Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Đà Nẵng là trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa trọng điểm của khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Giai đoạn 2014 - 2018, thành phố duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 10%/năm, tổng sản phẩm xã hội trên địa bàn năm 2018 ước tăng 9,04%, tổng thu ngân sách nhà nước đạt 18.227 tỷ đồng (vượt 122,3% dự toán). Đi kèm với sự phát triển sôi động về kinh tế - xã hội và quá trình đô thị hóa nhanh chóng là những nguy cơ phức tạp về tội phạm chức vụ và tham nhũng. Trong giai đoạn 5 năm này, các cơ quan chức năng đã phát hiện và xử lý tổng cộng 61 vụ việc với 119 đối tượng vi phạm, gây thất thoát ngân sách ước tính hàng trăm tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là công tác phòng ngừa tham nhũng tại chỗ vẫn còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Tỷ lệ tội phạm ẩn còn cao, quy trình kiểm soát nội bộ tại một số đơn vị còn lỏng lẻo, và tỷ lệ thu hồi tài sản tham nhũng trực tiếp chỉ đạt khoảng 0,1% (hơn 4 tỷ đồng và gần 1.200 m² đất) trên tổng thiệt hại phát hiện. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ cơ sở lý luận tội phạm học, đánh giá toàn diện thực trạng các biện pháp phòng ngừa nghiệp vụ lẫn hành chính - tư pháp, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm tham nhũng trên địa bàn.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập trong không gian 6 quận và 2 huyện thuộc thành phố Đà Nẵng, thời gian từ năm 2014 đến hết năm 2018, tập trung chủ yếu vào các cơ quan nhà nước và tổ chức có sử dụng ngân sách công. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ giúp giảm thiểu nguy cơ sai phạm công vụ, hỗ trợ các cơ quan kiểm soát đạt mục tiêu nâng tỷ lệ thu hồi tài sản thất thoát lên trên 30% trong các giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Tội phạm học Mác-xít về nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm và lý thuyết Kiểm soát xã hội đối với hành vi lệch chuẩn quyền lực. Song song đó, tác giả vận dụng học thuyết phòng ngừa tội phạm hai cấp độ: phòng ngừa theo nghĩa rộng (triệt tiêu nguyên nhân, điều kiện gốc rễ qua quản lý kinh tế - xã hội) và phòng ngừa theo nghĩa hẹp (ngăn chặn trực tiếp, phát hiện, xử lý nghiêm minh nhằm răn đe).

Mô hình nghiên cứu kết hợp giữa phòng ngừa xã hội với kiểm soát hành chính và chế tài tư pháp. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa theo quy định tại Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2012, 2018), bao gồm:

