Luận án tiến sĩ về phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp tại ngoại thành Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội, đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Công Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Huy Nhượng
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về sinh kế theo hướng bền vững
• 1.2. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế theo hướng bền vững
• 1.3. Đô thị hóa của thành phố và ảnh hưởng của nó tới sinh kế của ngoại thành
• 1.4. Chính sách phát triển khu vực ngoại thành
• 1.5. Phát triển kết cấu hạ tầng ở ngoại thành
• 1.6. Khả năng tài chính để phát triển sinh kế của khu vực ngoại thành
• 1.7. Yếu tố con người của vùng ngoại thành
• 1.8. Tổng quan và hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.8.1. Về bản chất hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.8.2. Về đánh giá hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.9. Đánh giá kết quả tổng quan
• 1.10. Những điểm có thể kế thừa cho luận án
• 1.11. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THAM KHẢO VỀ PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành
• 2.2. Khái niệm về sinh kế theo hướng bền vững ở ngoại thành
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành thành phố trực thuộc trung ương
• 2.4. Đánh giá phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương
• 2.5. Kinh nghiệm phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của một số thành phố trực thuộc trung ương trong nước
• 2.5.1. Kinh nghiệm của thành phố Hồ Chí Minh
• 2.5.2. Kinh nghiệm của thành phố Hải Phòng
• 2.5.3. Bài học cho thành phố Hà Nội đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH HÀ NỘI
• 3.1. Khái quát ảnh hưởng từ đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ngoại thành Hà Nội và tình hình thực hiện chức năng của các cấp chính quyền thành phố Hà Nội đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ngoại thành Hà Nội và ảnh hưởng của các yếu tố tới phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.1.2. Tình hình thực hiện chức năng của chính quyền thành phố Hà Nội để phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp
• 3.2. Thực trạng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.3. Khái quát phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp
• 3.4. Đánh giá phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội thông qua điều tra khảo sát
• 3.5. Đánh giá tổng quát thực trạng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.6. Kết quả đạt được và nguyên nhân đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.7. Hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong phát triển sinh kế lĩnh vực nông nghiệp theo hướng bền vững ở ngoại thành Hà Nội
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH HÀ NỘI ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Đánh giá phát triển kinh tế - xã hội và phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 4.2. Bối cảnh và định hướng phát triển kinh tế - xã hội ngoại thành thành phố Hà Nội đến năm 2030
• 4.3. Định hướng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ngoại thành Hà Nội đến năm 2030
• 4.4. Giải pháp gia tăng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội đến năm 2030
• 4.5. Các căn cứ đề xuất giải pháp
• 4.6. Các giải pháp chủ yếu phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội

Phát triển sinh kế bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ngoại thành Hà Nội là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng. Nông nghiệp bền vững không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự kết hợp giữa các yếu tố như kinh tế nông thôn, hệ sinh thái nông nghiệp, và chính sách nông nghiệp phù hợp. Việc phát triển sinh kế nông thôn cần được thực hiện đồng bộ, từ việc cải thiện quản lý tài nguyên đến việc áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại. Theo đó, các mô hình hợp tác xã và du lịch nông nghiệp cũng cần được khuyến khích để tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp.

1.1. Tình hình nông nghiệp ngoại thành Hà Nội

Nông nghiệp ngoại thành Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, đô thị hóa, và sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu. Tuy nhiên, khu vực này cũng có nhiều tiềm năng phát triển nhờ vào nguồn tài nguyên phong phú và lực lượng lao động dồi dào. Việc phát triển nông sản sạch và thực phẩm an toàn là một trong những hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đầu tư nông nghiệp và cải thiện hệ thống hạ tầng nông thôn.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững

Để phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội, cần xem xét nhiều yếu tố ảnh hưởng. Đầu tiên là đầu tư nông nghiệp, bao gồm cả vốn và công nghệ. Việc áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại sẽ giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Thứ hai, chính sách nông nghiệp cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn địa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho người nông dân. Thứ ba, hợp tác xã nông nghiệp cần được củng cố để tạo ra sức mạnh tập thể, giúp nông dân tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Cuối cùng, việc bảo vệ môi trường sinh thái cũng rất quan trọng, đảm bảo rằng các hoạt động nông nghiệp không gây hại đến hệ sinh thái tự nhiên.

2.1. Đầu tư và công nghệ trong nông nghiệp

Đầu tư vào nông nghiệp không chỉ bao gồm vốn mà còn cả công nghệ. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp sẽ giúp tăng năng suất và giảm chi phí. Các mô hình nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp tuần hoàn đang ngày càng được ưa chuộng, không chỉ vì lợi ích kinh tế mà còn vì lợi ích môi trường. Chính phủ cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ nông nghiệp, từ đó tạo ra những sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường.

III. Đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững

Để phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội, cần có một chiến lược tổng thể. Đầu tiên, cần tăng cường hỗ trợ nông dân thông qua các chương trình đào tạo và tư vấn kỹ thuật. Thứ hai, cần phát triển các mô hình hợp tác xã để nông dân có thể liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Thứ ba, chính quyền cần có các chính sách ưu đãi cho các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực nông sản sạch. Cuối cùng, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và phát triển hệ sinh thái nông nghiệp bền vững.

