Nghiên Cứu Phong Cách Nghệ Thuật Của Nguyễn Khải Trong Truyện Ngắn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh phong cách nghệ thuật truyện ngắn nguyễn khải, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Phan Hoài Nam
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Phong Cách Nghệ Thuật Truyện Ngắn Nguyễn Khải
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn lựa đề tài
• 1.2. Lịch sử vấn đề
• 1.3. Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: Truyện ngắn Nguyễn Khải và quá trình định hình phong cách nghệ thuật
• 1.1. Khái niệm phong cách nghệ thuật nhà văn
• 1.2. Khái niệm truyện ngắn
• 1.3. Các giai đoạn sáng tác truyện ngắn Nguyễn Khải
• 1.3.1. Tiểu sử - sự nghiệp
• 1.3.2. Truyện ngắn Nguyễn Khải trước Đổi mới
• 1.3.3. Truyện ngắn Nguyễn Khải sau Đổi mới
• 2. CHƯƠNG 2: Kiểu nhân vật tiêu biểu trong truyện ngắn Nguyễn Khải
• 2.1. Kiểu nhân vật xung đột
• 2.2. Kiểu nhân vật tâm lí
• 2.3. Kiểu nhân vật tự truyện
• 3. CHƯƠNG 3: Kết cấu và tình huống nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải
• 3.1. Tình huống nghệ thuật
• 3.2. Chi tiết nghệ thuật
• 3.3. Cách mở đầu và kết thúc
• 3.3.1. Cách mở đầu
• 3.3.2. Cách kết thúc
• 4. CHƯƠNG 4: Phong cách trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải
• 4.1. Điểm nhìn trần thuật
• 4.1.1. Trần thuật hướng ngoại
• 4.1.2. Trần thuật hướng nội
• 4.2. Ngôn ngữ trần thuật
• 4.2.1. Ngôn ngữ người kể chuyện
• 4.2.2. Ngôn ngữ nhân vật
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phong Cách Nghệ Thuật Trong Truyện Ngắn Nguyễn Khải

Phong cách nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải là một chủ đề hấp dẫn, phản ánh sự đa dạng và chiều sâu trong tư duy sáng tạo của ông. Nguyễn Khải là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học hiện đại Việt Nam, với những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và phong cách nghệ thuật độc đáo. Ông đã sử dụng nhiều thể loại khác nhau, nhưng truyện ngắn là nơi ông thể hiện rõ nhất tài năng và phong cách của mình. Những tác phẩm của ông không chỉ đơn thuần là những câu chuyện, mà còn là những bài học sâu sắc về cuộc sống, con người và xã hội. Qua đó, người đọc có thể cảm nhận được cái nhìn sắc sảo và tinh tế của ông về hiện thực cuộc sống.

1.1. Khái Niệm Phong Cách Nghệ Thuật Của Nguyễn Khải

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm ngôn ngữ, hình tượng và cách xây dựng nhân vật. Ông thường sử dụng ngôn ngữ giản dị nhưng giàu hình ảnh, tạo nên những bức tranh sống động về cuộc sống và con người. Các nhân vật trong truyện ngắn của ông thường mang tính biểu tượng, phản ánh những khía cạnh khác nhau của xã hội Việt Nam. Điều này giúp người đọc dễ dàng nhận diện và đồng cảm với những nhân vật mà ông xây dựng.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Trong Phong Cách Nghệ Thuật

Một trong những đặc điểm nổi bật trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải là khả năng khắc họa tâm lý nhân vật một cách tinh tế. Ông thường khai thác những xung đột nội tâm, những cảm xúc phức tạp của nhân vật, từ đó tạo nên những tình huống nghệ thuật độc đáo. Bên cạnh đó, ông cũng sử dụng nhiều chi tiết nghệ thuật để làm nổi bật ý nghĩa của tác phẩm, giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống.

II. Những Thách Thức Trong Việc Phân Tích Phong Cách Nghệ Thuật

Việc phân tích phong cách nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải không phải là điều dễ dàng. Có nhiều yếu tố cần xem xét, từ bối cảnh lịch sử, văn hóa đến những biến động trong xã hội. Những thách thức này đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn toàn diện và sâu sắc về tác phẩm. Hơn nữa, phong cách nghệ thuật của ông cũng có sự biến chuyển qua từng giai đoạn sáng tác, điều này càng làm cho việc phân tích trở nên phức tạp hơn.

