mở đầu, kết thúc - Nhân vật truyện - Nghệ thuật trần thuật - Ngôn ngữ. Một mặt, người viết cho rằng, 6 bình diện trên tuy chưa bao quát được đầy đủ các vấn đề của phong cách truyện ngắn nhưng đó là 6 bình diện cơ bản nhất, mà trong khuôn khổ của 1 luận văn, cần phải xác định một giới hạn tương đối. Với lại, không phải ở một phong cách nhà văn nào cũng có những sáng tạo độc đáo và bình quân ở cả 6 bình diện trên. Chính vì vậy, luận văn này sẽ đi theo hướng phân tích bám vào các bình diện của phong cách nghệ thuật truyện ngắn nhưng có sự nhấn, lướt tùy theo đặc điểm mỗi tác phẩm, mỗi giai đoạn sáng tác.
Các giai đoạn sáng tác truyện ngắn Nguyễn Khải 3. Tiểu sử - sự nghiệp Nguyễn Khải sinh ngày 3 tháng 12 năm 1930 trong một gia đình quan lại nghèo, đã sa sút ở Hà Nội. Trong gia đình, thân phận của mẹ con ông là thân phận của vợ lẽ – con thêm. Tuổi thơ Nguyễn Khải trải qua nhiều phen khốn nhục, sống trong sự ghẻ lạnh, khinh bỉ của gia đình, họ hàng, thậm chí của cả người cha đẻ ra mình.
Từ lúc bé đến 15 tuổi, Nguyễn Khải chưa một lần dám nhìn thẳng vào mặt cha mà lúc nào cũng khúm núm, len lén, sợ hãi như một kẻ có tội. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguồn gốc nhà quan, nhưng chỉ là một ông quan tri huyện đã hết thời nên chẳng thể cứu giúp được gì cho cuộc sống khốn quẫn của ba mẹ con ông thoát khỏi cảnh đói nghèo. Nguyễn Khải sớm phải lăn lộn, quăng quật giữa đời để kiếm sống, nuôi mẹ và nuôi em. Có thể nói, chính những trải nghiệm cay đắng thời niên thiếu đầy éo le, tủi nhục khiến cho cuộc đời cũng như văn chương của ông từ sớm đã có những đặc điểm riêng.
Đó là sự già dặn, hiểu người, hiểu đời; là sự khôn ngoan, sắc cạnh, tỉnh táo; là sự nhẫn nhịn, là yêu ghét, khinh trọng, thậm chí có cả sự kiêu ngạo, tự phụ ở trong đấy. Và cũng từ sớm, ông đã có được một giọng văn trải đời… Năm 17 tuổi, Nguyễn Khải cùng mẹ và em về thị xã Hưng Yên sống với gia đình một người họ hàng bên ngoại. Ở đây, ông đã tham gia đội dân quân Hưng Yên. Năm 1949, nhờ có bài viết cho tờ báo Dân quân Hưng Yên mà ông đã được điều lên làm phóng viên cho tờ báo này.
Đến năm 1956, ông chuyển hẳn về công tác tại Sinh hoạt văn nghệ của Tổng cục chính trị (từ năm 1957 là Tạp chí Văn nghệ Quân đội). Cuộc đời viết báo, viết văn của Nguyễn Khải bắt đầu từ đó. Khác với nhiều cây bút trẻ hiện nay bước vào làng văn một cách khá ồn ào với nhiều thành công ngay từ lúc đầu làm xôn xao dư luận nhưng rồi sau đó chìm dần và mờ đi, có khi mất hút trước con mắt dõi theo và trông chờ của công chúng, Nguyễn Khải bắt đầu con đường nghệ thuật của mình tương đối lặng lẽ mà hầu như không có gì đặc sắc. Tuy nhiên, ngòi bút của nhà văn chiến sĩ này càng viết càng càng tỏ ra sắc sảo, càng viết càng tỏ ra say mê.
