng lực chung và năng lực chuyên biệt cho HS.
- Việc bồi dưỡng phải đảm bảo tính vừa sức đối với HS. - Việc bồi dưỡng phải đảm bảo tính liên tục, hệ thống và kế thừa. - Gắn bồi dưỡng với nhu cầu của xã hội. Ngoài yêu cầu cơ bản trên, đối với GV, chúng tôi xác định: + Có quan điểm đúng đắn về vấn đề bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Chủ động xây dựng kế hoạch bồi dưỡng. Kế hoạch được xây dựng khoa học trên cơ sở nhiệm vụ, mục tiêu, nội dung chương trình môn học và những điều kiện dạy học cụ thể khác. + Chuẩn bị mọi điều kiện về tâm lý, tri thức, phương pháp, phương tiện và các điều kiện khác phục vụ tốt nhất cho việc bồi dưỡng.