  • Tội phạm về tham nhũng: Hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng quyền lực đó nhằm mục đích vụ lợi cá nhân hoặc nhóm.
  • Tình hình tội phạm về tham nhũng: Hiện tượng xã hội tiêu cực phản ánh tổng thể số lượng, cơ cấu, động thái các hành vi tội phạm tham nhũng diễn ra trong một không gian và thời gian xác định.
  • Minh bạch hóa hoạt động công vụ: Cơ chế công khai quy trình, ngân sách và chuẩn mực công tác tại 65/65 cơ quan, đơn vị công quyền.
  • Kiểm soát tài sản, thu nhập: Biện pháp bắt buộc kê khai tài sản định kỳ nhằm ngăn chặn nguy cơ làm giàu bất minh từ hơn 500 phương tiện công vụ và các nguồn lực nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn xác từ 61 hồ sơ vụ việc tham nhũng, 28 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm đã có hiệu lực pháp luật, hơn 80 báo cáo kết luận thanh tra, kiểm tra của Thanh tra Thành phố, cùng hệ thống báo cáo tổng kết định kỳ của UBND thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn 2014 - 2018.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 100% các vụ việc tham nhũng được phát hiện (61 vụ việc với 119 đối tượng), trong đó chọn mẫu điển hình sâu đối với 28 vụ án và 58 bị can bị khởi tố hình sự thuộc các lĩnh vực có nguy cơ cao như bồi thường giải tỏa, xây dựng cơ bản và quản trị doanh nghiệp nhà nước. Phương pháp chọn mẫu điển hình này giúp nhận diện rõ nét phương thức, thủ đoạn phạm tội tinh vi trong các giao dịch công.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê xã hội học kết hợp phân tích tình huống điển hình (case-study) là nhằm bảo đảm tính khách quan, liên hệ trực tiếp giữa lý luận pháp lý với các đại án thực tế (như vụ tham ô 25,3 tỷ đồng tại Công ty Cổ phần Procimex Việt Nam hay vụ trục lợi 4,74 tỷ đồng tiền bồi thường đất rừng Sơn Trà). Toàn bộ dữ liệu được hệ thống hóa, xử lý và đối chiếu trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2018 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, động thái tội phạm tham nhũng tại Đà Nẵng có chiều hướng gia tăng rõ rệt về số lượng và tính chất phức tạp. Giai đoạn 2014 - 2016, toàn thành phố phát hiện 31 vụ việc (bình quân 10,3 vụ/năm). Đến giai đoạn 2017 - 2018, số vụ việc phát hiện là 30 vụ (bình quân 15 vụ/năm), tăng gần 50% so với bình quân giai đoạn trước. Trong 28 vụ án bị khởi tố hình sự với 58 bị can, tội Tham ô tài sản chiếm tỷ lệ lớn nhất với 9 vụ và 21 bị can (chiếm 32,1% tổng số vụ), tội Nhận hối lộ chiếm 8 vụ và 13 bị can (chiếm 28,6%), cố ý làm trái chiếm 4 vụ với 8 bị can (chiếm 14,3%), thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng chiếm 3 vụ với 7 bị can (chiếm 10,7%).

Thứ hai, tỷ lệ thu hồi tài sản tham nhũng qua điều tra, truy tố, xét xử đạt mức rất thấp so với tổng thiệt hại. Trong tổng số hàng trăm tỷ đồng thiệt hại ngân sách được ghi nhận từ 61 vụ việc, cơ quan chức năng chỉ thu hồi trực tiếp được hơn 4 tỷ đồng (khoảng 0,1% tổng thiệt hại), gần 1.200 m² đất; áp dụng biện pháp tạm giữ, kê biên và phong tỏa tài sản đạt hơn 77,2 tỷ đồng.

Thứ ba, công tác chuyển đổi vị trí công tác và kiểm soát thu nhập dù đạt tỷ lệ số lượng cao nhưng chất lượng giám sát thực chất còn nhiều bất cập. Toàn thành phố đã chuyển đổi gần 660 vị trí công tác và ghi nhận tỷ lệ kê khai tài sản hằng năm đạt trên 99% (năm 2018 đạt 99,9% với 6.390 người kê khai). Tuy nhiên, việc thiếu cơ chế xác minh biến động tài sản và tình trạng giữ chức vụ quá 5 năm không luân chuyển đã tạo cơ hội cho cán bộ cấu kết tham ô hàng chục tỷ đồng.

Thứ tư, công tác cải cách hành chính đạt bước tiến lớn nhưng chưa triệt tiêu được nguy cơ nhũng nhiễu. Thành phố đã triển khai 520 dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4 trên tổng số 1.135 thủ tục hành chính, đồng thời thực hành tiết kiệm gần 1.000 tỷ đồng chi thường xuyên giai đoạn 2014 - 2018 (riêng việc tinh gọn, sáp nhập 12 đơn vị năm 2017 đã tiết kiệm gần 200 tỷ đồng).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu xét xử đối với 23 vụ án và 54 bị cáo (gồm 38,9% nhận án dưới 3 năm tù, 22,2% nhận án 3 - 7 năm tù, 22,2% nhận án trên 7 năm tù và 16,7% hưởng án treo) phản ánh sự nghiêm minh của pháp luật. Những số liệu này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ cột phân bổ hình phạt kết hợp bảng ma trận so sánh động thái tội phạm qua hai giai đoạn 2014 - 2016 và 2017 - 2018.