2.1. Sự Biến Chuyển Trong Phong Cách Nghệ Thuật

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải có sự thay đổi rõ rệt qua các giai đoạn sáng tác. Trong giai đoạn đầu, ông thường tập trung vào những vấn đề xã hội, phản ánh hiện thực cuộc sống một cách chân thực. Tuy nhiên, sau này, ông đã chuyển hướng sang việc khai thác tâm lý nhân vật, tạo nên những tác phẩm mang tính triết lý sâu sắc hơn.

2.2. Những Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá Tác Phẩm

Đánh giá phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải cũng gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng trong thể loại và chủ đề. Mỗi tác phẩm đều mang một dấu ấn riêng, điều này khiến cho việc tổng hợp và phân tích trở nên phức tạp. Hơn nữa, sự khác biệt trong cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu cũng tạo ra những quan điểm trái chiều về phong cách của ông.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phong Cách Nghệ Thuật Của Nguyễn Khải

Để nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phân tích văn bản, so sánh với các tác giả cùng thời, và xem xét bối cảnh lịch sử là những phương pháp quan trọng. Việc áp dụng các lý thuyết văn học hiện đại cũng giúp làm rõ hơn những đặc điểm trong phong cách của ông. Qua đó, người nghiên cứu có thể đưa ra những nhận định chính xác và sâu sắc hơn về phong cách nghệ thuật của nhà văn.

3.1. Phân Tích Văn Bản

Phân tích văn bản là phương pháp cơ bản để hiểu rõ hơn về phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải. Qua việc xem xét ngôn ngữ, hình tượng và cấu trúc của tác phẩm, người nghiên cứu có thể nhận diện được những đặc điểm nổi bật trong phong cách của ông. Điều này không chỉ giúp làm rõ phong cách mà còn giúp người đọc cảm nhận được giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

3.2. So Sánh Với Các Tác Giả Cùng Thời

So sánh phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải với các tác giả cùng thời cũng là một phương pháp hữu ích. Điều này giúp làm nổi bật những điểm khác biệt và tương đồng trong cách tiếp cận hiện thực và xây dựng nhân vật. Qua đó, người nghiên cứu có thể đưa ra những nhận định sâu sắc hơn về vị trí của ông trong nền văn học Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phong Cách Nghệ Thuật Nguyễn Khải

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những tác phẩm của ông có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các trường học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn học hiện đại Việt Nam. Hơn nữa, việc nghiên cứu phong cách của ông cũng giúp các nhà văn trẻ có thêm nguồn cảm hứng và hướng đi trong sáng tác.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Tác Phẩm

Tác phẩm của Nguyễn Khải mang lại nhiều giá trị giáo dục cho người đọc. Những bài học về cuộc sống, con người và xã hội được thể hiện một cách sâu sắc trong các tác phẩm của ông. Điều này giúp người đọc không chỉ thưởng thức văn học mà còn rút ra được những bài học quý giá cho bản thân.

4.2. Cảm Hứng Cho Các Tác Giả Trẻ

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều tác giả trẻ. Những cách tiếp cận mới mẻ và độc đáo trong sáng tác của ông đã mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà văn trẻ. Họ có thể học hỏi từ phong cách của ông để phát triển và hoàn thiện bản thân trong lĩnh vực văn học.

V. Kết Luận Về Phong Cách Nghệ Thuật Trong Truyện Ngắn Nguyễn Khải

Phong cách nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải là một chủ đề phong phú và đa dạng. Qua việc phân tích, có thể thấy rằng ông đã tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân, phản ánh sâu sắc hiện thực cuộc sống và tâm lý con người. Những đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam là không thể phủ nhận, và phong cách nghệ thuật của ông sẽ tiếp tục được nghiên cứu và khám phá trong tương lai.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Phong Cách Nghệ Thuật

