Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái quát về nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực 1. Một số khái niệm a) Khái niệm về nguồn nhân lực Nhân lực: Bao gồm tất cả các tiềm năng của con người trong một tổ chức hay xã hội (kể cả những thành viên trong ban lãnh đạo doanh nghiệp), là tất cả các thành viên trong doanh nghiệp sử dụng kiến thức, khả năng, hành vi ứng xử và giá trị đạo đức để thành lập, duy trì và phát triển doanh nghiệp. Hiện nay, có khá nhiều cách tiếp cận cũng như cách hiểu khác nhau về nguồn nhân lực: Theo giáo trình Kinh tế nguồn nhân lực của Mai Quốc Chánh: “Nguồn nhân lực là sức lực con người, nằm trong mỗi con người và làm cho con người hoạt động.
Sức lực đó ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của cơ thể con người và đến một mức độ nào đó, con người đủ điều kiện tham gia vào quá trình lao động - con người có sức lao động”[1]. Quan niệm này xem nhân lực là yếu tố nội tại, tồn tại trong bản thân mỗi con người, không phụ thuộc nhiều vào các yếu tố môi trường bên ngoài xã hội. Theo giáo trình Quản trị nhân lực của Nguyễn Vân Điềm và Nguyễn Ngọc Quân: “Nguồn nhân lực là tổng thể những tiềm năng của con người (trước hết và cơ bản nhất là tiềm năng lao động), gồm: thể lực, trí lực, nhân cách của con người nhằm đáp ứng yêu cầu của một tổ chức hoặc một cơ cấu kinh tế - xã hội nhất định”[3]. Theo cách hiểu này thì nguồn nhân lực cũng là yếu tố nội tại trong con người nhưng được đặt trong mối quan hệ với chủ thể khác là tổ chức hay cơ cấu kinh tế - xã hội.
Về ý nghĩa sinh học, nguồn nhân lực là nguồn lực sống, là thực thể thống nhất của cái sinh vật và cái xã hội. Mác đã khẳng định: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các quan hệ xã hội”. Về ý nghĩa kinh tế, nguồn nhân lực là tổng hợp các năng lực lao động trong mỗi con người của một quốc gia, 5 Luan van một vùng lãnh thổ, địa phương, đã được chuẩn bị ở mức độ nhất định và có khả năng huy động vào quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước hoặc vùng địa phương cụ thể. Tuy có những quan điểm khác nhau tùy theo giác độ tiếp cận nghiên cứu nhưng khái quát nhất có thể hiểu nguồn nhân lực là một phạm trù dùng để chỉ sức mạnh tiềm ẩn của dân cư, khả năng huy động tham gia vào quá trình sản xuất tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội trong hiện tại cũng như trong tương lai.
Hay nguồn nhân lực là tổng thể những tiềm năng của con người gồm: Thể lực, trí lực, nhân cách của con người đáp ứng yêu cầu của một cơ cấu kinh tế - xã hội. Với quan niệm trên, nguồn nhân lực bao gồm ba yếu tố cơ bản: Số lượng, chất lượng, cơ cấu. Nguồn nhân lực trong tổ chức một mặt là động lực thúc đẩy sự phát triển của tổ chức, mặt khác, nguồn nhân lực cũng là mục tiêu chính của sự phát triển tổ chức. b)Khái niệm phát triển nguồn nhân lực Từ khái niệm về nguồn nhân lực, chúng ta có thể hiểu về phát triển nguồn nhân lực là gia tăng giá trị cho con người trên các mặt trí tuệ, đạo đức, kỹ năng lao động, thể lực, tâm hồn,.
Để họ có thể tham gia vào lực lượng lao động, thực hiện tốt quá trình sản xuất và tái sản xuất tạo ra nhiều sản phẩm, góp phần làm giàu cho đất nước, làm giàu cho xã hội. Ở góc độ vi mô, phát triển nguồn nhân lực là hoạt động đào tạo, nhưng trên thực tế, phát triển nguồn nhân lực có nghĩa rộng hơn. Ở góc độ vĩ mô, phát triển nguồn nhân lực là các hoạt động đầu tư nhằm tạo ra nguồn nhân lực xã hội với số lượng và chất lượng đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đồng thời đảm bảo sự phát triển của mỗi cá nhân phù hợp với yêu cầu của môi trường. Phát triển nguồn nhân lực được xem xét trên hai mặt chất và lượng: Phát triển về số lượng: Là sự gia tăng về số lượng và thay đổi cơ cấu của đội ngũ nhân lực theo hướng phù hợp với môi trường và điều kiện hoạt động mới.
Sự thay đổi về cơ cấu nhân lực của quốc gia diễn ra theo cơ cấu độ tuổi, cơ cấu khu vực phân bổ nhân lực và cơ cấu về giới. Phát triển về chất lượng: Là sự gia tăng mức sống, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật và sức khỏe của các thành viên trong xã hội hoặc tổ chức. Thước đo để so sánh sự phát triển nguồn nhân lực qua các thời kỳ phát triển của 6 Luan van một quốc gia hoặc giữa các quốc gia với nhau là chỉ số phát triển con người, do Liên hợp quốc sử dụng. Trong mỗi tổ chức, phát triển nguồn nhân lực là việc phát triển về số lượng và chất lượng thông qua việc thực hiện các chức năng của công tác phát triển nguồn nhân lực, nhằm có được một đội ngũ nhân lực phù hợp với mục tiêu và định hướng phát triển của tổ chức trong từng thời gian nhất định.
