Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu; cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng phát triển nông nghiệp theo hƣớng bền vững huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình từ năm 2009-2013. Chương 4: Một số thảo luận và khuyến nghị giải pháp phát triển nông nghiệp ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình theo hƣớng bền vững trong thời gian tới. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong những năm qua, phát triển nông nghiệp Việt Nam (bao gồm phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn) luôn là mối quan tâm lớn của Đảng và Nhà nƣớc, đồng thời cũng là sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà lý luận, nhà làm chính sách.
Mặc dù sự quan tâm ở mức độ khác nhau song đều cùng hƣớng tới một mục tiêu phát triển nông nghiệp đạt mức cao, ổn định, hiệu quả xét về mặt kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Chính vì thế, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học ở trong và ngoài nƣớc nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững. Đặng Kim Sơn - Hoàng Thu Hà (2002), “Một số vấn đề về phát triển nông nghiệp nông thôn”, Nxb Thống kê, Hà Nội. Các tác giả đã đƣa ra các quan điểm, cách tiếp cận về phát triển nông nghiệp bền vững dƣới góc độ an ninh lƣơng thực và phát triển công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn, xem nhƣ một trong các mục tiêu, chỉ tiêu đánh giá, giải pháp cho phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hƣớng ổn định, bền vững.
Nguyễn Văn Tuấn - Trịnh Văn Thịnh (2002), “Nông nghiệp bền vững - cơ sở và ứng dụng”, Nxb Thanh Hóa, Thanh Hóa. Các tác giả đã nghiên cứu, đề cao đạo đức - nguyên lí trong phát triển nông nghiệp bền vững và xây dựng nông nghiệp bền vững trên nền tảng sinh thái học. Theo các tác giả: Triết lí của nông nghiệp bền vững là phải hợp tác với thiên nhiên, tuân thủ những quy luật của thiên nhiên, không chống lại thiên nhiên. Phải xem xét toàn bộ hệ thống trong sự vận động của nó, không tách rời từng bộ phận; phải suy nghĩ đến lợi ích toàn cục, không vì lợi ích của bộ phận mà làm hại đến toàn cục.TS Nguyễn Sinh Cúc (2003), “Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Nxb Thống kê, Hà Nội.
Tác giả đã nêu bật lên đƣợc những thành tựu và những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn Việt Nam, trong đó đã nghiên cứu, phân tích làm rõ quá trình đổi mới, hoàn thiện chính sách nông nghiệp, nông thôn ở nƣớc ta trong những năm đổi mới.TS Nguyễn Kế Tuấn (2006), “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn ở Việt Nam, con đường và bước đi”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội. Tác giả đề cập sâu đến khía cạnh phát triển nông nghiệp nông thôn bền vững gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nƣớc ta thời gian qua; đồng thời đề xuất phƣơng hƣớng thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Việt Nam thời gian tới.TSKH Nguyễn Quang Thái và PGS.TS Ngô Thắng Lợi (2007), “Phát triển bền vững ở Việt Nam - thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng”, Nxb Lao động - Xã hội, Hà Nội. Tác giả đề cập về phát triển bền vững của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, trong đó đã nghiên cứu, đánh giá những kết quả đạt đƣợc, tồn tại hạn chế, cơ hội thách thức; mặt khác tác phẩm cũng đã đƣa ra các tiêu chí và nội dung của phát triển bền vững, trong đó có tăng trƣởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế.Marsh, T Gordon MacAulay và Phạm Văn Hùng (2007), “Phát triển nông nghiệp và chính sách đất đai Việt Nam”, Trung tâm nghiên cứu Nông nghiệp quốc tế của Ôxtrâylia; Martin Ravallion, Dominique van de Walle (2008) “Đất đai trong thời kỳ chuyển đổi: Cải cách và nghèo đói ở Nông thôn Việt Nam”, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội. Các tác giả cho rằng việc chia nhỏ đất đai đã và đang phát huy đƣợc tính tự chủ của nông dân, đáp ứng đƣợc việc gia tăng sản lƣợng; tuy nhiên chia nhỏ ruộng đất đã làm cản trở các ứng dụng cơ giới hóa, hiện đại hóa vào đồng ruộng và đang làm chậm quá trình phát triển nông nghiệp Việt Nam theo hƣớng hiện đại; phải có hƣớng đi trong tích tụ, tập trung ruộng đất để chuyển nông nghiệp sang phát triển lên một nấc thang cao hơn.
Đặng Kim Sơn (2008), “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam: Hôm nay và mai sau” và “Kinh nghiệm quốc tế về nông nghiệp, nông thôn, nông dân trong quá trình công nghiệp hóa”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Tác giả nêu quan điểm Việt Nam cần phải tổ chức lại hình thức tổ chức sản xuất theo hƣớng liên kết, hình thành các vùng chuyên canh, rút nhanh lao động ra khỏi nông nghiệp và liên kết giữa sản xuất nông nghiệp và các đối tác khác trên chuỗi ngành hàng nông sản nhằm phát triển nền nông nghiệp theo hƣớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thƣơng mại hóa; xem trọng vai trò của khoa học, công nghệ và rất cần thiết cho việc 6 đƣa nhanh các tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất và tiêu thụ nông sản nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và lao động trong sản xuất nông nghiệp. Nguyễn Thu Minh (2013), “Nghiên cứu thống kê đánh giá phát triển bền vững ở Việt Nam”, Luận án tiến sỹ kinh tế, Trƣờng đại học kinh tế quốc dân, Hà Nội. Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên về phƣơng pháp luận về quy trình và phƣơng pháp tính chỉ số tổng hợp đánh giá phát triển bền vững ở Việt Nam.
