Luận án tiến sĩ kinh tế mạng lưới quan hệ đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của doanh nghiệp khởi nghiệ p tại việt nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu mạng lưới quan hệ, đổi mới mô hình kinh doanh, kết quả hoạt động doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Đổi Mới Mô Hình Kinh Doanh Và Kết Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Khởi Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu
• 1.2. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn
• 1.4. Mạng lưới quan hệ ảnh hưởng đến BMI
• 1.5. Cách tiếp cận khái niệm BMI
• 1.6. Các lý thuyết nền đã được sử dụng từ những nghiên cứu trước
• 1.7. Một số hướng nghiên cứu điển hình trong lĩnh vực khởi nghiệp tại Việt Nam

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Chương 1 của luận án tiến sĩ này đưa ra những nền tảng lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đổi mới mô hình kinh doanh (BMI) và kết quả hoạt động của doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN) tại Việt Nam. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu được nhấn mạnh thông qua các số liệu thống kê cho thấy sự phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp ở Việt Nam. Theo báo cáo của GEM (2017), mặc dù có sự cải thiện trong các yếu tố hỗ trợ khởi nghiệp, tỷ lệ khởi nghiệp thành công vẫn còn thấp, chỉ đạt 20,8% sau 3,5 năm hoạt động. Điều này chỉ ra rằng DNKN gặp phải nhiều thách thức trong việc duy trì hoạt động kinh doanh. Đặc biệt, các nguyên nhân như chiến lược kinh doanh không phù hợp, thiếu hiểu biết về pháp lý và khó khăn trong việc gọi vốn được chỉ ra là những yếu tố chính dẫn đến sự thất bại. Do đó, việc nghiên cứu cách thức mà DNKN có thể đổi mới mô hình kinh doanh để thích ứng với thị trường và cải thiện kết quả hoạt động là rất cần thiết. Luận án này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của DNKN mà còn tạo ra những gợi ý thực tiễn cho các nhà quản lý và nhà hoạch định chính sách.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án này là phân tích mối quan hệ giữa đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của DNKN tại Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu sẽ xác định các yếu tố tác động đến việc thực hiện BMI trong DNKN, đồng thời đánh giá tác động của BMI đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ khám phá vai trò của mạng lưới quan hệ trong việc hỗ trợ DNKN tiếp cận thông tin và nguồn lực cần thiết cho quá trình đổi mới. Như vậy, luận án không chỉ nhằm cung cấp một cái nhìn tổng quan về tình hình DNKN tại Việt Nam mà còn hướng đến việc đưa ra những khuyến nghị cụ thể cho các DNKN trong việc tối ưu hóa mô hình kinh doanh của họ. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh chính phủ Việt Nam đang thúc đẩy khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, nhằm tạo ra một nền kinh tế năng động và bền vững.

III. Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu chính của luận án này tập trung vào việc khám phá các yếu tố nào ảnh hưởng đến khả năng thực hiện đổi mới mô hình kinh doanh trong DNKN, cũng như cách thức mà BMI tác động đến kết quả hoạt động của các doanh nghiệp này. Cụ thể, các câu hỏi nghiên cứu bao gồm: (1) Những yếu tố nào trong mạng lưới quan hệ có ảnh hưởng đến khả năng thực hiện BMI của DNKN? (2) BMI có tác động như thế nào đến kết quả hoạt động của DNKN? (3) Mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ và BMI được thể hiện như thế nào trong bối cảnh của DNKN tại Việt Nam? Việc trả lời những câu hỏi này sẽ giúp làm sáng tỏ mối quan hệ phức tạp giữa các yếu tố trong hệ sinh thái khởi nghiệp, từ đó cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực này.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận án này bao gồm cả phương pháp định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính sẽ được thực hiện thông qua các cuộc phỏng vấn sâu với các nhà quản lý DNKN để thu thập thông tin về trải nghiệm và thách thức trong việc thực hiện BMI. Bên cạnh đó, nghiên cứu định lượng sẽ sử dụng bảng hỏi để thu thập dữ liệu từ một mẫu lớn các DNKN tại Việt Nam. Phân tích dữ liệu sẽ được thực hiện thông qua các phương pháp thống kê như hồi quy và phân tích cấu trúc, nhằm xác định mối quan hệ giữa các biến nghiên cứu. Việc kết hợp hai phương pháp này không chỉ giúp làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu mà còn tăng độ tin cậy và tính chính xác của các kết quả thu được. Qua đó, nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về thực trạng và xu hướng phát triển của DNKN tại Việt Nam.

V. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án này là các doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt là những doanh nghiệp hoạt động trong giai đoạn đầu từ 1 đến 5 năm. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, dịch vụ và sản xuất, nơi mà đổi mới mô hình kinh doanh có thể mang lại giá trị gia tăng cao. Nghiên cứu sẽ tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện BMI và kết quả hoạt động của DNKN trong bối cảnh hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam. Điều này không chỉ giúp làm rõ bối cảnh nghiên cứu mà còn tạo ra những khuyến nghị cụ thể cho các DNKN trong việc tối ưu hóa hoạt động kinh doanh của họ, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước.

VI. Ý nghĩa đóng góp mới của kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu của luận án này có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của DNKN tại Việt Nam. Nghiên cứu không chỉ làm rõ các yếu tố tác động đến BMI mà còn chỉ ra vai trò của mạng lưới quan hệ trong việc hỗ trợ DNKN tiếp cận thông tin và nguồn lực. Những phát hiện này sẽ góp phần làm phong phú thêm lý thuyết về đổi mới mô hình kinh doanh trong bối cảnh khởi nghiệp, đồng thời cung cấp những khuyến nghị thực tiễn cho các nhà quản lý và nhà hoạch định chính sách. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ giúp các DNKN nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc xây dựng mạng lưới quan hệ để tối ưu hóa khả năng đổi mới và cải thiện kết quả hoạt động, từ đó tạo ra giá trị bền vững cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

VII. Kết cấu của luận án

Luận án được cấu trúc thành các chương rõ ràng, mỗi chương đều tập trung vào một khía cạnh cụ thể của vấn đề nghiên cứu. Chương 1 giới thiệu về đề tài và các vấn đề nghiên cứu, chương 2 sẽ trình bày lý thuyết và khung nghiên cứu, chương 3 sẽ mô tả phương pháp nghiên cứu, chương 4 sẽ phân tích dữ liệu và trình bày kết quả nghiên cứu, chương 5 sẽ thảo luận về các phát hiện và đưa ra các khuyến nghị, và cuối cùng, chương 6 sẽ tổng kết và đề xuất hướng nghiên cứu trong tương lai. Cấu trúc này không chỉ giúp người đọc dễ dàng theo dõi và hiểu rõ nội dung nghiên cứu mà còn tạo điều kiện cho việc trình bày các kết quả một cách logic và mạch lạc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam giữ vị trí trọng yếu trong nền kinh tế quốc dân, với khoảng 97% doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), đóng góp 40% ngân sách Nhà nước và tạo việc làm cho 50% lực lượng lao động (Nguyễn Trọng Hoài, 2016). Giai đoạn 2017–2020 được xác định là thời kỳ thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp sau khi năm 2016 được chọn là Năm quốc gia khởi nghiệp. Báo cáo của Mạng lưới Giám sát Khởi nghiệp Toàn cầu (GEM, 2017) chỉ ra rằng mặc dù hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam có cải thiện, tỷ lệ doanh nghiệp duy trì hoạt động sau khi khởi sự dưới 3,5 năm chỉ đạt 20,8% (tăng từ mức 12,7% của năm 2016), phản ánh tỷ lệ thành công của các doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN) vẫn ở mức thấp.