Bắt đầu từ Xung đột (1957), tác phẩm gây được sự chú ý đầu tiên, ông liên tiếp cho ra đời nhiều tác phẩm khác, đủ để khẳng định vị trí của mình trong nền văn học đương đại Việt Nam trước con mắt ngạc nhiên của bao nhiêu bạn bè và đồng nghiệp: Mùa lạc (1960), Xung đột phần II (1962), Một chặng đường (1962), Hãy đi xa hơn nữa (1963), Người trở về (1964), Họ sống và chiến đấu (1966), Hoà Vang (1967), Đường trong mây (1970), Ra đảo (1970), Chủ tịch Huyện (1972), Chiến sĩ (1973), Tháng ba ở Tây Nguyên (1976), Cách mạng (1978), Cha và con 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và…(1979), Gặp gỡ cuối năm (1982), Thời gian của người (1985), Điều tra về một cái chết (1986), Vòng sóng đến vô cùng (1987), Một cõi nhân gian bé tí (1989), Một người Hà Nội (1990), Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu (1993), Một thời gió bụi (1993), Hà Nội trong mắt tôi (1995-2001), Chuyện nghề (1999), Sống ở đời (2002), Thượng đế thì cười(2003)… Về quan điểm nghệ thuật, là một nhà văn chiến sĩ, Nguyễn Khải có được một quan niệm hết sức đúng đắn về vai trò, sứ mệnh của văn học nghệ thuật. Ông là người rất có ý thức trong việc dùng ngòi bút làm vũ khí chiến đấu, phục vụ sự nghiệp cách mạng của dân tộc và góp phần xây dựng cuộc sống mới. Điều đó trước hết thể hiện ở việc, ông luôn là người đi tiên phong, tìm đến những vùng đất nóng bỏng, hiện thực đầy sôi động của đất nước, những miền đất tự bản thân nó đã là một hoàn cảnh điển hình, có sức khái quát hoá cao. Trong giới văn nghệ sĩ, ông nổi tiếng là một người chịu khó đi thực tế.
Một vùng nông thôn công giáo toàn tòng, một nông trường Điện Biên ở miền Tây Bắc xa xôi, một hợp tác xã tiên tiến, một hòn đảo anh hùng, kiên cường trong chiến tranh phá hoại…miệt mài đi và miệt mài viết. Nhờ thế, lúc nào Nguyễn Khải cũng như đang sống giữa dòng thác cuộc đời và ngòi bút của ông trở nên thiết thực và đầy tinh thần trách nhiệm với cuộc sống. Tác phẩm đầu tiên báo hiệu sự xuất hiện của “một phong cách văn xuôi hiện thực tỉnh táo” [10, tr. của Nguyễn Khải chính là tác phẩm Xung đột.
Đó là kết quả của một chuyến đi xâm nhập thực tế của nhà văn về vùng đạo gốc thuộc huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Với một nhãn quan chính trị nhạy bén, nhà văn đã ghi lại cuộc đấu tranh quyết liệt của cán bộ, bộ đội và nhân dân ta chống lại bọn phản động, đội lốt tôn giáo nổi lên chống phá cách mạng ở một xóm đạo. Có thể xem, Xung đột là bước khởi đầu thành công và “mãi mãi là một đỉnh cao trong sáng tác của Nguyễn Khải, mà mỗi khi nhớ tới, người ta phải kính trọng” [42, tr. Tiếp theo Xung đột là hàng loạt thành công khác của Nguyễn Khải viết về những vấn đề thời sự của cuộc đấu tranh giữa hai con đường để tiến lên CNXH ở miền Bắc như 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mùa lạc, Đứa con nuôi, Người trở về, Tầm nhìn xa, Chuyện người tổ trưởng máy kéo, Anh đội phó và người thợ mộc, Hãy đi xa hơn nữa… Khi đế quốc Mỹ leo thang bắn phá Miền Bắc, Nguyễn Khải đã có mặt ở những nơi nóng bỏng của cuộc chiến đấu.