3.1. Hỗ trợ nông dân và hợp tác xã

Hỗ trợ nông dân thông qua các chương trình đào tạo và tư vấn kỹ thuật là rất cần thiết. Các hợp tác xã nông nghiệp cần được củng cố để tạo ra sức mạnh tập thể, giúp nông dân tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Việc xây dựng các mô hình hợp tác xã thành công sẽ là nền tảng cho sự phát triển bền vững của nông nghiệp ngoại thành Hà Nội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội" của nghiên cứu sinh Nguyễn Công Nam (chuyên ngành Kinh tế phát triển, mã số: 9310105; do PGS. Bùi Huy Nhượng và PGS. Nguyễn Thị Nguyệt hướng dẫn tại Viện Chiến lược phát triển – Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2024) được thực hiện trong bối cảnh quá trình đô thị hóa (ĐTH) và công nghiệp hóa (CNH) diễn ra với tốc độ nhanh chóng tại Thủ đô Hà Nội. Tính đến năm 2022, tỷ lệ ĐTH của Hà Nội đạt xấp xỉ 53,9%, kéo theo sự suy giảm diện tích đất canh tác nông nghiệp và gia tăng áp lực chuyển dịch cơ cấu lao động tại khu vực nông thôn ngoại thành – nơi cư trú của hơn 4,2 triệu người (quy mô dân số lớn hơn nhiều tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng như Hưng Yên 1,28 triệu, Bắc Ninh 1,46 triệu, Hà Nam 0,88 triệu người).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: Mặc dù các lý thuyết sinh kế kinh điển đã phân tích đa dạng hóa sinh kế nông thôn, nhưng việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, nhận diện trật tự thứ bậc các nhân tố tác động và xây dựng bộ tiêu chí đo lường sự phát triển sinh kế nông nghiệp bền vững tại vùng ngoại thành của các đô thị đặc biệt/thành phố trực thuộc trung ương ở các nền kinh tế chuyển đổi vẫn chưa được giải quyết thấu đáo và toàn diện.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định hệ thống giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Khung lý luận và nội hàm phát triển sinh kế nông nghiệp theo hướng bền vững tại ngoại thành các thành phố trực thuộc trung ương được cấu trúc như thế nào? (H1: Sinh kế nông nghiệp cận đô thị chịu tác động chi phối bởi khung thể chế và năng lực quản trị đô thị đặc thù).
• RQ2: Những nhân tố nào tác động trực tiếp và trật tự ưu tiên của chúng đối với tính bền vững của sinh kế nông nghiệp ngoại thành? (H2: Năng lực quản trị của chính quyền và hệ thống chính sách phát triển giữ vai trò quyết định hàng đầu, vượt lên trên các nguồn lực tự nhiên truyền thống).
• RQ3: Thực trạng hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình sinh kế nông nghiệp ngoại thành Hà Nội giai đoạn 2015–2022 đạt mức độ nào? (H3: Các mô hình ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch mang lại tính bền vững vượt trội so với nông nghiệp truyền thống).
• RQ4: Những định hướng và giải pháp đột phá nào cần được thực thi nhằm gia tăng tính bền vững cho sinh kế nông nghiệp ngoại thành Hà Nội đến năm 2030? (H4: Tích hợp chuỗi giá trị, liên kết liên ngành nông - phi nông nghiệp và hoàn thiện chính sách hỗ trợ công nghệ/thương hiệu là đòn bẩy căn bản).

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp khung sinh kế bền vững của DFID (2001), Viện Nghiên cứu Phát triển - IDS (Scoones, 1998) và mô hình tài sản sinh kế của Frank Ellis (2000). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là đã lượng hóa và xếp hạng 6 nhóm nhân tố ảnh hưởng, đề xuất bộ 8 chỉ tiêu đánh giá đa chiều, dựa trên tập mẫu điều tra thực nghiệm gồm 352 chủ thể sản xuất (hộ nông dân, hợp tác xã, trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp) trong khung thời gian phân tích thực trạng 2015–2022 và tầm nhìn dự báo đến năm 2030.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         BỐI CẢNH NGOẠI THÀNH HÀ NỘI                                |
|   - Tỷ lệ ĐTH: ~53,9% (2022) | Dân số: ~4,2 triệu người | Thu hẹp đất canh tác     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                          KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP                                  |
|         DFID (2001)  +  IDS (Scoones, 1998)  +  Frank Ellis (2000)                 |
+------------------------------------------------------------------------------------+
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                       HỆ THỐNG 6 NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG                                 |
| 1. Quản trị chính quyền | 2. Chính sách & ĐTH | 3. Kết cấu hạ tầng                 |
| 4. Khả năng tài chính   | 5. Vốn con người    | 6. Toàn cầu hóa & CMCN 4.0         |
+------------------------------------------------------------------------------------+
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                   ĐÁNH GIÁ THỰC NGHIỆM ĐA CHIỀU (N = 352)                          |
|  (Trồng trọt: Lúa/Rau/Hoa)    (Chăn nuôi: Lợn/Gia cầm)    (Thủy sản / Du lịch)     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                      HỆ GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC ĐẾN NĂM 2030                          |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về sinh kế bền vững ghi nhận các dòng nghiên cứu chủ đạo khởi xướng từ Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED (1987) với khái niệm "an ninh sinh kế bền vững", sau đó được phát triển hoàn thiện bởi Robert Chambers và Gordon R. Conway (1991), định nghĩa sinh kế bền vững là khả năng chống chịu, phục hồi trước các cú sốc (shocks) và căng thẳng (stresses), đồng thời duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản cho thế hệ tương lai mà không làm suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Nhóm IDS (Scoones, 1998) và DFID (2001) đã chuẩn hóa khung phân tích ngũ giác vốn sinh kế (Tự nhiên, Con người, Vật chất, Tài chính, Xã hội). Frank Ellis (2000) làm sâu sắc hơn vai trò của thể chế và các quan hệ xã hội trong việc tiếp cận các nguồn vốn sinh kế.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận sâu sắc:

1. Luồng quan điểm chuyển dịch phi nông nghiệp triệt để: Các học giả như Frank Ellis (2000), Trần Quang Tuyến (2014), và Giang Thanh Long cùng cộng sự (2018) cho rằng trước sức ép của ĐTH và giảm diện tích đất đai, con đường tất yếu để tối ưu hóa thu nhập hộ gia đình là đa dạng hóa sang các sinh kế phi chính thức và phi nông nghiệp (dịch vụ, thương mại, cho thuê nhà trọ, làm thuê công nghiệp).
2. Luồng quan điểm tái cấu trúc nông nghiệp cận đô thị sinh thái: Các tác giả như Đào Thế Anh cùng cộng sự (2019), Nguyễn Phương Linh (2020), và Woldegebrial (2021) lập luận rằng nông nghiệp ngoại thành không bị triệt tiêu mà chuyển hóa sang hình thái nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và du lịch trải nghiệm sinh thái nhằm phục vụ nhu cầu khắt khe của thị trường nội đô.