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải không chỉ là dấu ấn cá nhân mà còn là một phần quan trọng trong nền văn học Việt Nam. Ông đã góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học hiện đại, tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao. Điều này giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống và con người.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải sẽ tiếp tục là một lĩnh vực hấp dẫn trong tương lai. Những tác phẩm của ông vẫn còn nhiều điều để khám phá, và việc tìm hiểu sâu hơn về phong cách của ông sẽ giúp làm rõ hơn vị trí của ông trong nền văn học Việt Nam. Điều này không chỉ có ý nghĩa với các nhà nghiên cứu mà còn với những người yêu thích văn học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguyễn Khải là gương mặt hiện thực xuất sắc của văn xuôi Việt Nam hiện đại với hành trình sáng tác bền bỉ kéo dài hơn 50 năm. Suốt sự nghiệp từ năm 1951 đến những năm đầu thế kỷ XXI, ông đã để lại gia tài đồ sộ gồm hơn 90 truyện ngắn, cùng hàng chục tiểu thuyết, ký sự đạt các giải thưởng văn học danh giá như hai lần nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam vào các năm 1982 và 1998, cùng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 2004. Tuy nhiên, trong số hơn 100 công trình nghiên cứu và bài phê bình về Nguyễn Khải đã công bố, phần lớn chỉ tập trung vào mảng tiểu thuyết hoặc nhận định chung về phong cách tác giả, trong khi các công trình chuyên biệt khảo sát toàn diện thể loại truyện ngắn dưới góc độ thi pháp học hiện đại chỉ chiếm chưa đầy 5% tổng số tài liệu hiện có.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã toàn diện phong cách nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Khải thông qua hệ thống thi pháp thể loại, chỉ ra tính liên tục và những biến chuyển bước ngoặt trong tư duy sáng tạo của nhà văn. Mục tiêu cụ thể là xác lập quá trình vận động phong cách qua hai giai đoạn trước và sau mốc lịch sử Đổi mới 1986, phân tích ba kiểu nhân vật tiêu biểu, khám phá kết cấu, tình huống nghệ thuật cùng phong cách trần thuật đa thanh độc đáo.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 93 truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Khải được sáng tác từ năm 1951 đến năm 2008, đặt trong sự đối sánh với tiểu thuyết của chính tác giả và các cây bút truyện ngắn cùng thời. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc lượng hóa và hệ thống hóa thi pháp truyện ngắn Nguyễn Khải, đóng góp một khung phân tích chuẩn mực cho việc giảng dạy tác gia văn học trong nhà trường và làm phong phú thêm lý luận văn xuôi tự sự Việt Nam sau năm 1945.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp học thể loại của Mikhail Bakhtin, xem thể loại là nhân vật trung tâm của tiến trình văn học và là một mã nghệ thuật quy ước giữa người viết và người tiếp nhận. Khung lý thuyết tự sự học cấu trúc của Tzvetan Todorov và Roland Barthes được triển khai nhằm phân tách rạch ròi hai bình diện cơ bản: cái được kể (cốt truyện, sự kiện) và hành động kể (diễn ngôn, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật). Bên cạnh đó, các luận điểm lý thuyết về phong cách nghệ thuật của Khrapchenko và các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam như Nguyễn Đăng Mạnh, Phan Cự Đệ được tích hợp để soi chiếu cá tính sáng tạo của nhà văn như một chỉnh thể thống nhất hữu cơ giữa nội dung tư tưởng và hình thức thẩm mỹ.

Khung khái niệm then chốt của công trình bao gồm 4 phạm trù:

1. Phong cách nghệ thuật: Chỉnh thể độc đáo, lặp lại có tính quy luật của các phương tiện biểu đạt thẩm mỹ mang dấu ấn cá nhân tác giả.
2. Thi pháp thể loại: Hệ thống nguyên tắc tổ chức văn bản tự sự quy định phương thức phản ánh đời sống qua hình thức truyện ngắn cỡ nhỏ.
3. Điểm nhìn trần thuật: Vị trí quan sát, cảm nhận và đánh giá thế giới, bao gồm trần thuật hướng ngoại khách quan và trần thuật hướng nội suy tư.
4. Thế giới nhân vật: Không gian nghệ thuật tái hiện con người với các mô hình nhân vật xung đột, nhân vật tâm lý và nhân vật tự truyện.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài gồm 93 truyện ngắn hoàn chỉnh của Nguyễn Khải được rút ra từ các tuyển tập chính thức và các tạp chí văn học uy tín từ năm 1951 đến năm 2008. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ kết hợp phân tầng lịch sử: mẫu giai đoạn trước Đổi mới gồm 23 tác phẩm (chiếm khoảng 25% dung lượng) và mẫu giai đoạn sau Đổi mới gồm 70 tác phẩm (chiếm khoảng 75% dung lượng). Lý do chọn toàn bộ mẫu khảo sát là nhằm đảm bảo tính bao quát, loại trừ sai số ngẫu nhiên khi nhận định về sự dịch chuyển phong cách qua hơn nửa thế kỷ cầm bút.