Các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự gián đoạn hoạt động của DNKN trong giai đoạn khởi sự gồm: chiến lược kinh doanh chưa phù hợp, hạn chế về hiểu biết pháp lý, thách thức trong gọi vốn và rào cản thủ tục hành chính (Ý Nhi, 2017; Hồ Quang Huy, 2018). Mặc dù Chính phủ đã ban hành nhiều khung pháp lý như Quyết định số 844/QĐ-TTg, Nghị quyết số 35/NQ-CP và Nghị định số 39/2018/NĐ-CP, các DNKN vẫn đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn lực nội bộ, khó tiếp cận vốn ngân hàng, thiếu trang thiết bị nghiên cứu – phát triển và hạn chế về năng lực quản trị.

Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và môi trường thể chế chuyển đổi, đổi mới mô hình kinh doanh (Business Model Innovation - BMI) trở thành yêu cầu tất yếu để DNKN thích ứng và tồn tại (Ibarra & cộng sự, 2017; Trimi & Berbegal-Mirabent, 2012). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các quốc gia phát triển hoặc phân tích riêng rẽ từng mối quan hệ đơn lẻ giữa mạng lưới quan hệ và đổi mới (Xu & cộng sự, 2008; Gao & cộng sự, 2017), mạng lưới quan hệ và kết quả hoạt động (Su & cộng sự, 2015; Anwar & cộng sự, 2018), hoặc đổi mới và kết quả hoạt động (Zott & Amit, 2008; Heij & cộng sự, 2014; Anwar, 2018). Chưa có nghiên cứu nào tích hợp đầy đủ và kiểm định vai trò trung gian của BMI trong mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ và kết quả hoạt động của DNKN tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là xây dựng và kiểm định mô hình mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động của các DNKN; từ đó đề xuất các hàm ý quản trị nhằm hỗ trợ DNKN xây dựng mạng lưới quan hệ, thúc đẩy BMI và nâng cao kết quả hoạt động tại Việt Nam.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Mục tiêu 1: Xây dựng mô hình mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động của DNKN.
2. Mục tiêu 2: Kiểm định mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động của DNKN.
3. Mục tiêu 3: Kiểm định sự điều tiết của tính năng động thị trường lên mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN.
4. Mục tiêu 4: Đưa ra các hàm ý quản trị để cải thiện kết quả hoạt động thông qua mạng lưới quan hệ và thực hiện BMI của DNKN.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Câu hỏi số 1: Mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động của DNKN có mối quan hệ thế nào với nhau?
2. Câu hỏi số 2: Có hay không tác động trực tiếp của mạng lưới quan hệ đến kết quả hoạt động của DNKN và tác động gián tiếp thông qua vai trò trung gian của BMI?
3. Câu hỏi số 3: Tính năng động thị trường có tác động điều tiết lên mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN hay không?
4. Câu hỏi số 4: Những hàm ý quản trị nào giúp xây dựng mạng lưới quan hệ và thực hiện BMI để nâng cao kết quả hoạt động của DNKN?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các khái niệm học thuật gồm mạng lưới quan hệ, BMI, tính năng động thị trường, kết quả hoạt động của DNKN và các mối quan hệ tác động qua lại giữa chúng.
• Đối tượng khảo sát (Unit of observation): Chủ doanh nghiệp hoặc nhà quản lý cấp cao của các DNKN đổi mới sáng tạo (thành viên ban giám đốc, người góp vốn, người sáng lập hoặc người đại diện pháp luật) có thời gian hoạt động không quá 5 năm theo tiêu chí của Quyết định số 844/QĐ-TTg.
• Đơn vị phân tích (Unit of analysis): Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa tập trung tại các địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam gồm TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, tỉnh Đồng Nai, tỉnh Bình Dương và một số tỉnh thành lân cận.
• Giới hạn nội dung nghiên cứu: Luận án tập trung phân tích ảnh hưởng của mạng lưới quan hệ tới kết quả hoạt động của DNKN thông qua biến trung gian BMI, đồng thời kiểm tra vai trò điều tiết của tính năng động thị trường, không mở rộng sang toàn bộ các yếu tố vĩ mô khác ngoài mô hình xác định.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế và trong nước