Luận án định vị khoảng trống tri thức: Các công trình trước đây tại Việt Nam (Lê Anh Vũ, 2022; Vũ Minh Tiến và cs., 2018; Bùi Văn Tuấn, 2015, 2021) chủ yếu tập trung vào nhóm lao động yếu thế, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hoặc tác động xã hội học đơn thuần của việc thu hồi đất. Chưa có công trình nào thiết lập một mô hình kinh tế lượng đánh giá tổng thể mối quan hệ tương tác giữa 6 nhóm nhân tố vĩ mô - vi mô với hiệu quả ba chiều (Kinh tế - Xã hội - Môi trường) của sinh kế nông nghiệp cận đô thị.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với nghiên cứu của Qing Tang và cộng sự (2013) tại vùng cao nguyên Hoàng Thổ (Trung Quốc) vốn nhấn mạnh chuyển đổi sinh kế thích ứng xói mòn đất và ĐTH thông qua mở rộng cây ăn quả thương phẩm (giúp thu nhập ròng tăng 159%), luận án chứng minh tại vùng cận đô thị Hà Nội, đất đai không chỉ chịu suy thoái lý hóa mà chịu áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất đô thị với giá trị sinh lợi phi nông nghiệp cực cao, đòi hỏi mô hình nông nghiệp thâm canh tri thức và công nghệ cao.
• So với nghiên cứu của Shanta Paudel và cộng sự (2017) tại miền Trung Nepal về thương mại hóa nông nghiệp hộ nông dân, nghiên cứu của Nguyễn Công Nam chỉ ra rằng tại vùng ngoại thành Thủ đô, sự thành công của thương mại hóa nông nghiệp bắt buộc phải đi kèm năng lực quản trị quy hoạch và thiết chế kiểm soát chuỗi an toàn thực phẩm (VietGAP, GlobalGAP, OCOP) của chính quyền cấp tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương, điều mà các vùng nông thôn thuần túy tại Nepal chưa đặt ra như một nhân tố tiên quyết.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng khung phân tích sinh kế bền vững (DFID, 2001; Ellis, 2000) vào bối cảnh không gian kinh tế cận đô thị (peri-urban interface) của một thành phố trực thuộc trung ương tại quốc gia đang phát triển.

Luận án làm rõ nội hàm khái niệm:

"Phát triển sinh kế trong lĩnh vực nông nghiệp theo hướng bền vững ở ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương là quá trình phát triển sinh kế có hiệu quả trong thời gian tương đối dài và có chiều hướng tiến bộ ổn định, không trồi sụt, góp phần gia tăng thu nhập và tạo dựng đời sống tốt hơn, ổn định hơn cho người dân. Sự phát triển này phải gắn với tăng trưởng xanh, bền vững trong từng lĩnh vực sinh kế."

Mô hình lý thuyết đề xuất xác lập mối quan hệ giữa 6 nhân tố tác động (Biến độc lập) với Hiệu quả phát triển sinh kế bền vững (Biến phụ thuộc đa chiều: Kinh tế, Xã hội, Môi trường): $$\text{Hiệu quả SKBV} = f(\text{NLQT}, \text{CS_DTH}, \text{CSHT}, \text{TC}, \text{VCN}, \text{TCH_CN4.0})$$

Trong đó:

• $P_1$ (Proposition 1): Năng lực quản trị của chính quyền địa phương ($\text{NLQT}$) tác động cùng chiều và mạnh nhất đến tính ổn định của quy hoạch sinh kế.
• $P_2$: Chính sách phát triển và kiểm soát ĐTH ($\text{CS_DTH}$) quyết định tính bền vững về mặt xã hội và phân bổ tài nguyên đất.
• $P_3$: Kết cấu hạ tầng kỹ thuật và thủy lợi ($\text{CSHT}$) thúc đẩy hiệu quả kinh tế và giảm thiểu tổn thương môi trường.
• $P_4$: Năng lực tài chính và tiếp cận tín dụng ($\text{TC}$) tạo tiền đề chuyển đổi sang mô hình ứng dụng công nghệ cao.
• $P_5$: Vốn con người và tri thức bản địa ($\text{VCN}$) quyết định năng suất lao động và khả năng thích ứng công nghệ.
• $P_6$: Toàn cầu hóa và Cách mạng Công nghiệp 4.0 ($\text{TCH_CN4.0}$) đóng vai trò đòn bẩy mở rộng thị trường và số hóa chuỗi cung ứng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Kinh tế học phát triển, Địa lý kinh tế và Xã hội học nông thôn. Cách tiếp cận mới lạ nằm ở việc bóc tách và tái tích hợp hiệu quả sinh kế theo nguyên lý nhân quả: Luận án lập luận rằng hiệu quả kinh tế (năng suất lao động, tỷ suất lợi nhuận) là điều kiện cần; hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm dôi dư, gắn kết cộng đồng) là điều kiện đủ; và hiệu quả môi trường (giảm phát thải khí nhà kính, nông nghiệp tuần hoàn) là điều kiện bảo tồn.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các vành đai ngoại thành thuộc đô thị hạt nhân trực thuộc trung ương, nơi có tốc độ đô thị hóa trên 50%, mật độ dân cư nông thôn cao (>1.000 người/km²) và quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người bị thu hẹp dưới 300 m²/lao động.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Tiếp cận thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism), kết hợp phân tích định tính chuyên sâu với kiểm định mô hình định lượng.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed-methods Design): Kết hợp phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015–2022 (Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê Hà Nội, Sở NN&PTNT Hà Nội, Sở Du lịch Hà Nội) với dữ liệu sơ cấp khảo sát diện rộng năm 2023.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô: Chính sách, quy hoạch và năng lực thể chế thành phố Hà Nội.
  • Cấp độ trung gian (Meso-level): Hợp tác xã (HTX), trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp (DN), chuỗi liên kết ngành hàng.
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Hộ nông dân, người lao động trực tiếp tham gia sản xuất nông nghiệp ngoại thành.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) trên địa bàn các huyện ngoại thành trọng điểm nông nghiệp của Hà Nội (như Đông Anh, Mê Linh, Gia Lâm, Đan Phượng, Quốc Oai, Chương Mỹ, Ứng Hòa, Ba Vì, Sóc Sơn).
• Thu thập dữ liệu: Khảo sát kết hợp phát phiếu trực tiếp và biểu mẫu trực tuyến Google Form từ ngày 01/03/2023 đến 01/06/2023. Tổng số phiếu phát ra là 420 phiếu; sau quá trình làm sạch dữ liệu, loại bỏ phiếu không hợp lệ, thu được $N = 352$ phiếu đạt chuẩn sử dụng cho phân tích mô hình kinh tế lượng.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa dữ liệu điều tra sơ cấp ($N=352$), thống kê chính thức nhà nước, và 15 cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia/nhà quản lý thuộc Viện Chiến lược phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân, Sở NN&PTNT, và lãnh đạo Phòng Kinh tế các huyện.
• Độ tin cậy và thang đo: Thang đo Likert 5 mức độ được chuẩn hóa theo phương pháp của Phạm Xuân Giang và Nguyễn Thị Phương Thảo (2020) với các khoảng phân vị:
  • 1.00 – 1.80: Không ảnh hưởng / Không hiệu quả;
  • 1.81 – 2.60: Ảnh hưởng ít / Hiệu quả kém;
  • 2.61 – 3.40: Ảnh hưởng trung bình / Hiệu quả trung bình;
  • 3.41 – 4.20: Ảnh hưởng lớn / Hiệu quả cao;
  • 4.21 – 5.00: Ảnh hưởng rất lớn / Hiệu quả rất cao. Hệ số Cronbach's Alpha của các thang đo thành phần đều đạt ngưỡng tin cậy cao ($\alpha > 0.80$).

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu khảo sát ($N=352$): Bao gồm các chủ thể đại diện cho 3 phân ngành cốt lõi: Trồng trọt (Lúa chất lượng cao/lúa sạch, Rau an toàn - RAT, Hoa/Cây cảnh, Cây ăn quả đặc sản); Chăn nuôi (Lợn an toàn sinh học, Gia cầm quy mô trang trại); và Nuôi trồng thủy sản nước ngọt kết hợp dịch vụ sinh thái.

Nhóm ngành sinh kế	Số mẫu ($n$)	Tỷ lệ (%)	Đối tượng khảo sát chủ yếu
Trồng trọt chất lượng cao (Rau an toàn, Hoa - cây cảnh, Quả)	168	47.73%	Chủ hộ, Hợp tác xã rau/hoa chuyên canh, Chủ trang trại
Chăn nuôi an toàn sinh học (Lợn, Gia cầm)	112	31.82%	Chủ trang trại quy mô lớn, Doanh nghiệp vừa và nhỏ
Thủy sản & Nông nghiệp sinh thái/Du lịch	72	20.45%	Chủ thể mô hình VAC hiện đại, HTX thủy sản, Cơ sở du lịch nông nghiệp
Tổng cộng	352	100.0%	Chủ thể sản xuất có năng lực phân tích tài chính & kỹ thuật

• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS version 22 và Microsoft Excel 2019 để thực hiện thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA), hồi quy đa biến và kiểm định ANOVA nhằm so sánh hiệu quả giữa các mô hình sinh kế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Trật tự thứ bậc tác động của 6 nhóm nhân tố: Kết quả lượng hóa thực nghiệm chứng minh rằng "Năng lực quản trị của chính quyền" và "Chính sách phát triển ngoại thành gắn với ĐTH" là hai nhân tố có tác động tích cực và mạnh nhất ($p < 0.01$) tới tính bền vững của sinh kế nông nghiệp, vượt trên các yếu tố nội tại về đất đai hay vốn tự nhiên.

2. Sự vượt trội của mô hình công nghệ cao và nông nghiệp đa giá trị: Các mô hình nông nghiệp công nghệ cao (UDCNC), nông nghiệp hữu cơ, trồng hoa - cây cảnh chất lượng cao và nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch đạt tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu từ 25% – 38%, cao gấp 2.5 – 3.8 lần so với mô hình canh tác lúa và hoa màu truyền thống ($p < 0.001$). Thu nhập bình quân lao động tại các mô hình này đạt mức 8.5 – 15 triệu đồng/người/tháng.

3. Hiện tượng nghịch lý về vốn con người trong chuyển đổi cận đô thị: Một bộ phận đáng kể lao động nông nghiệp lớn tuổi và phụ nữ tại các vùng bị thu hồi đất gặp khó khăn trong việc hấp thụ công nghệ mới, dẫn đến tình trạng phân hóa thu nhập nghiêm trọng ngay trong nội bộ khu vực nông thôn ngoại thành nếu không có chính sách đào tạo nghề thích ứng tại chỗ.

4. Hiệu quả môi trường từ mô hình nông nghiệp tuần hoàn: Các mô hình kết hợp (chăn nuôi an toàn sinh học đệm lót sinh học, xử lý chất thải thành phân hữu cơ bón cho cây trồng, mô hình lúa - cá - vịt) giúp cắt giảm 20% - 30% lượng phân bón hóa học, thuốc BVTV và giảm trên 40% phát thải khí nhà kính cục bộ, tạo ra vòng tuần hoàn sinh thái khép kín cho vành đai xanh đô thị.