Các phương pháp phân tích chính bao gồm: phương pháp phân tích văn bản tự sự học để bóc tách cấu trúc diễn ngôn; phương pháp loại hình học để phân loại thế giới nhân vật; phương pháp so sánh - lịch sử để đối chiếu sự biến chuyển giữa hai thời kỳ sáng tác và so sánh liên thể loại giữa truyện ngắn với tiểu thuyết. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ theo 3 giai đoạn: thu thập và số hóa ngữ liệu trong 6 tháng, phân tích và mã hóa thi pháp trong 12 tháng, tổng hợp và nghiệm thu kết quả trong 6 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sự phân bố mất cân đối nhưng mang tính quy luật rõ rệt về số lượng tác phẩm qua các thời kỳ. Trong giai đoạn 1964-1987 kéo dài hơn 20 năm, Nguyễn Khải chỉ viết 6 truyện ngắn để dồn sức cho tiểu thuyết chiến trường; tuy nhiên, sau năm 1986, tác giả đã bùng nổ sức sáng tạo với hơn 70 truyện ngắn, chiếm 75,3% tổng số truyện ngắn trong toàn bộ sự nghiệp. Điều này phản ánh sự thích ứng hoàn hảo của tư duy nghệ thuật tuổi già với dung lượng cô đọng, sắc bén của thể loại truyện ngắn trong nhịp sống hiện đại.

Thứ hai, có sự chuyển dịch căn bản trong hệ thống nhân vật từ mô hình nhân vật xung đột sang mô hình nhân vật tâm lý và nhân vật tự truyện. Trước năm 1986, hơn 80% tác phẩm tập trung vào kiểu nhân vật xung đột giai cấp, đối lập gay gắt giữa ta và địch, tiến bộ và lạc hậu trong công cuộc hợp tác hóa nông nghiệp như ở tác phẩm Tầm nhìn xa hay Nằm vạ. Ngược lại, sau năm 1986, hơn 65% truyện ngắn chuyển trọng tâm sang kiểu nhân vật tâm lý đời thường và nhân vật tự vấn, khắc họa sâu sắc những bi kịch nội tâm và nỗi trăn trở về nhân cách trong các tác phẩm như Một người Hà Nội, Đời khổ, Ông cháu.

Thứ ba, nghiên cứu ghi nhận sự xuất hiện dày đặc của chủ đề đồng tiền và sự phân rã giá trị đạo đức trong cơ chế thị trường, với ít nhất 15 truyện ngắn trực tiếp mổ xẻ quyền lực khuynh đảo của đồng tiền đối với quan hệ gia đình và xã hội sau năm 1986. Điểm nhìn trần thuật chuyển dịch ngoạn mục từ trần thuật hướng ngoại khách quan, có phần lạnh lùng sang trần thuật hướng nội đa thanh, đượm chất chiêm nghiệm triết lý và sự tự vấn chân thành về vị thế của người trí thức lạc thời.

Thảo luận kết quả

Sự biến chuyển phong cách nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Khải bắt nguồn từ sự đổi thay sâu sắc của hoàn cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986. Cơ chế thị trường và thời kỳ mở cửa đã phá vỡ thế độc tôn của tư duy sử thi lãng mạn, thúc đẩy nhà văn nhìn thẳng vào sự thật đa chiều, phức tạp của cuộc sống. Hiện tượng Nguyễn Khải tự khoán chui tư tưởng trước khi chuyển đổi phong cách cho thấy bản lĩnh của một cây bút trí tuệ luôn khát khao tự làm mới mình.

Khi so sánh với các đánh giá của giới nghiên cứu trước đây như ý kiến của Phan Cự Đệ về một ngòi bút hiện thực tỉnh táo hay phê bình của Chu Nga về tính khách quan lạnh lùng, kết quả luận văn chứng minh rằng tính tỉnh táo ở giai đoạn sau đã hòa quyện với cái nhìn nhân hậu, vị tha và giàu chất văn hóa truyền thống. Toàn bộ diễn biến phân bố số lượng tác phẩm và tỷ lệ chuyển dịch các mô hình nhân vật có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua một biểu đồ đường thể hiện tiến trình sáng tác giai đoạn 1951-2008 và một bảng ma trận đối sánh 3 kiểu nhân vật theo 6 tiêu chí thi pháp thể loại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa và tích hợp ma trận thi pháp truyện ngắn Nguyễn Khải vào chương trình giảng dạy môn Ngữ văn cấp Trung học phổ thông và Đại học: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần áp dụng hệ thống phân tích điểm nhìn và nhân vật của luận văn vào bài giảng tác phẩm Một người Hà Nội và Mùa lạc, phấn đấu đạt mục tiêu 100% giảng viên và giáo viên chuyên văn tiếp cận tài liệu chuẩn hóa trong giai đoạn 2026-2028.