Kết quả của đề tài mở ra hƣớng nghiên cứu về việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê, tính toán chỉ số tổng hợp phát triển bền vững giữa các địa phƣơng trong cả nƣớc. Nguyễn Thị Việt Hà (2012), “Bước đầu xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá sự phát triển nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp theo hướng bền vững”, Tạp chí Khoa học Đại học sƣ phạm thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh. Tác giả đƣa ra hệ thống các tiêu chí đánh giá phát triển nông nghiệp bền vững của một địa phƣơng cụ thể, trong đó về kinh tế có 5 tiêu chí liên quan đến quy mô, tốc độ tăng trƣởng, chuyển dịch cơ cấu ngành, hiệu quả sản xuất; về xã hội có 3 tiêu chí liên quan đến thu nhập, lao động nông nghiệp, lƣơng thực bình quân; về môi trƣờng có 1 tiêu chí đánh giá liên quan đến sử dụng phân bón, thuốc BVTV. Ngoài các công trình nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững ở phạm vi quốc gia, có nhiều đề tài nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững ở phạm vi một tỉnh hoặc một huyện.
Đứng trên góc độ kinh tế chính trị có một số đề tài nghiên cứu nhƣ: Bùi Thị Thu Hằng (2012), “Phát triển nông nghiệp bền vững ở Vĩnh Phúc”, Luận văn thạc sỹ kinh tế chính trị, Trƣờng Đại học kinh tế - Đại học quốc gia Hà Nội; Phạm Thị Thanh Thủy (2012), “ Phát triển nông nghiệp bền vững ở Hải Dương”, Trung tâm Đào tạo Bồi dƣỡng giảng viên Lý luận Chính trị, Hà Nội;. Đứng trên góc độ Kinh tế phát triển có một số đề tài nghiên cứu nhƣ: Đặng Thị Á (2011), “Phát triển bền vững nông nghiệp thành phố Đà Nẵng”, Luận văn thạc sỹ kinh tế phát triển, Đại học Đà nẵng; Nguyễn Thị Mai (2011), “Phát triển nông nghiệp bền vững ở huyện Điện Bàn - tỉnh Quảng Nam”, Luận văn thạc sỹ kinh tế phát triển, Đại học Đà nẵng. Các tác giả đều tập trung nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững trong phạm vi của một địa phƣơng; góc độ nghiên cứu khác nhau song nội dung nghiên cứu đều chủ yếu xoay quanh 3 trụ cột chính là: kinh tế, xã hội và môi trƣờng. 7 Bên cạnh những công trình nghiên cứu của các tác giả nêu trên, còn có rất nhiều công trình nghiên cứu ở dạng những bài báo, tạp chí, báo cáo trong các hội thảo, bài phỏng vấn của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý về phát triển bền vững và phát triển nông nghiệp bền vững.
Mặc dù đứng trên góc độ khác nhau tuy nhiên các nghiên cứu đều có đề cập đến phát triển nông nghiệp bền vững, chủ yếu ở phạm vi quốc gia, mang tính khái quát cao, ít có nghiên cứu về một vùng miền cụ thể, đặc biệt dƣới góc độ kinh tế chính trị, chƣa có công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Vì vậy, đây là một đề tài độc lập, đề cập một cách tƣơng đối đầy đủ và hệ thống về phát triển nông nghiệp bền vững ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Đề tài đã có tiếp thu một cách chọn lọc phƣơng pháp luận của nhiều tác giả đi trƣớc, đồng thời có một số cách tiếp cận mới trong nghiên cứu. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững 1.
Khái quát chung về phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về phát triển. Trong từ điển Oxford, phát triển là: “Sự gia tăng dần của một sự vật theo hƣớng tiến bộ hơn, mạnh hơn. Dựa vào thế giới quan và phƣơng pháp luận biện chứng duy vật, chủ nghĩa Marx - Lenin khẳng định: “Phát triển là một quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chƣa hoàn thiện đến hoàn thiện; là sự tiêu vong của cái cũ và sự ra đời của các mới”.
Trong Từ điển Bách khoa của Việt Nam, phát triển đƣợc định nghĩa là: “Phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới”, những biến đổi đó diễn ra theo thời gian, bao hàm cả khía cạnh thay đổi theo hƣớng đi lên, hƣớng tốt hơn tƣơng đối. Phát triển bền vững Mặc dù đã manh nha hình thành từ lâu nhƣng thuật ngữ Phát triển bền vững (PTBV) đƣợc Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) ), Chƣơng trình môi trƣờng LHQ (UNEP) và Quỹ Bảo vệ Thiên nhiên Thế giới (WWF) sử dụng lần đầu trong bản “Chiến lược bảo tồn thế giới” năm 1980. Mục tiêu tổng thể của Chiến lƣợc là “đạt đƣợc sự PTBV bằng cách bảo vệ các tài nguyên sinh vật” và thuật ngữ 8 PTBV ở đây chỉ nhấn mạnh tính bền vững của sự phát triển về mặt sinh thái, nhằm kêu gọi việc bảo tồn các tài nguyên sinh vật.