Implications đa chiều

Đóng góp cho lý luận học thuật

Mở rộng lý thuyết sinh kế bền vững cận đô thị, chứng minh vai trò chuyển tiếp của nông nghiệp công nghệ cao trong việc vừa bảo đảm an ninh lương thực - thực phẩm tươi sống tại chỗ, vừa đóng vai trò vành đai sinh thái giảm thiểu ô nhiễm cho các đại đô thị.

Đổi mới phương pháp luận

Thiết lập quy trình đo lường tích hợp 8 tiêu chuẩn hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường, cung cấp khung phương pháp định lượng có thể tái lập cho các vùng ven đô tại Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ và TP. Hồ Chí Minh.

Ứng dụng thực tiễn và chính sách

Đề xuất 6 giải pháp chiến lược đồng bộ cho UBND thành phố Hà Nội đến năm 2030:

1. Rà soát, nâng cao chất lượng quy hoạch: Khoanh định dứt khoát các vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, bảo vệ quỹ đất lúa và chuyên canh giá trị cao, ngăn chặn tình trạng quy hoạch "treo" gây lãng phí tư liệu sản xuất.
2. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn, KHCN và nhân lực: Thiết lập gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ chuyển đổi số, tự động hóa tưới tiêu, nhà màng, nhà lưới; chuẩn hóa chương trình đào tạo nghề "nông dân chuyên nghiệp".
3. Thu hút doanh nghiệp đầu tàu (Leading Agribusinesses): Ban hành cơ chế ưu đãi thuế, đất đai để thu hút các tập đoàn nông nghiệp lớn đầu tư vào chế biến sâu và logistics lạnh tại ngoại thành.
4. Bảo hộ sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý và mã số vùng trồng: Đẩy mạnh chứng nhận nhãn hiệu tập thể, số hóa nguồn gốc xuất xứ cho các nông sản chủ lực (Bưởi Diễn, Cam Canh, Rau Vân Nội, Hoa Tây Tựu/Mê Linh, Chè Ba Vì) gắn với chương trình OCOP.
5. Phát triển nông nghiệp đa chức năng gắn với du lịch sinh thái: Tận dụng lợi thế cảnh quan ngoại thành để phát triển các chuỗi trải nghiệm nông nghiệp giáo dục, du lịch làng nghề truyền thống.
6. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Chuyển đổi tư duy từ "sản xuất nông nghiệp thuần túy" sang "kinh tế nông nghiệp xanh và bền vững".

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về mặt dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2023. Dù phản ánh chính xác thực trạng năm 2022, dữ liệu cắt ngang chưa thể theo dõi trọn vẹn sự biến động sinh kế theo chu kỳ kinh tế dài hạn.
2. Giới hạn về không gian nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung tại khu vực ngoại thành Hà Nội – một đô thị đặc biệt với cơ chế quản lý đặc thù. Do đó, việc tổng quát hóa kết quả cho các vùng nông thôn thuần túy hoặc các đô thị loại II, III cần có sự điều chỉnh thích hợp.
3. Chỉ số đo lường môi trường: Các chỉ tiêu môi trường chủ yếu dựa trên đánh giá cảm nhận của chủ thể sản xuất qua thang đo Likert, chưa tích hợp đầy đủ các phép đo sinh hóa chuyên sâu về dư lượng kim loại nặng trong đất hoặc mẫu nước thải.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng mô hình dữ liệu bảng (Panel Data) theo dõi cùng một tập hợp hộ nông dân trong chu kỳ 5–10 năm để đánh giá sự dịch chuyển thế hệ trong sinh kế nông nghiệp cận đô thị.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) nhằm phân tích tác động lan tỏa (spatial spillover effects) giữa các huyện ngoại thành với các vùng phụ cận thuộc Vùng Thủ đô (Bắc Ninh, Hưng Yên, Vĩnh Phúc).
• Lượng hóa chỉ số phát thải carbon (Carbon Footprint) và phân tích chu kỳ sống (LCA) của các mô hình nông nghiệp tuần hoàn ngoại thành nhằm phục vụ thị trường tín chỉ carbon.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực và cơ sở dữ liệu thực nghiệm cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế và Quản lý đất đai. Khung phân tích 6 nhân tố và 8 tiêu chí mở ra hướng trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu về kinh tế cận đô thị tại Đông Nam Á.
• Chuyển đổi ngành nông nghiệp: Thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành nông nghiệp Thủ đô từ phân tán, nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi giá trị; khuyến khích các chủ trang trại và hợp tác xã mạnh dạn đầu tư công nghệ số, nhà kính thông minh và tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP.
• Đóng góp chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Chương trình 04-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội về "Đẩy mạnh thực hiện hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới gắn với cơ cấu lại ngành nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nông dân", đồng thời hỗ trợ Sở NN&PTNT Hà Nội trong việc xây dựng Quy hoạch nông nghiệp Thủ đô tầm nhìn 2030, định hướng 2050.
• Giá trị xã hội và môi trường: Góp phần định hình các mô hình sinh kế tạo việc làm tại chỗ cho hàng vạn lao động dôi dư sau thu hồi đất, bảo tồn không gian xanh sinh thái, hạn chế hiệu ứng đảo nhiệt đô thị cho vùng lõi Thủ đô.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Kế thừa bộ công cụ thang đo đã được kiểm định độ tin cậy, tiếp cận khung phân tích lý thuyết tích hợp giữa DFID, IDS và kinh tế học không gian đô thị.
• Nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh/thành phố: Sử dụng hệ thống 8 chỉ tiêu và 6 nhóm giải pháp để lượng hóa tác động khi ban hành các quyết định về đền bù đất đai, quy hoạch vùng chuyên canh nông nghiệp và phân bổ ngân sách khuyến nông.
• Doanh nghiệp, Hợp tác xã & Chủ trang trại: Nhận diện rõ cơ cấu chi phí, tỷ suất sinh lời và xu hướng thị trường đối với các dòng sản phẩm nông nghiệp sạch, từ đó xây dựng phương án kinh doanh khả thi.
• Nông dân ngoại thành: Tiếp cận các mô hình mẫu về chuyển đổi cây trồng vật nuôi giá trị cao, phương thức tiếp cận vốn tín dụng chính sách và kỹ năng số để kết nối tiêu thụ nông sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Khung sinh kế bền vững của DFID (2001) và Ellis (2000) bằng cách đưa "Năng lực quản trị của chính quyền địa phương" và "Tác động của CMCN 4.0/Chuyển đổi số" vào cấu trúc nhân tố cốt lõi quyết định tài sản sinh kế cận đô thị, giải quyết thỏa đáng khoảng trống về tính đặc thù của vành đai nông nghiệp xung quanh các siêu đô thị (Megacities).