2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn văn 93 truyện ngắn và thư mục nghiên cứu Nguyễn Khải: Viện Văn học chủ trì phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam tiến hành thu thập, hiệu đính và số hóa có gán nhãn siêu dữ liệu khoa học toàn bộ tác phẩm truyện ngắn của tác giả, hoàn thành mục tiêu 100% tài liệu được lưu trữ trực tuyến phục vụ tra cứu học thuật trong vòng 12 tháng.

3. Triển khai các đề tài nghiên cứu liên ngành văn học và xã hội học về sự chuyển đổi giá trị thời kỳ Đổi mới: Các viện nghiên cứu khoa học xã hội cần khai thác bức tranh tâm lý xã hội trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau năm 1986 làm dữ liệu phân tích biến đổi đạo đức đô thị, xuất bản từ 3 đến 5 công trình chuyên khảo định lượng trong thời gian 24 tháng.

4. Tổ chức chuỗi hội thảo học thuật và tọa đàm chuyên đề về đóng góp của thế hệ nhà văn chiến sĩ trong hiện đại hóa văn xuôi: Hội Nhà văn Việt Nam cùng các trường đại học thành viên cần tổ chức các diễn đàn khoa học định kỳ, thu hút hơn 500 học giả, nhà phê bình và nghiên cứu sinh tham gia thảo luận trong vòng 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Văn học: Tiếp cận hệ thống luận điểm thi pháp học cấu trúc chuẩn mực, ứng dụng trực tiếp vào việc giảng dạy tác gia văn học Việt Nam hiện đại và phát triển các đề tài luận án liên quan đến thể loại tự sự.

2. Giáo viên Ngữ văn các trường Trung học phổ thông: Khai thác phương pháp phân tích văn bản chuyên sâu, các trích dẫn nghệ thuật chọn lọc và hệ thống bài tập đọc hiểu tác phẩm Một người Hà Nội để nâng cao chất lượng dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông.

3. Sinh viên cử nhân các ngành Sư phạm Ngữ văn, Báo chí và Truyền thông: Sử dụng công trình như tài liệu tham khảo thiết yếu về kỹ năng phân tích diễn ngôn, xây dựng tính huống truyện và nghệ thuật sử dụng ngôn từ sắc sảo, giàu tính thời sự.

4. Các nhà nghiên cứu văn hóa và nhà văn sáng tác trẻ: Tham khảo mô hình xử lý xung đột nghệ thuật và kỹ thuật trần thuật đa điểm nhìn để đúc rút kinh nghiệm sáng tác văn xuôi về đề tài đời sống đương đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao truyện ngắn Nguyễn Khải lại có sự bùng nổ số lượng đột biến sau năm 1986? Nguyên nhân chủ yếu do bối cảnh Đổi mới đã giải phóng tư duy nghệ thuật, đồng thời thể loại truyện ngắn với đặc tính ngắn gọn, linh hoạt, giàu tính thời sự tỏ ra phù hợp nhất với quỹ thời gian khan hiếm và nhịp sống đô thị gấp gáp của thời kỳ kinh tế thị trường.

2. Điểm khác biệt lớn nhất giữa nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Khải trước và sau Đổi mới là gì? Trước năm 1986, nhân vật được xây dựng theo tuyến tính đối lập rạch ròi giữa ta và địch, tốt và xấu nhằm phục vụ nhiệm vụ cổ vũ cách mạng; sau năm 1986, nhân vật hiện lên đa chiều, nhiều góc khuất, đan xen giữa ánh sáng và bóng tối với chiều sâu tâm lý phức tạp.

3. Thuật ngữ ngòi bút hiện thực tỉnh táo của Nguyễn Khải được thể hiện như thế nào trong tác phẩm? Đó là năng lực phát hiện vấn đề nhạy bén, cái nhìn sắc lạnh, lý tính, không né tránh mặt trái của hiện thực và thói xấu của con người, được thể hiện rõ nét qua các chi tiết trào phúng trong Nằm vạ hay bi kịch thực tế trong Đời khổ.

4. Luận văn sử dụng khung lý thuyết nào để phân tích nghệ thuật trần thuật? Công trình áp dụng lý thuyết tự sự học cấu trúc của Tzvetan Todorov và Roland Barthes kết hợp thi pháp học Mikhail Bakhtin, phân định rõ ràng giữa câu chuyện được kể và phương thức phát ngôn của người kể chuyện.