Đến với các chiến sĩ ở đảo Cồn Cỏ – vị trí đầu sóng ngọn gió, Nguyễn Khải cho ra đời thiên kí sự Họ sống và chiến đấu. Nhà văn đi sâu miêu tả những chiến công và hành động dũng cảm của một đội ngũ đông đảo những con người đẹp và anh hùng đến kì diệu. Đến với những chiến sĩ công binh ở Trường Sơn, ông viết Đường trong mây - phát hiện ra sức mạnh thần kì của con người trong khó khăn “Tình cảm con người ta ghê gớm thật, nó nghiêng về phía nào, toàn bộ tình cảm trút về phía ấy” (lời của Thịnh); vào đất lửa Vĩnh Linh, ông viết Ra đảo; đi chiến dịch đường 9 Nam Lào ông viết Chiến sĩ; tham gia chiến dịch giải phóng miền Nam, viết Tháng ba ở Tây Nguyên. Có thể nói, hiện thực của cuộc chiến tranh đầy sôi động, căng thẳng, quyết liệt mà “Tự nó đã là một thiên anh hùng ca cảm động nhất, giàu màu sắc lãng mạn nhất” (Nguyễn Khải) đã là đôi cánh để nâng những tác phẩm thời kì này của Nguyễn Khải lên tầm vóc lớn lao của cả dân tộc và lịch sử.
Hòa mình trong cái âm hưởng hào hùng của cả dân tộc, hòa mình trong cái khí thế chiến đấu và chiến thắng của quân ta, những sáng tác của Nguyễn Khải là những thiên anh hùng ca ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ca ngợi những con người sống có lí tưởng vì độc lập và chủ nghĩa xã hội. Những năm tháng này, Nguyễn Khải – nhà văn - đã sống như một chiến sĩ chân chính trước sứ mệnh cao cả vì độc lập tự do của dân tộc, đã đem toàn bộ tâm lực và ngòi bút của mình phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng gian khổ mà thiêng liêng. Từ sau chiến thắng 1975, đất nước thống nhất, Nguyễn Khải lại tìm đến một hiện thực hoàn toàn mới mẻ – hiện thực cuộc sống miền Nam sau giải phóng. Các tác phẩm: Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người.giúp ông khám phá 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những thay đổi của cuộc sống hiện tại, nhất là đổi thay trong nhận thức, tư tưởng, tình cảm của những con người vốn gắn bó với chế độ Sài Gòn cũ.
Với Thời gian của người, cha và con và., Điều tra về một cái chết, Nguyễn Khải đã tiếp tục mảng đề tài mà ông đã thể hiện trong Xung đột. Thực tiễn đất nước giúp ông suy ngẫm, chiêm nghiệm nhiều hơn. Một mặt, ngòi bút nhà văn căm giận, vạch trần bộ mặt của những kẻ đội lốt tôn giáo hủy hoại cuộc sống con người. Mặt khác, ông biết đề cao trân trọng những người như cha Vĩnh (Thời gian của người), cha già, cha Thư (Cha và con va.) “Nguyện hiến dâng tất cả những gì thuộc về tôi cho Hội Thánh” nhưng rồi lại đến với dân tộc và Cách mạng.
Thời kì đất nước tiến hành Đổi mới, từ Đại hội VI năm 1986, nền kinh tế thị trường đã đem lại nhiều biến chuyển lớn lao cho xã hội. Cuộc sống đang trên đà đi lên với bao nhiêu biến động trong cơn lốc kinh tế thời mở cửa, đổi mới và hội nhập quốc tế. Văn học vận động theo bước chuyển mình của cả dân tộc, đi sâu đi sát hiện thực và cũng không chối từ những góc khuất, những ngõ ngách sâu kín trong tâm tư, tình cảm mỗi con người. Thời gian này, Nguyễn Khải xuất hiện trên văn đàn nhiều hơn với thể loại truyện ngắn.
Ông có dịp đến với nhiều miền đất lạ hay trở lại những mảnh đất ông đã từng qua lấy tư liệu viết bài để khắc khoải với những con người, những số phận đau khổ, éo le trong cuộc sống xô bồ thời hiện tại.