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Bùi Văn Tuấn (2015, 2021) hay Trần Quang Tuyến (2014) vốn chỉ sử dụng thống kê mô tả hoặc khảo sát định tính xã hội học, luận án đã chuẩn hóa bộ thang đo Likert 5 mức độ theo phân vị toán học chuẩn (Phạm Xuân Giang & Nguyễn Thị Phương Thảo, 2020), áp dụng kỹ thuật phân tích định lượng trên phần mềm SPSS 22 với quy mô $N=352$ mẫu đã làm sạch, kết hợp kiểm định giả thuyết đa chiều về kinh tế, xã hội và môi trường.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm?

Đó là tốc độ gia tăng thu nhập của mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch và trồng hoa - cây cảnh cao cấp hoàn toàn có khả năng cạnh tranh sòng phẳng với thu nhập từ khu vực dịch vụ - thương mại phi chính thức tại đô thị (đạt tỷ suất lợi nhuận 30% - 38% và thu nhập bình quân trên 12 triệu đồng/lao động/tháng), phá vỡ định kiến cho rằng làm nông nghiệp cận đô thị tất yếu dẫn đến bần cùng hóa và giảm sút mức sống.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Luận án công bố chi tiết hệ thống bảng hỏi khảo sát (Phụ lục 1), mô hình phân tích kinh tế lượng (Phụ lục 2), cấu trúc thiết kế thang đo cho từng biến số (Phụ lục 3) và kết quả chạy mô hình định lượng (Phụ lục 4, 5), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập quy trình tại các đô thị khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Chương trình 10 năm (2024–2034) định hướng vào 3 trụ cột: (1) Theo dõi dọc biến động sinh kế hộ cận đô thị dưới tác động của Luật Đất đai sửa đổi; (2) Số hóa chuỗi giá trị và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), IoT trong quản lý nông nghiệp đô thị thông minh; (3) Định giá dịch vụ hệ sinh thái và cơ chế bù trừ tín chỉ carbon của vành đai nông nghiệp xanh Hà Nội.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Công Nam đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về sinh kế nông nghiệp bền vững tại các vành đai cận đô thị của thành phố trực thuộc trung ương.
2. Xác lập, lượng hóa và xếp hạng chính xác trật tự tác động của 6 nhóm nhân tố vĩ mô và vi mô chi phối tính bền vững của sinh kế nông nghiệp.
3. Thiết lập bộ 8 chỉ tiêu khoa học đánh giá toàn diện hiệu quả sinh kế trên cả ba trụ cột: Kinh tế, Xã hội và Môi trường.
4. Cung cấp bức tranh thực nghiệm chân thực, chuẩn xác về thực trạng sinh kế nông nghiệp ngoại thành Hà Nội giai đoạn 2015–2022 thông qua khảo sát 352 chủ thể sản xuất.
5. Luận giải nguyên nhân thành công và hạn chế, chỉ rõ những điểm nghẽn về chính sách đất đai, nguồn vốn và liên kết chuỗi giá trị.
6. Hoạch định hệ thống 6 nhóm giải pháp chiến lược và lộ trình thực thi mang tính khả thi cao nhằm phát triển sinh kế nông nghiệp ngoại thành Hà Nội theo hướng xanh, tuần hoàn, ứng dụng công nghệ cao và bền vững đến năm 2030.

Công trình không chỉ tạo nên bước tiến về mặt học thuật trong chuyên ngành Kinh tế phát triển tại Việt Nam mà còn là cẩm nang chính sách giàu giá trị thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào sự nghiệp xây dựng Thủ đô Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan các công trình khoa học đã công bố có liên quan đến phát triển sinh kế theo h°ớng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp Chương 2. C¡ sá lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển sinh kế theo h°ớng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp á ngo¿i thành thành phố trực thuộc trung °¡ng Chương 3. Thực tr¿ng phát triển sinh kế theo h°ớng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp á ngo¿i thành Hà Nội Chương 4.

Định h°ớng và giÁi pháp để phát triển sinh kế theo h°ớng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp á ngo¿i thành Hà Nội đến năm 2030. 11 CH¯¡NG 1 TàNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HâC Đà CÔNG Bà CÓ LIÊN QUAN ĐÀN PHÁT TRIÄN SINH KÀ THEO H¯àNG BÂN VĀNG TRONG L)NH VĂC NÔNG NGHIÈP 1. Táng quan và sinh kÁ theo h°áng bÃn vāng 1. Về sinh kế T°¡ng đối nhiều công trình đề cập nội dung về sinh kế.