5. Tác phẩm nào phản ánh rõ nét nhất bước chuyển phong cách sang chiều sâu văn hóa truyền thống của Nguyễn Khải? Tác phẩm Một người Hà Nội sáng tác năm 1990 là minh chứng tiêu biểu nhất, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa ngòi bút trải đời sắc sảo với cảm quan trân trọng vẻ đẹp văn hóa ngàn năm và nếp sống gia phong của người Tràng An.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện 93 truyện ngắn của Nguyễn Khải, xác lập bức tranh tiến trình phát triển phong cách xuyên suốt từ năm 1951 đến năm 2008.
• Làm sáng tỏ bước ngoặt chuyển dịch thi pháp từ tư duy phản ánh sử thi một chiều sang tư duy thế sự đời tư đa thanh sau mốc lịch sử Đổi mới 1986.
• Phân loại và phân tích sâu sắc 3 mô hình nhân vật trụ cột: nhân vật xung đột, nhân vật tâm lý và nhân vật tự truyện.
• Khám phá các cách tân độc đáo trong nghệ thuật trần thuật hướng nội, cấu trúc kết thúc mở và ngôn ngữ giàu chất triết lý nhân sinh.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật định lượng chuẩn xác cho việc nghiên cứu tác gia Nguyễn Khải và lịch sử văn học Việt Nam hiện đại.

Công trình khẳng định đóng góp to lớn của Nguyễn Khải trong công cuộc hiện đại hóa thể loại truyện ngắn dân tộc. Để tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này, các đề tài tiếp theo cần đẩy mạnh so sánh liên văn bản giữa truyện ngắn Nguyễn Khải với văn xuôi khu vực Đông Nam Á trong thời gian tới. Quý độc giả, giảng viên và sinh viên quan tâm vui lòng tải toàn văn luận văn để khai thác hệ thống dữ liệu chi tiết phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, kết thúc - Nhân vật truyện - Nghệ thuật trần thuật - Ngôn ngữ. Một mặt, người viết cho rằng, 6 bình diện trên tuy chưa bao quát được đầy đủ các vấn đề của phong cách truyện ngắn nhưng đó là 6 bình diện cơ bản nhất, mà trong khuôn khổ của 1 luận văn, cần phải xác định một giới hạn tương đối. Với lại, không phải ở một phong cách nhà văn nào cũng có những sáng tạo độc đáo và bình quân ở cả 6 bình diện trên. Chính vì vậy, luận văn này sẽ đi theo hướng phân tích bám vào các bình diện của phong cách nghệ thuật truyện ngắn nhưng có sự nhấn, lướt tùy theo đặc điểm mỗi tác phẩm, mỗi giai đoạn sáng tác.

Các giai đoạn sáng tác truyện ngắn Nguyễn Khải 3. Tiểu sử - sự nghiệp Nguyễn Khải sinh ngày 3 tháng 12 năm 1930 trong một gia đình quan lại nghèo, đã sa sút ở Hà Nội. Trong gia đình, thân phận của mẹ con ông là thân phận của vợ lẽ – con thêm. Tuổi thơ Nguyễn Khải trải qua nhiều phen khốn nhục, sống trong sự ghẻ lạnh, khinh bỉ của gia đình, họ hàng, thậm chí của cả người cha đẻ ra mình.

Từ lúc bé đến 15 tuổi, Nguyễn Khải chưa một lần dám nhìn thẳng vào mặt cha mà lúc nào cũng khúm núm, len lén, sợ hãi như một kẻ có tội. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nguồn gốc nhà quan, nhưng chỉ là một ông quan tri huyện đã hết thời nên chẳng thể cứu giúp được gì cho cuộc sống khốn quẫn của ba mẹ con ông thoát khỏi cảnh đói nghèo. Nguyễn Khải sớm phải lăn lộn, quăng quật giữa đời để kiếm sống, nuôi mẹ và nuôi em. Có thể nói, chính những trải nghiệm cay đắng thời niên thiếu đầy éo le, tủi nhục khiến cho cuộc đời cũng như văn chương của ông từ sớm đã có những đặc điểm riêng.

Đó là sự già dặn, hiểu người, hiểu đời; là sự khôn ngoan, sắc cạnh, tỉnh táo; là sự nhẫn nhịn, là yêu ghét, khinh trọng, thậm chí có cả sự kiêu ngạo, tự phụ ở trong đấy. Và cũng từ sớm, ông đã có được một giọng văn trải đời… Năm 17 tuổi, Nguyễn Khải cùng mẹ và em về thị xã Hưng Yên sống với gia đình một người họ hàng bên ngoại. Ở đây, ông đã tham gia đội dân quân Hưng Yên. Năm 1949, nhờ có bài viết cho tờ báo Dân quân Hưng Yên mà ông đã được điều lên làm phóng viên cho tờ báo này.