+-----------------------------------------------------------------------+
|    TỔNG THIỆT HẠI VÀ KẾT QUẢ THU HỒI TÀI SẢN THAM NHŨNG (2014 - 2018) |
+------------------------------------+----------------------------------+
| Tổng số vụ việc phát hiện          | 61 vụ việc / 119 đối tượng       |
| Số vụ khởi tố hình sự              | 28 vụ án / 58 bị can             |
| Thu hồi trực tiếp vào ngân sách    | Hơn 4 tỷ đồng (~0,1% thiệt hại)  |
| Thu hồi tài sản nhà đất            | Gần 1.200 m2 đất                 |
| Kê biên, phong tỏa tài sản         | Hơn 77,2 tỷ đồng                 |
+------------------------------------+----------------------------------+

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên xuất phát từ cơ chế quản lý đất đai, quy hoạch và chỉ định thầu xây dựng cơ bản còn nhiều kẽ hở (điển hình như vụ chỉ định thầu trái phép 5 gói thầu trị giá hơn 3,4 tỷ đồng tại dự án Hòa Liên 3). Việc lạm dụng khái niệm "quyết định tập thể" khiến trách nhiệm của người đứng đầu bị phân tán. So với các địa phương khác, chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) về "Tính minh bạch và tiếp cận thông tin" của Đà Nẵng năm 2017 bị tụt giảm đã minh chứng cho sự cần thiết phải siết chặt kỷ cương quản trị công.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Chuẩn hóa quy trình đấu thầu và công khai quy hoạch đất đai: Ban hành quy chế số hóa 100% hồ sơ dự án đầu tư công, phấn đấu cắt giảm 30% thời gian thẩm định nhưng bắt buộc đấu thầu rộng rãi qua mạng đối với mọi gói thầu xây lắp trên 1 tỷ đồng. Kế hoạch do Sở Kế hoạch và Đầu tư phối hợp Sở Xây dựng hoàn thiện trong quý II/2020.
  2. Nâng cao tính thực chất của việc xác minh tài sản và luân chuyển công tác: Triển khai kế hoạch xác minh ngẫu nhiên tối thiểu 10% số bản kê khai tài sản công chức hằng năm; thực hiện chuyển đổi định kỳ bắt buộc 100% công chức kế toán, địa chính, tài chính giữ vị trí đủ từ 3 đến 5 năm, hoàn thành rà soát trước quý IV/2020 dưới sự chỉ đạo của Sở Nội vụ và Thanh tra Thành phố.
  3. Tăng cường cơ chế truy nguyên và thu hồi tài sản tham nhũng: Thiết lập quy chế phối hợp liên ngành giữa Công an thành phố, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và Cục Thi hành án dân sự nhằm áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản, kê biên bất động sản ngay từ giai đoạn thụ lý nguồn tin báo tội phạm, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ thu hồi tài sản bị thất thoát đạt trên 30% giai đoạn 2020 - 2025.
  4. Mở rộng cung ứng dịch vụ công trực tuyến và thanh toán số: Đẩy mạnh nâng cấp hệ thống một cửa điện tử, tăng tỷ lệ cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ 4 từ 520 thủ tục lên trên 80% tổng số 1.135 thủ tục hành chính trước năm 2022; đồng thời thực hiện chi trả 100% các khoản chi ngân sách qua tài khoản do UBND các quận, huyện phối hợp Sở Thông tin và Truyền thông triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ cơ quan Thanh tra, Công an, Viện Kiểm sát, Tòa án: Khai thác nguồn tài liệu thực tiễn từ 61 vụ việc và 28 vụ án để xây dựng phương pháp điều tra, kiểm sát và kỹ năng định khung tội danh tham ô, nhận hối lộ hiệu quả.
  • Lãnh đạo cơ quan hành chính và doanh nghiệp nhà nước: Vận dụng bài học kinh nghiệm trong công tác điều chuyển gần 660 vị trí công tác và quản lý hơn 500 xe công để thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ, ngăn ngừa rủi ro sai phạm cá nhân.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Luật học và Tội phạm học: Sử dụng khung lý thuyết, chuỗi dữ liệu thực nghiệm 5 năm (2014 - 2018) và phương pháp tiếp cận mẫu để phát triển các đề tài nghiên cứu về quản trị công và tư pháp hình sự.
  • Các nhà hoạch định chính sách phòng, chống tham nhũng cấp tỉnh: Tham khảo mô hình giải pháp tiết kiệm gần 1.000 tỷ đồng ngân sách và cơ chế kiểm soát kê khai tài sản để cụ thể hóa các nghị quyết phòng ngừa tiêu cực tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tình hình tội phạm tham nhũng tại Đà Nẵng giai đoạn 2014 - 2018 diễn biến ra sao?
Số vụ việc có xu hướng tăng mạnh, từ mức bình quân 10,3 vụ/năm trong giai đoạn 2014 - 2016 lên mức 15 vụ/năm trong giai đoạn 2017 - 2018 (tăng gần 50%). Tổng cộng đã phát hiện 61 vụ việc với 119 đối tượng vi phạm trật tự quản lý kinh tế và chức vụ.