Khái niệm sinh kế đầu tiên đ°ợc nhóm nghiên cău tổ chăc WCED (nay còn đ°ợc biết với tên gọi Āy ban Brundtland ) đ°a ra năm 1987 là sự dự trữ đầy đā về l°¡ng thực và tiền mặt để đáp ăng các nhu cầu c¡ bÁn [101]. Các học giÁ Robert Chambers and Gordon R. Cách tiếp cận sinh kế cāa hai học giÁ đ°ợc cho là đầy đā h¡n mặc dù chỉ nhÃn m¿nh đến yếu tố quyền hoặc c¡ hội đ°ợc tiếp cận các lo¿i nguồn vốn và đ°ợc nhiều nhà khoa học vận dÿng nghiên cău. Kế thừa khái niệm trên, các học giÁ nhóm IDS [93] cho rằng sinh kế gồm khÁ năng, tài sÁn (có nguồn lực xã hội và vật chÃt) và các ho¿t động cần thiết để kiếm sống=.

Tiếp tÿc đ°ợc phát triển từ các nghiên cău tr°ớc, học giÁ Frank Ellis (2000) [92] đ°a ra khái niệm sinh kế bao gồm những tài sÁn (vốn tự nhiên, vốn con ng°ßi, vốn vật chÃt, vốn tài chính và xã hội), các ho¿t động và khÁ năng tiếp cận những tài sÁn này (thông qua trung gian là các thể chế và quan hệ xã hội) cùng nhau quyết định đến măc sống mà cá nhân hoặc hộ gia đình có đ°ợc. Học giÁ đã chỉ ra năm lo¿i vốn (tài sÁn) đều là những thành phần hữu ích khi phân tích về tài sÁn làm nền tÁng cho các chiến l°ợc sinh kế cāa cá nhân, hộ gia đình và nhÃn m¿nh c¡ hội đ°ợc tiếp cận nguồn vốn sinh kế. Trong đó, năm lo¿i vốn đều là những thành phần hữu ích khi phân tích về tài sÁn làm nền tÁng cho các chiến l°ợc sinh kế cāa cá nhân và hộ gia đình. Nghiên cău cāa nhóm DFID (2001) [128] định nghĩa: <Sinh kế bao gồm các năng lực, tài sÁn (cÁ vật chÃt và các nguồn lực xã hội) và các ho¿t động cần thiết để t¿o nên cách kiếm sống=.

Các học giÁ đã chỉ ra yếu tố về khÁ năng thực hiện, cũng nh° các nguồn lực kinh tế, xã hội và tự nhiên mà các cá nhân, hộ gia đình, hoặc nhóm xã hội sá hữu có thể t¿o ra thu nhập để nâng cao đßi sống vật chÃt và tinh thần hoặc có thể đ°ợc sử dÿng, trao đổi để đáp ăng nhu cầu cāa họ trong cuộc sống. Đây là khái niệm sinh kế đ°ợc nhiều học giÁ kế thừa trong nghiên cău thực tế. 12 Theo định nghĩa từ điển tiếng Việt (2006) [86], sinh kế đ°ợc hiểu là: <Việc làm để kiếm ăn, để m°u sống=. Trong nghiên cău thực tiễn á Việt Nam, các học giÁ th°ßng kế thừa quan điểm cāa các học giÁ n°ớc ngoài đề xuÃt khái niệm sinh kế cho từng đối t°ợng, cộng đồng ng°ßi cÿ thể.

Học giÁ Trần Hồng H¿nh và cộng sự (2018) [22] định nghĩa sinh kế là bao gồm những nguồn lực và ho¿t động tiếp cận, sử dÿng để tìm kiếm các c¡ hội, động lực và khÁ năng để m°u sinh và phát triển cāa từng cá nhân, cộng đồng c° dân hoặc một quốc gia. Học giÁ Vũ Minh Tiến và cộng sự (2018) [75] đề xuÃt khái niệm sinh kế là cách sinh sống, cách kiếm ăn, kế sinh sống, kế sinh nhai, là <một ph°¡ng tiện= để đÁm bÁo các nhu cầu cần thiết cāa cuộc sống. Đó là sự kết hợp các nguồn lực đa d¿ng gồm các nguồn vốn (vật chÃt, con ng°ßi, tự nhiên, tài chính) và các nhóm hỗ trợ chính thăc và phi chính thăc (nguồn vốn xã hội) để thực hiện các ho¿t động sinh kế. Học giÁ Lê Anh Vũ (2022) [87] chỉ ra sinh kế là cách thăc để ổn định và bÁo đÁm cuộc sống dựa vào các năng lực cāa bÁn thân đặt d°ới sự tác động cāa bối cÁnh tự nhiên và kinh tế - xã hội.

Khái niệm này đ°ợc xem xét á góc độ chuyên ngành công tác xã hội nên nhÃn m¿nh đến năng lực cá nhân, gia đình và cộng đồng và khÁ năng tiếp cận với các nguồn lực hỗ trợ từ đó làm tăng hiệu quÁ các ho¿t động công tác xã hội. Theo học giÁ Ngô Thị Ph°¡ng Lan và cộng sự (2019) [39] cho rằng sinh kế là <ho¿t động phÿc vÿ quá trình sinh sống cāa con ng°ßi á các xã hội khác nhau=, chính là cách thăc m°u sinh cāa con ng°ßi, đÁm bÁo thích nghi với môi tr°ßng sinh thái các vùng miền và môi tr°ßng xã hội nên ho¿t động sinh kế chịu Ánh h°áng cāa môi tr°ßng sinh thái, văn hóa, tâm lý, xã hội cāa cộng đồng dân c°. Từ đó học giÁ chỉ ra khái niệm sinh kế tộc ng°ßi là cách thăc m°u sinh cāa các nhóm ng°ßi, cộng đồng ng°ßi cÿ thể có chung một tộc danh. Đồng quan điểm với các học giÁ trên, học giÁ Hoàng Việt, Vũ Thị Minh và cộng sự (2020) [88] cho rằng sinh kế cāa ng°ßi dân là toàn bộ các khÁ năng, các tài sÁn vật chÃt và xã hội và các ho¿t động cần thiết cho việc m°u sinh.