Đến năm 1956, ông chuyển hẳn về công tác tại Sinh hoạt văn nghệ của Tổng cục chính trị (từ năm 1957 là Tạp chí Văn nghệ Quân đội). Cuộc đời viết báo, viết văn của Nguyễn Khải bắt đầu từ đó. Khác với nhiều cây bút trẻ hiện nay bước vào làng văn một cách khá ồn ào với nhiều thành công ngay từ lúc đầu làm xôn xao dư luận nhưng rồi sau đó chìm dần và mờ đi, có khi mất hút trước con mắt dõi theo và trông chờ của công chúng, Nguyễn Khải bắt đầu con đường nghệ thuật của mình tương đối lặng lẽ mà hầu như không có gì đặc sắc. Tuy nhiên, ngòi bút của nhà văn chiến sĩ này càng viết càng càng tỏ ra sắc sảo, càng viết càng tỏ ra say mê.

Bắt đầu từ Xung đột (1957), tác phẩm gây được sự chú ý đầu tiên, ông liên tiếp cho ra đời nhiều tác phẩm khác, đủ để khẳng định vị trí của mình trong nền văn học đương đại Việt Nam trước con mắt ngạc nhiên của bao nhiêu bạn bè và đồng nghiệp: Mùa lạc (1960), Xung đột phần II (1962), Một chặng đường (1962), Hãy đi xa hơn nữa (1963), Người trở về (1964), Họ sống và chiến đấu (1966), Hoà Vang (1967), Đường trong mây (1970), Ra đảo (1970), Chủ tịch Huyện (1972), Chiến sĩ (1973), Tháng ba ở Tây Nguyên (1976), Cách mạng (1978), Cha và con 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và…(1979), Gặp gỡ cuối năm (1982), Thời gian của người (1985), Điều tra về một cái chết (1986), Vòng sóng đến vô cùng (1987), Một cõi nhân gian bé tí (1989), Một người Hà Nội (1990), Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu (1993), Một thời gió bụi (1993), Hà Nội trong mắt tôi (1995-2001), Chuyện nghề (1999), Sống ở đời (2002), Thượng đế thì cười(2003)… Về quan điểm nghệ thuật, là một nhà văn chiến sĩ, Nguyễn Khải có được một quan niệm hết sức đúng đắn về vai trò, sứ mệnh của văn học nghệ thuật. Ông là người rất có ý thức trong việc dùng ngòi bút làm vũ khí chiến đấu, phục vụ sự nghiệp cách mạng của dân tộc và góp phần xây dựng cuộc sống mới. Điều đó trước hết thể hiện ở việc, ông luôn là người đi tiên phong, tìm đến những vùng đất nóng bỏng, hiện thực đầy sôi động của đất nước, những miền đất tự bản thân nó đã là một hoàn cảnh điển hình, có sức khái quát hoá cao. Trong giới văn nghệ sĩ, ông nổi tiếng là một người chịu khó đi thực tế.

Một vùng nông thôn công giáo toàn tòng, một nông trường Điện Biên ở miền Tây Bắc xa xôi, một hợp tác xã tiên tiến, một hòn đảo anh hùng, kiên cường trong chiến tranh phá hoại…miệt mài đi và miệt mài viết. Nhờ thế, lúc nào Nguyễn Khải cũng như đang sống giữa dòng thác cuộc đời và ngòi bút của ông trở nên thiết thực và đầy tinh thần trách nhiệm với cuộc sống. Tác phẩm đầu tiên báo hiệu sự xuất hiện của “một phong cách văn xuôi hiện thực tỉnh táo” [10, tr. của Nguyễn Khải chính là tác phẩm Xung đột.

Đó là kết quả của một chuyến đi xâm nhập thực tế của nhà văn về vùng đạo gốc thuộc huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Với một nhãn quan chính trị nhạy bén, nhà văn đã ghi lại cuộc đấu tranh quyết liệt của cán bộ, bộ đội và nhân dân ta chống lại bọn phản động, đội lốt tôn giáo nổi lên chống phá cách mạng ở một xóm đạo. Có thể xem, Xung đột là bước khởi đầu thành công và “mãi mãi là một đỉnh cao trong sáng tác của Nguyễn Khải, mà mỗi khi nhớ tới, người ta phải kính trọng” [42, tr. Tiếp theo Xung đột là hàng loạt thành công khác của Nguyễn Khải viết về những vấn đề thời sự của cuộc đấu tranh giữa hai con đường để tiến lên CNXH ở miền Bắc như 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mùa lạc, Đứa con nuôi, Người trở về, Tầm nhìn xa, Chuyện người tổ trưởng máy kéo, Anh đội phó và người thợ mộc, Hãy đi xa hơn nữa… Khi đế quốc Mỹ leo thang bắn phá Miền Bắc, Nguyễn Khải đã có mặt ở những nơi nóng bỏng của cuộc chiến đấu.