Theo tổ chức lao động thế giới: Phát triển nguồn nhân lực không chỉ là sự phát triển về trình độ lành nghề thông qua đào tạo nói chung mà còn phát triển năng lực để tiến tới có việc làm hiệu quả, cũng như thỏa mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân. Theo các nhà nghiên cứu ở nước ta thì quan niệm về phát triển nguồn nhân lực như sau: Theo giáo sư Phạm Minh Hạc: “Phát triển nguồn nhân lực được hiểu về cơ bản là tăng giá trị cho con người trên các mặt đạo đức, trí tuệ, tâm hòn, thể lực,. làm cho con người trở thành những lao động có năng lực và phẩm chất mới đáp ứng yêu cầu to lớn của sự phát triển kinh tế xã hội, của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Theo Trần Xuân Cầu và Mai Quốc Chánh: “Phát triển nguồn nhân lực là quá trình tăng lên cả về số lượng nguồn nhân lực và nâng cao về mặt chất lượng nguồn nhân lực, tạo ra cơ cấu nguồn nhân lực ngày càng hợp lý. Cả ba mặt số lượng, chất lượng, cơ cấu trong phát triển nguồn nhân lực gắn chặt với nhau, trong đó yếu tố quan trọng nhất của phát triển là chất lượng nguồn nhân lực phải được nâng cao” [1].
Mục tiêu, vai trò của phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Nguồn nhân lực là một nhân tố quyết định sự thành bại của doanh nghiệp, là nguồn lực có giá trị đối với một hoạt động của tổ chức hay doanh nghiệp, đồng thời hoạt động của bản thân nó thường bị chi phối bởi nhiều yếu tố tạo nên tính đa dạng và phức tạp của nguồn nhân lực. Chính vì vậy nguồn nhân lực có vai trò quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi tổ chức. 7 Luan van a)Mục tiêu Mục tiêu chung của phát triển nguồn nhân lực nhằm nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụcủa người lao động, giúp tổ chức sử dụng có hiệu quả tối đa nguồn nhân lực hiện có, đồng thờigiúp người lao động hiểu rõ hơn về công việc, nắm vững hơn về nghề nghiệp, nâng cao khả năng thích ứng của họ đối với công việc trong tương lai. Phát triển nguồn nhân lực luôn được coi là một nội dung quan trọng trong chính sách quản trị nhân lực của tổ chức.
Trong đó có 3 lý do chủ yếu là: Thứ nhất, để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của tổ chức Thứ hai, đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển của người lao động Thứ ba, phát triển là những giải pháp có tính chiến lược, tạo ra lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp. b) Vai trò Phát triển nguồn nhân lực có vai trò rất to lớn đối với sự phát triển của doanh nghiệp và người lao động. Thứ nhất, đối với doanh nghiệp Phát triển là điều kiện quyết định để một tổ chức có thể tồn tại và đi lên trong cạnh tranh. Giúp người lao động nâng cao năng suất lao động và hiệu quả thực hiện công việc.
Nhờ đó giá thành sản phẩm sẽ hạ, khả năng bán hàng hóa dịch vụ sẽ sẽ tốt hơn, thị trường tiêu thụ sản phẩm sẽ được mở rộng và tổ chức có nhiều cơ hội để nâng cao lợi nhuận.Hơn nữa thông qua phát triển nguồn nhân lực khả năng tự tiến hành công việc một cách độc lập và tự giác của người lao động sẽ tăng, tổ chức sẽ giảm được chi phí lao động cho việc giám sát quá trình làm việc của người lao động. Hoạt động phát triển nguồn nhân thực hiện tốt, tổ chức sẽ duy trì và nâng cao được chất lượng nguồn nhân lực của mình, sẽ có được đội ngũ nhân viên có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao. Điều đó giúp tổ chức nâng cao tính ổn định và tính năng động trong các hoạt động của mình, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng khoa học kỹ thuật và quản lý trong hoạt động của tổ chức. Cuối cùng nhờ hoạt động phát triển nguồn nhân lực tổ chức có thể tạo ra và thu hút đội ngũ nhân viên giỏi đến với tổ chức, duy trì được đội ngũ nhân lực hiện tại, qua 8 Luan van đó có thể tạo lập và nâng cao lợi thế cạnh tranh.
Đồng thời hoạt động phát triển nguồn nhân lực giúp tổ chức chuẩn bị đội ngũ cán bộ, chuyên môn kế cận. Phát triển giúp nhân viên có những kỹ năng cần thiết để đảm nhận những vị trí trống. Thứ hai, đối với người lao động Bên cạnh việc mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, phát triển nguồn nhân lực còn giúp cho người lao động trên nhiều phương diện: Nó tạo ra sự gắn bó giữa người lao động với doanh nghiệp, tạo ra tính chuyên nghiệp, tạo ra sự thích ứng giữa người lao động với công việc hiện tại cũng như trong tương lai, hơn nữa nó đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng phát triển của người lao động và tạo cho người lao động có cách nhìn, cách tư duy mới trong công việc của họ, là cơ sở để phát huy tính sáng tạo của người lao động trong công việc. Nội dung phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp 1.
Đảm bảo về số lượng và cơ cấu nguồn nhân lực Sự gia tăng số lượng con người trong nguồn nhân lực phải phù hợp với nhu cầu phát triển của doanh nghiệp.