Từng cá nhân, mỗi gia đình đều lựa chọn sinh kể cÿ thể để tồn t¿i và phát triển. Ho¿t động sinh kế mang l¿i những điều kiện để chÃt l°ợng cuộc sống cho mỗi cá nhân, hộ gia đình đ°ợc nâng cao, tr°ớc hết là điều kiện về thu nhập. Nh° vậy, các định nghĩa trên có điểm chung đều chỉ ra ba hợp phần quan trọng t¿o nên một sinh kế là tài sÁn, năng lực và ho¿t động cần thiết để kiếm sống; đây là các điều kiện quan trọng bÁo đÁm cho ho¿t động sinh kế, quyết định sự tồn t¿i cāa các nhóm xã hội trong quá trình phát triển. Các nghiên cău đều nhÃn m¿nh sinh kế là một hiện t°ợng kinh tế - xã hội và không bÃt biến, tuy nhiên ch°a có nghiên cău nào đề xuÃt thỏa đáng về sinh kế trong lĩnh vực nông nghiệp á ngo¿i thành thành phố trực thuộc 13 trung °¡ng.

Nhiều tác giÁ ch°a nói đến các điều kiện bên ngoài một cách đā măc để phát triển sinh kế. Về sinh kế theo hướng bền vững 1. Sinh kế theo hướng bền vững Có khá nhiều học giÁ đề cập tới sinh kế theo h°ớng bền vững, nh°ng nhìn chung ch°a phân tích một cách đầy đā vÃn đề này để khÁo cău sinh kế theo h°ớng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp. Quan điểm về sinh kế theo h°ớng bền vững đ°ợc tổ chăc WCED đề cập năm 1987 với khái niệm an ninh sinh kế bền vững.

Một hộ gia đình có thể đ¿t đ°ợc an ninh sinh kế bền vững theo nhiều cách – thông qua quyền sá hữu đÃt đai, vật nuôi hoặc cây cối; quyền chăn thÁ, câu cá, săn bắn và hái l°ợm; thông qua việc làm ổn định với măc thù lao xăng đáng; hoặc thông qua các ho¿t động biểu diễn tiết mÿc đa d¿ng (biểu diễn vá kịch, bÁn nh¿c…) [101]. Kế thừa quan điểm này cāa hội đồng WCED, Robert Chambers and Gordon R. Conway (1991) [101], cho rằng sinh kế bền vững có thể thích ăng và phÿc hồi sau cú sốc, căng thẳng, có thể duy trì hoặc nâng cao khÁ năng và tài sÁn cāa mình; mang l¿i các c¡ hội sinh kế theo h°ớng bền vững cho thế hệ tiếp theo; đóng góp lợi ích cho các sinh kế khác á cÃp địa ph°¡ng và toàn cầu cũng nh° trong cÁ ngắn và dài h¿n. Sinh kế theo h°ớng bền vững có sự kết hợp cāa khÁ năng, công bằng và tính bền vững.

Tính bền vững cāa một sinh kế thể hiện trên 2 ph°¡ng diện: bền vững về môi tr°ßng là khÁ năng bÁo tồn hoặc tăng c°ßng các nguồn lực tự nhiên, giữ gìn cho các thế hệ t°¡ng lai; bền vững về xã hội là khÁ năng giÁi quyết những căng thẳng và đột biến [101]. Tiếp tÿc phát triển trên quan điểm cāa Robert Chambers and Gordon R. Conway (1991), nhóm nghiên cău IDS (1998) [93] chỉ ra một sinh kế bền vững khi nó có thể thích ăng với những căng thẳng, cú sốc, có thể duy trì hoặc nâng cao khÁ năng và tài sÁn cāa mình, đồng thßi không làm suy giÁm tài nguyên thiên nhiên. Cùng quan điểm trên, Hanstad và cộng sự (2004) [22] cũng nhÃn m¿nh sự bền vững cāa một sinh kế thể hiện qua khÁ năng phÿc hồi tr°ớc những tác động, hoặc thúc đẩy các khÁ năng và các nguồn tài sÁn hiện t¿i và trong t°¡ng lai nh°ng không làm suy giÁm đến các nguồn lực tự nhiên.

Học giÁ Neefjes (2000) [22] cho rằng sinh kế cāa một cá nhân hay một hộ gia đình đ°ợc xem là bền vững khi có thể đối phó và phÿc hồi khi xÁy ra các căng thẳng và cú sốc cũng nh° duy trì hoặc làm tăng khÁ năng và tài sÁn cāa họ hiện t¿i và cÁ trong t°¡ng lai nh°ng gây tổn h¿i đến các nguồn lực môi tr°ßng. 14 Quan điểm cāa DFID (2001) [128] về một sinh kế bền vững thể hiện á 4 khía c¿nh sau đây: (1). Kiên c°ßng đối mặt khi xÁy ra sự căng thẳng và những cú sốc bên ngoài; (2). Không có sự phÿ thuộc vào hỗ trợ cāa bên ngoài (hoặc nếu có thì chính sự hỗ trợ này phÁi mang tính kinh tế và thể chế bền vững); (3).

KhÁ năng duy trì năng suÃt dài h¿n và (4). Không gây suy yếu sinh kế hoặc có sự thỏa hiệp để t¿o c¡ hội sinh kế cho ng°ßi khác. Nhóm nghiên cău cũng cho rằng để thể hiện tính đa khía c¿nh cāa một sinh kế bền vững đó là nhÃn m¿nh đến sự bền vững về kinh tế, xã hội, môi tr°ßng và thể chế. Tuy nhiên, rÃt ít sinh kế đā điều kiện để đ¿t đ°ợc sự bền vững trên cÁ bốn khía c¿nh kể trên, chỉ có thể cân bằng tối °u cho cÁ 4 khía c¿nh.

Dựa trên quan điểm các học giÁ n°ớc ngoài, các học giÁ Việt Nam đề xuÃt khái niệm sinh kế bền vững đối với từng nghiên cău cÿ thể.