Chương 1 VĂN HÓA ĐỌC VÀ ANH HUONG CUA VAN HOA ĐỌC VỚI SỰ PHÁT TRIÊN CỦA THIẾU NHI TÂY NGUYÊN 1. Cơ sở lý luận về văn hóa đọc 1. Khái niệm văn hóa đọc 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa và phức tạp; do đó có rất nhiều định nghĩa và cách hiểu khác nhau về văn hóa, tùy thuộc mục tiêu và góc độ tiếp cận của nhà nghiên cứu.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng viết: Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là tông hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [38]. Trong tài liệu Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam [84], nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống các giá trị vật chất và tỉnh than do con người sáng tạo, tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội ”.
Văn hóa là sản phâm của con người, do con người sáng tạo và phục vụ lợi ích của con người, là những “gi¿ /r‡”, luôn có ý nghĩa đối với con người. Con người sáng tạo ra văn hóa và với tư cách là thành viên của một nền văn hóa, con người lại tiếp thu các giá trị văn hóa, bảo tồn nó đồng thời truyền đạt nó từ thế hệ này sang thế hệ khác. Văn hóa gắn liền với truyền thống của xã hội và có sức mạnh riêng, tạo nên từ tính trường tồn của nó cùng thời gian. 15 Văn hóa có những nét chung toàn nhân loại, có những nét tương đồng giữa các cộng đồng dân tộc; nhưng luôn tồn tại và phát triển với những nét riêng, khác biệt tạo nên bản sắc về văn hóa giữa các vùng, miền, cộng đồng, tộc người.
Văn hóa luôn được con người giữ gìn và truyền lại cho đời sau, nhằm phục vụ cho lợi ích của lâu đài của con người, xã hội. Văn hóa ngày càng trở nên quan trọng đối với con người và xã hội; ngày nay, văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Mặc dù có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa nhưng có thể thấy, các định nghĩa đó gặp nhau ở chỗ xác định bản chất của văn hóa trên hai phương diện: - Thứ nhất: Văn hoá gắn với sự thể hiện, phát huy, giải phóng “năng luc ban chất người ” trong tất cả mọi dạng hoạt động và quan hệ của con người, văn hoá xuất hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; - Thứ hai: Văn hoá bao gồm thế giới các giá trị được kết tinh trong “thién nhiên thứ hai ”-với tư cách là sản phẩm của hoạt động sáng tạo của con người. Hoạt động đọc Đọc là một hoạt động đặc trưng của con người, hơn nữa của những người có trình độ học vấn cao trong xã hội.
Đọc là một quá trình giải mã thông tin được phản ánh dưới dạng tài liệu. Trong quá trình đọc, con người phải vận dụng các giác quan; đặc biệt là thị giác và tư duy, kinh nghiệm để giải mã thông tin trong tài liệu. Để giải mã thông tin, trước hết con người phải có kinh nghiệm trong việc tri giác chữ viết, văn tự; sau đó là kiến thức nền tảng để có thể hiểu được thông tin, vận dụng thông tin vào hoạt động thực tiễn một cách sáng tạo. Hoạt động đọc là hoạt động tính thần bên trong của con người, bắt nguồn từ nhu cầu đọc.
Hoạt động đọc có sự tham gia trực tiếp của các yếu tố tâm lý như: cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ. Vì thế đọc là quá trình tâm lý đặc biệt của con người, trong đó không chỉ có sự tham gia của các quá trình nhận thức cảm tính, lý tính mà còn có sự chỉ phối của các trạng thái tâm lý và các thuộc tính tâm lý cá nhân. Sự khác nhau trong việc đọc được quy định bởi trình độ văn hóa, sự hiểu biết và năng lực tư duy của mỗi người. Văn hóa đọc Trong bất cứ hoạt động nào của con người, khía cạnh văn hóa được nhìn nhận ở mức độ sáng tạo và nhân văn của con người-cái thể hiện năng lực bản chất người và được kết tỉnh thành các giá trị và biểu hiện ra trong các chuẩn mực của hoạt động.
Văn hóa đọc là một vấn đề được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến văn hóa đọc và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng: đặc biệt trong lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng, tương đương tuôi học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Khái niệm văn hóa đọc được phát biểu theo nhiều cách khác nhau, nhưng nhìn chung có thể thấy văn hóa đọc được tiếp cận dưới hai góc độ: văn hóa đọc như một lớp văn hóa của cộng đồng dân cư trong một giai đoạn nhất định và văn hóa đọc như một dạng văn hóa hành vi của mỗi người trong xã hội. Quan điểm này cũng đã được nêu khá rõ trong bài báo của Milena Tsvetkova “Văn hóa đọc trở lại với phương tiện máy tính” [121] hoặc “Văn hóa đọc: điều kiện đọc và viết có phê phán ” của George, D.
