Chương 1: Truyện ngắn của Y Ban trong dòng chảy chung của văn xuôi nữ thời kì đổi mới 1. Vài nét về văn xuôi nữ thời kì đổi mới: Từ năm 1986 đến năm nay, xã hội ta có những biến chuyển sâu sắc trên mọi phương diện: sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã và đang được đẩy nhanh tốc độ phát triển, việc giao lưu, hội nhập đa phương với thế giới cũng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm trong xu thế mở cửa. Trong thời gian đầu, những hạn chế cơ bản sẽ không thể tránh khỏi đối với một quốc gia mới giành được độc lập, tự do như Việt Nam. Đổi mới vừa là cơ hội vừa là thử thách đối với mỗi nhà văn.
Trong bối cảnh xã hội được dân chủ hoá, đời sống văn học dần mang một sắc diện mới trong quan niệm và cách đánh giá. Sự đa dạng về nhu cầu và thị hiếu của người đọc được tôn trọng, thị trường văn học được hình thành theo đúng quy luật vừa rộng rãi vừa khắc nghiệt của cung - cầu. Lịch sử xã hội luôn tác động và chi phối đến văn học. Đó là một quy luật.
Văn học Việt Nam sau năm 1975 cũng không nằm ngoài quy luật đó. Với một tiền đề xã hội - thẩm mỹ như thế, sự đổi mới của văn học Việt Nam sau năm 1975 là tất yếu. Tuy vậy, chính nội lực của mỗi cá nhân, của các thế hệ nhà văn sẽ quyết định thành công của công cuộc đổi mới trên lĩnh vực văn học nghệ thuật. Từ nửa sau thập kỉ 80 nhờ công cuộc đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam văn học thực sự có bước chuyển đổi lớn.
Từ năm 1986 văn học bước vào công cuộc “cởi trói” cho mình. Sự cởi mở nhiều chiều đã mang đến những chuyển biến lớn lao về tư duy văn học. Văn học thời kì này phản ánh hiện thực theo những quan điểm mới và những cách nhìn hoàn toàn mới. Đề tài được mở rộng theo hướng tiếp cận với hiện thực đời sống.
Quan điểm của nhà văn cũng mang những sắc thái thẩm mĩ mới. Cảm hứng sử thi được thay 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế bởi cảm hứng đời tư – thế sự. Xu hướng ngợi ca được thay bằng xu hướng phê phán hiện thực. Cách nhìn cuộc sống ở góc độ lạc quan, tốt đẹp được thay bằng cách nhìn trực diện những vấn đề của đời sống xã hội.
Chính vì vậy văn học thời kì này đa dạng hơn về giọng điệu, phong phú hơn về thể loại và cũng gây nhiều tranh cãi hơn. Bước chuyển mình của văn học được thể hiện ở cả ba thể loại là: thơ, kịch, văn xuôi. Ở văn xuôi, thể loại truyện ngắn ghi lại dấu ấn rõ rệt nhất. Với lợi thế nhỏ gọn và cơ động truyện ngắn bắt nhịp một cách nhạy bén và linh hoạt với những biến chuyển của đời sống.
Truyện ngắn đi sâu phản ánh cái hàng ngày, cái thường nhật. Sự vận động của thể loại này từ 1995 – 1999 được Bùi Việt Thắng nhấn mạnh đến sự phong phú về tác phẩm và tác giả trong sự kế tục của các thế hệ cũng như các khuynh hướng tìm tòi thể hiện trong sáng tác truyện ngắn. (Một bước đi của truyện ngắn) [15] Về thi pháp, truyện ngắn trở nên phong phú về hình thức, phong cách và bút pháp. Có thể thấy phong cách cổ điển trong sáng tác của Nguyễn Thành Long, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải; phong cách trữ tình trong sáng tác của Đỗ Chu, Nguyễn Quang Thiều, Võ Thị Hảo; phong cách hiện thực trong sáng tác của Y Ban, Phạm Ngọc Tiến, Nguyễn Thị Thu Huệ.
Hình thức của truyện ngắn cũng đa dạng hơn với truyền kì hiện đại, giả cổ tích, truyện ngắn – kịch, truyện cực ngắn, truyện ngắn triết luận… Về ngôn ngữ và phương thức trần thuật cũng có nhiều thủ pháp mới như: tăng cường đối thoại, độc thoại nội tâm, miêu tả theo dòng ý thức, đồng hiện. Tất cả những điều đó đã làm tăng thêm sức hấp dẫn cho truyện ngắn. Mười năm đầu đổi mới văn đàn đã chứng kiến sự được mùa của truyện ngắn. Trong đó có sự đóng góp của các cây bút nữ.
Người ta nói nhiều đến một nền văn học “mang gương mặt nữ”. “Đã hình thành một tỉ lệ giữa phái yếu và đấng mày râu là 2/3 – một tỉ lệ đáng gờm bởi nhìn vào đó sẽ thấy truyện ngắn trẻ hôm nay và văn chương nói chung mang gương mặt nữ.” 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mười năm sau đó chúng ta có thể kiểm nghiệm sự sung sức và bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật của đội ngũ những nhà văn nữ. Giai đoạn này có rất nhiều bài đánh giá, bình luận, phỏng vấn về các cây bút nữ: Văn xuôi phái đẹp – Bích Thu; Khi người ta trẻ I,II – Bùi Việt Thắng; Suy nghĩ về đặc điểm của nữ văn sĩ – Phương Lựu; Điểm qua sự vận động của truyện ngắn các cây bút nữ - Lê Thị Hương Thủy Thành tựu và đội ngũ các nhà văn nữ Việt Nam- Nguyễn Thị Như Trang, Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm –Hoàng Thị Hồng Hà, Văn chương nữ giới – một cách thể hiện ở đời – Huỳnh Như Phương… Đó là chưa kể những bài viết riêng về một tác giả.