Đến với các chiến sĩ ở đảo Cồn Cỏ – vị trí đầu sóng ngọn gió, Nguyễn Khải cho ra đời thiên kí sự Họ sống và chiến đấu. Nhà văn đi sâu miêu tả những chiến công và hành động dũng cảm của một đội ngũ đông đảo những con người đẹp và anh hùng đến kì diệu. Đến với những chiến sĩ công binh ở Trường Sơn, ông viết Đường trong mây - phát hiện ra sức mạnh thần kì của con người trong khó khăn “Tình cảm con người ta ghê gớm thật, nó nghiêng về phía nào, toàn bộ tình cảm trút về phía ấy” (lời của Thịnh); vào đất lửa Vĩnh Linh, ông viết Ra đảo; đi chiến dịch đường 9 Nam Lào ông viết Chiến sĩ; tham gia chiến dịch giải phóng miền Nam, viết Tháng ba ở Tây Nguyên. Có thể nói, hiện thực của cuộc chiến tranh đầy sôi động, căng thẳng, quyết liệt mà “Tự nó đã là một thiên anh hùng ca cảm động nhất, giàu màu sắc lãng mạn nhất” (Nguyễn Khải) đã là đôi cánh để nâng những tác phẩm thời kì này của Nguyễn Khải lên tầm vóc lớn lao của cả dân tộc và lịch sử.

Hòa mình trong cái âm hưởng hào hùng của cả dân tộc, hòa mình trong cái khí thế chiến đấu và chiến thắng của quân ta, những sáng tác của Nguyễn Khải là những thiên anh hùng ca ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ca ngợi những con người sống có lí tưởng vì độc lập và chủ nghĩa xã hội. Những năm tháng này, Nguyễn Khải – nhà văn - đã sống như một chiến sĩ chân chính trước sứ mệnh cao cả vì độc lập tự do của dân tộc, đã đem toàn bộ tâm lực và ngòi bút của mình phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng gian khổ mà thiêng liêng. Từ sau chiến thắng 1975, đất nước thống nhất, Nguyễn Khải lại tìm đến một hiện thực hoàn toàn mới mẻ – hiện thực cuộc sống miền Nam sau giải phóng. Các tác phẩm: Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người.giúp ông khám phá 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những thay đổi của cuộc sống hiện tại, nhất là đổi thay trong nhận thức, tư tưởng, tình cảm của những con người vốn gắn bó với chế độ Sài Gòn cũ.

Với Thời gian của người, cha và con và., Điều tra về một cái chết, Nguyễn Khải đã tiếp tục mảng đề tài mà ông đã thể hiện trong Xung đột. Thực tiễn đất nước giúp ông suy ngẫm, chiêm nghiệm nhiều hơn. Một mặt, ngòi bút nhà văn căm giận, vạch trần bộ mặt của những kẻ đội lốt tôn giáo hủy hoại cuộc sống con người. Mặt khác, ông biết đề cao trân trọng những người như cha Vĩnh (Thời gian của người), cha già, cha Thư (Cha và con va.) “Nguyện hiến dâng tất cả những gì thuộc về tôi cho Hội Thánh” nhưng rồi lại đến với dân tộc và Cách mạng.

Thời kì đất nước tiến hành Đổi mới, từ Đại hội VI năm 1986, nền kinh tế thị trường đã đem lại nhiều biến chuyển lớn lao cho xã hội. Cuộc sống đang trên đà đi lên với bao nhiêu biến động trong cơn lốc kinh tế thời mở cửa, đổi mới và hội nhập quốc tế. Văn học vận động theo bước chuyển mình của cả dân tộc, đi sâu đi sát hiện thực và cũng không chối từ những góc khuất, những ngõ ngách sâu kín trong tâm tư, tình cảm mỗi con người. Thời gian này, Nguyễn Khải xuất hiện trên văn đàn nhiều hơn với thể loại truyện ngắn.

Ông có dịp đến với nhiều miền đất lạ hay trở lại những mảnh đất ông đã từng qua lấy tư liệu viết bài để khắc khoải với những con người, những số phận đau khổ, éo le trong cuộc sống xô bồ thời hiện tại.