Văn hóa đọc tiếp cận dưới góc độ văn hóa hành vi được coi là biểu hiện phông văn hóa của con người thông qua các yếu tố nhu cầu, hứng thú đọc; khả năng lựa chọn và định vị tài liệu; khả năng giải mã văn bản; khả năng tiếp thu và vận dụng tri thức đã đọc vào cuộc sống. Bởi vậy muốn phát triển văn hóa đọc cần nâng cao phông văn hóa của mỗi người (Milena Tsvetkova, George, D. Johnson [115] nhắn mạnh: việc đọc là một hiện tượng xã hội hơn là một hiện tượng đơn lẻ, nó phát triển không ngừng theo thời gian, với gốc rễ bám sâu trong truyền thống của mỗi dân tộc. Việc đọc không phải là một hoạt động, hay thậm chí một quá trình, mà là một hệ thống, một hệ thống văn hóa rất phức tạp, ảnh hưởng tới nhiều cách hiểu khác nhau trong việc người đọc giải mã ngôn từ của tác giả.
Milena Tsvetkova [121] cho rằng có thể cơi việc đọc là một hoạt động nhận thức đặc biệt quan trọng đối với việc hình thành văn hóa thông tin của con người: 17 hiểu được các ý tưởng phát minh, tiếp nhận, lưu giữ, cải biến và tổ chức thông tin, sáng tạo ra tri thức mới và áp dụng chúng trong thực tiễn. Ở cấp độ cá nhân, văn hóa đọc phản ánh năng lực nhận thức và khuynh hướng tỉnh thần giúp cho việc nhận dạng các biểu tượng chữ in bằng võng mạc tạo nên các cảm xúc tinh thần. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở nước ngoài đã có sự thống nhất khi cho rằng văn hóa đọc thể hiện mức độ sáng tạo của con người trong hoạt động đọc, là khả năng con người vận dụng tất cả các năng lực để hiểu, lĩnh hội tri thức trong tải liệu. Ở Việt Nam trong những năm gần đây cũng có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa đọc.
Dịch giả, nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn nhắn mạnh: “Văn hóa đọc thể hiện chủ yếu ở năng lực đọc văn bản, vì thé can phai huấn luyện từ nhỏ ”. Mà huấn luyện từ nhỏ chủ yếu dựa trên hai nền tảng: nhà trường và gia đình. Thế nhưng hai nền tảng này hiện nay đang bị xem là rất mong manh trong việc chống đỡ hay xây dựng một nền văn hóa đọc tiên tiến. Bùi Văn Vượng coi thuật ngữ văn hóa đọc là đọc sách có văn hóa, hay xây dựng một xã hội đọc sách.
Theo tác giả Vũ Đảm: “Văn hóa đọc là hoạt động văn hóa của con người thông qua việc đọc sách báo, tài liệu. để tiếp nhận và xử |ý thông tin, tri thức một cách khoa học, bồ ích” [23]. Nguyễn Hữu Viêm [101] cho rằng: Văn hoá đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng, văn hoá đọc, hay nói nền văn hoá đọc của mỗi quốc gia phải bao gồm đầy đủ ba thành phần: ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các quan chức và cơ quan nhà nước; ứng xử, giá trị và chuân mực đọc của cộng đồng xã hội và ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi thành viên trong xã hội.
Như vậy, văn hoá đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tỐ, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau. Ở các quốc gia phát triển có nền văn hoá đọc cao họ đều phát triển khá đồng đều và hài hoà ba thành phần này. 18 Ở nghĩa hẹp, văn hoá đọc là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân. Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phan: thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc.
Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của mỗi cá nhân trong xã hội là thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc lành mạnh của họ. Đó chính là nền tảng của một xã hội học tập, của việc học suốt đời, một yêu cầu cũng là một thách thức của xã hội hiện đại. Tuy nhiên tác giả Nguyễn Hữu Viêm chưa giải thích rõ thế nào là chuẩn mực đọc, giá trị đọc. Lê Văn Viết quan niệm đọc đến một mức độ, trình độ nhất định nào đó thì mới được coi là văn hóa đọc [54].
Trong tài liệu 7 viện học: những bài viết chọn lọc [104], tác giả đã trình bày các khái niệm về nhu cầu đọc, việc đọc và văn hóa đọc đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu đọc sách và các đặc điểm nhu cầu đọc của người dân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Khái niệm về văn hóa đọc được phát biểu theo nhiều cách khác nhau nhưng tựu trung lại, văn hóa đọc tiếp cận dưới góc độ hành vi của con người được xem xét khá thống nhất ở trình độ đọc của chủ thể.