Tội danh tham nhũng nào chiếm tỷ lệ khởi tố cao nhất trong nghiên cứu?
Tội Tham ô tài sản chiếm tỷ lệ cao nhất với 9 vụ và 21 bị can (chiếm 32,1%), kế tiếp là tội Nhận hối lộ với 8 vụ và 13 bị can (chiếm 28,6%) trong tổng số 28 vụ án và 58 bị can bị khởi tố hình sự.

Tại sao tỷ lệ thu hồi tài sản tham nhũng trực tiếp chỉ đạt khoảng 0,1%?
Do các đối tượng phạm tội thường tẩu tán tài sản trước khi bị khởi tố và việc áp dụng các biện pháp kê biên khẩn cấp chưa kịp thời. Kết quả chỉ thu hồi được hơn 4 tỷ đồng và gần 1.200 m² đất, dù số tiền phong tỏa sau đó đạt hơn 77,2 tỷ đồng.

Việc chậm luân chuyển vị trí công tác đã gây ra hậu quả điển hình nào?
Việc một số cán bộ kế toán công tác quá 5 năm không chuyển đổi vị trí đã tạo điều kiện móc nối, phát hiện sơ hở quản lý để tham ô 25,3 tỷ đồng tại Công ty Cổ phần Procimex Việt Nam, cho thấy sự cần thiết của việc luân chuyển gần 660 cán bộ sau đó.

Cải cách hành chính có tác động thế nào đến công tác phòng ngừa tham nhũng?
Thành phố đã triển khai 520 dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4, vận hành mạng MAN tới 100% cơ quan trực thuộc và rút ngắn thời gian xử lý thủ tục xuống còn 1 - 2 ngày làm việc, giúp giảm thiểu tối đa tiếp xúc trực tiếp và nguy cơ vòi vĩnh tiêu cực.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện 61 vụ việc tham nhũng với 119 đối tượng vi phạm tại Đà Nẵng giai đoạn 2014 - 2018, chỉ ra mức gia tăng gần 50% trong 2 năm cuối của chu kỳ nghiên cứu.
  • Đánh giá thực trạng thu hồi tài sản còn rất hạn chế khi thu hồi trực tiếp chỉ đạt khoảng 0,1% (hơn 4 tỷ đồng), nhấn mạnh nhu cầu cấp bách phải hoàn thiện quy trình phong tỏa tài sản sớm.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn của các biện pháp phòng ngừa khi luân chuyển thành công gần 660 vị trí công tác và tiết kiệm gần 1.000 tỷ đồng chi thường xuyên.
  • Xây dựng hệ thống giải pháp liên hoàn kết hợp giữa công khai minh bạch 1.135 thủ tục hành chính, siết chặt trách nhiệm người đứng đầu và nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm toán.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho lộ trình nâng cao tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến lên trên 80% và hoàn thiện thể chế tư pháp giai đoạn 2020 - 2025.

Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và độc giả quan tâm có thể tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng các giải pháp phòng ngừa tội phạm tham nhũng vào thực tiễn quản trị tại địa phương.