Điều đó chứng tỏ những cây bút nữ đang trong thời kì “khởi sắc”. Bên cạnh thế hệ nhà văn đã trưởng thành trong chiến tranh như: Lê Minh, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Thị Như Trang, Lê Minh Khuê…, thế hệ nhà văn mới phát lộ tài năng. Đây là đội ngũ nhà văn đông đảo, trẻ tuổi, sung sức, tự tin và đầy nhiệt huyết. Có thể kể đến những gương mặt quen thuộc với bạn đọc như: Võ Thị Hảo, Lý Lan, Phạm Thị Hoài, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Châu Giang, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy… Với nhiệt huyết và sáng tạo không ngừng họ xứng đáng là đội ngũ kế cận thế hệ đàn chị của mình.
Họ đã thể hiện khả năng sáng tạo của mình bằng các ngôi vị quán quân trong các cuộc thi viết truyện ngắn, tiểu thuyết do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức. Giải nhất năm 1989 – 1990 thuộc về Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà; năm 1992 – 1994 là Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên đường và Mùa đông ấm áp; năm 1995 – 1996 giải thuộc về Trần Thanh Hà với chùm truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài; năm 1998 – 1999 là Đỗ Bích Thúy với chùm truyện: Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng và gần đây năm 2001 – 2002 Thùy Linh được giải nhất với tập truyện ngắn Gió mưa gửi lại. Năm 1996 – 1997 các nhà văn: Dương Nữ Khánh Thương, Viên Lan 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Anh, Đào Phong Lan cũng đạt giải trong cuộc thi viết truyện ngắn do báo Văn nghệ trẻ tổ chức. Nguyễn Ngọc Tư đạt giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 lần thứ II do Nhà xuất bản trẻ, Hội nhà văn TP Hồ Chí Minh và Báo Tuổi trẻ tổ chức.
Hồ Thị Ngọc Hoài – một tác giả không chuyên – đã đạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13 năm 2006 -2007 do Báo Văn nghệ tổ chức với tác phẩm Thung Lam. Không chỉ dừng ở những giải thưởng đó, các nhà văn nữ vẫn tiếp tục sáng tác với đam mê của mình. Họ tiếp tục cho ra đời nhiều tác phẩm sau những lần được xướng danh tại các lễ trao giải. Họ làm việc với thái độ nghiêm túc và đầy nhiệt huyết.
Truyện ngắn chính là thể loại sở trường, phù hợp với sức “rướn” của các nhà văn nữ. Nhiều tác phẩm đã khiến dư luận chú ý và tạo ấn tượng trong đời sống văn học: Bi kịch nhỏ - Lê Minh Khuê, Giấc ngủ nơi trần thế - Nguyễn Thị Ấm, Khi người ta trẻ - Phan Thị Vàng Anh, Người đàn bà đứng trước gương, Sau chớp là dông bão – Y Ban, Minu xinh đẹp – Nguyễn Thị Thu Huệ, Hạnh – Nguyễn Thị Minh Dậu… Không chỉ thành công ở thể loại truyện ngắn sở trường, họ cũng có những thành công nhất định ở thể loại tiểu thuyết: Giàn thiêu – Võ Thị Hảo, Ngụ cư – Thùy Dương, Tường thành – Võ Thị Xuân Hà, Xuân từ chiều – Y Ban và truyện vừa như: Hậu thiên đường - Nguyễn Thị Thu Huệ, Tiệm may Sài Gòn – Phạm Thị Hoài, Cánh đồng bất tận – Nguyễn Ngọc Tư, Thần cây đa và tôi - Y Ban… Có thể giải thích sự “lên ngôi” của các nhà văn nữ bởi hai nguyên nhân. Thứ nhất là do cơ chế đổi mới của đất nước từ năm 1986. Sự đổi mới của đời sống xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tất cả các nhà văn nói chung và các nhà văn nữ nói riêng.
Họ có thể thâm nhập vào mọi ngõ ngách của đời sống xã hội và đời sống tinh thần của con người. Theo Bùi Việt Thắng “làm nên đặc trưng riêng của những cây bút nữ trẻ là cái nhu cầu đến như là mê say 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được tham dự, được hòa nhập vào nỗi niềm đau khổ và hi vọng của con người”. Và đặc biệt là họ khai thác vào những vùng đất cấm kị mà văn học trước đây phải né tránh. Sự giao lưu và hội nhập văn hóa đã giúp họ tiếp cận được với nhiều nguồn thông tin thúc đẩy họ tìm tòi, khám phá.
Nguyên nhân thứ hai là do thiên hướng nghệ thuật của giới tính. Các nhà văn nữ đã dần thoát khỏi những ràng buộc khắt khe của quan điểm Nho giáo tồn tại hàng nghìn năm trong đời sống để hướng đến khung trời tự do riêng của mình. Và thật đáng ngạc nhiên, dường như những cây bút nữ bắt kịp với cuộc sống thời đổi mới và hội nhập nhanh hơn nam giới. Đặc biệt, bằng lợi thế về giới mình, các nhà văn nữ đã mạnh dạn viết về những vấn đề nhạy cảm của giới mình, đi sâu vào thế giới tâm hồn bí ẩn của người phụ nữ.
Theo nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn “Hình như do sự nhạy cảm của riêng mình, phụ nữ bắt mạch với thời đại nhanh hơn nam giới. Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống. Mặt khác với cái cực đoan sẵn có: tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng – từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [3] Lợi thế của họ là sự đa cảm, tài quan sát tinh tế và năng lực ngôn ngữ.