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các dòng nghiên cứu thực nghiệm liên quan đến các cấu phần chính:

Bảng tổng hợp các hướng nghiên cứu tiêu biểu:

Hướng nghiên cứu	Tác giả và năm công bố	Trọng tâm nghiên cứu
Mạng lưới quan hệ tác động đến đổi mới	Xu & cộng sự (2008); Jørgensen & Ulhøi (2010); Wu (2011); Gao & cộng sự (2017)	Mạng lưới hợp tác, liên kết đối tác và liên minh chiến lược hỗ trợ thúc đẩy các hoạt động đổi mới trong doanh nghiệp.
Mạng lưới quan hệ tác động đến kết quả hoạt động	Su & cộng sự (2015); Kregar & Antončič (2016); Anwar & cộng sự (2018); Pratono (2018)	Vốn xã hội và mạng lưới liên kết giúp cải thiện hiệu quả vận hành và khả năng sinh lợi của tổ chức.
BMI tác động đến kết quả hoạt động	Zott & Amit (2008); Aspara & cộng sự (2010); Heij & cộng sự (2014); Guo & cộng sự (2017); Anwar (2018); Futterer & cộng sự (2018)	BMI tạo ra lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh (một số nghiên cứu như Patzelt & cộng sự, 2008; Halecker & cộng sự, 2014 cho kết quả không tương quan hoặc ngược chiều).
Tiền tố của BMI	Guo & cộng sự (2013); Anwar & Shah (2018); Mütterlein & Kunz (2018)	Phân tích vai trò của vốn con người, vốn xã hội, định hướng liên minh và các mối liên kết tài chính, chính trị, đối tác lên BMI.
Nghiên cứu khởi nghiệp tại Việt Nam	Trần Thế Hoàng & Trần Đăng Khoa (2016); Hoàng La Phương Hiền & cộng sự (2018); Nguyễn Thu Thủy (2015); Bùi Thị Thanh & Nguyễn Xuân Hiệp (2016); Nguyễn Thanh Lân (2018)	Đánh giá năng lực của nhà khởi nghiệp, môi trường hỗ trợ khởi nghiệp và các yếu tố tác động đến ý định khởi nghiệp thông qua lý thuyết TPB, TRA.
Thể chế và khởi nghiệp tại Việt Nam	Nguyen & cộng sự (2005); Le & cộng sự (2006); Le & Nguyen (2009); Tran & cộng sự (2009); Thang & cộng sự (2013)	Vận dụng lý thuyết thể chế giải thích hành vi doanh nghiệp, chiến lược vượt qua rào cản và tăng cường tiếp cận nguồn vốn ngân hàng thông qua mạng lưới quan hệ.

Foss & Saebi (2016) qua việc tổng hợp các công trình giai đoạn 2000–2015 đã đề xuất 4 dòng nghiên cứu tương lai về BMI: (1) Xây dựng khái niệm và thành phần của BMI; (2) Xác định các tiền tố và kết quả đầu ra của BMI; (3) Xác định các biến điều tiết; và (4) Tác động biên của các yếu tố dẫn đến thực hiện BMI và kết quả của BMI.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG NGHIÊN CỨU TƯƠNG LAI CỦA FOSS & SAEBI (2016)               |
|                                                                                   |
|  [ Tiền tố ]                  [ Đổi mới mô hình kinh doanh ]      [ Hậu tố ]      |
|  - Yếu tố bên trong           - Đổi mới mô hình kinh doanh        - Hiệu quả TC   |
|  - Yếu tố bên ngoài             (BMI)                             - Đổi mới       |
|                                                |                  - Giảm chi phí  |
|                                                v                                  |
|                                       [ Biến điều tiết ]                          |
|                                       - Cấp độ vĩ mô                              |
|                                       - Cấp độ doanh nghiệp                       |
|                                       - Cấp độ vi mô                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Luận án xác định và giải quyết bốn khoảng trống học thuật chính:

1. Khoảng trống về kết hợp lý thuyết: Việc kết hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết mạng lưới xã hội nhằm giải thích sự hình thành nguồn lực bên ngoài cho DNKN thực hiện BMI còn rất hạn chế trong các nghiên cứu trước đây.
2. Khoảng trống về bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi: Các nghiên cứu về BMI qua mạng lưới quan hệ của nhà quản lý chủ yếu thực hiện tại các quốc gia phát triển. Nghiên cứu thực nghiệm trên đối tượng DNKN tại các nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam – nơi thể chế chính thống chưa hoàn thiện – còn thiếu vắng.
3. Khoảng trống về mô hình tích hợp và biến điều tiết: Thiếu vắng mô hình kiểm định đồng thời mối quan hệ giữa ba nhân tố (mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động) cùng vai trò điều tiết của tính năng động thị trường đối với DNKN.
4. Khoảng trống về phương pháp đo lường thang đo BMI: Việc kiểm định thang đo BMI dạng mô hình yếu tố phân cấp bậc cao (loại II: kết quả – nguyên nhân) theo tiếp cận của Clauss (2017) chưa được thực hiện phổ biến trên đối tượng DNKN trong mối liên hệ với mạng lưới quan hệ và kết quả hoạt động.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết nền tảng

Luận án tích hợp 4 lý thuyết nền tảng để xây dựng khung phân tích:

1. Lý thuyết thể chế (Institutional Theory):
   • Thể chế là các quy tắc, ràng buộc định hình sự tương tác xã hội (North, 1990; Scott, 1995). Thể chế gồm thể chế chính thống (luật pháp, chính sách) và thể chế không chính thống (tục lệ, quy ước, mạng lưới cá nhân).
   • Tiếp cận theo góc độ xã hội học, doanh nghiệp cần đạt được sự chấp nhận của xã hội (legitimacy) gồm nhận thức và chính trị – xã hội để tồn tại (Aldrich & Fiol, 1994). Tại nền kinh tế chuyển đổi, khi thể chế chính thống còn yếu, thể chế không chính thống (mạng lưới quan hệ cá nhân) được kích hoạt nhằm giảm thiểu tính bất định và bù đắp khoảng trống thể chế (Peng & Heath, 1996; Peng, 2000).
2. Lý thuyết mạng lưới xã hội (Social Network Theory):
   • Mạng lưới xã hội là cấu trúc các mối liên kết giữa các cá nhân hoặc tổ chức (Granovetter, 1973, 1985; Lin, 2002).
   • Tiếp cận theo hướng nghiên cứu về lợi ích mạng lưới (Kilduff & Brass, 2010), mạng lưới quan hệ chính thức (cơ quan quản lý, ngân hàng) và không chính thức (gia đình, bạn bè, đối tác) cung cấp thông tin, lời khuyên và nguồn lực quan trọng giúp doanh nghiệp vượt qua tình trạng thiếu hụt tài nguyên ban đầu (Burt, 1992; Coleman, 1988).
3. Lý thuyết về sự đổi mới (Theory of Innovation):
   • Kế thừa quan điểm của Schumpeter (1943) và Cẩm nang Oslo (OECD, 2005), đổi mới là việc giới thiệu sản phẩm, quy trình, phương pháp tiếp thị hoặc phương pháp tổ chức mới mang tính cải tiến đáng kể. Đổi mới giúp doanh nghiệp thiết lập vị thế cạnh tranh và định hình chuỗi giá trị mới.
4. Lý thuyết VARIM (Afuah, 2014):
   • Khung phân tích dùng để đánh giá tiềm năng tạo ra và nắm giữ giá trị của mô hình kinh doanh qua 5 thành phần: Giá trị (Value), Sự thích ứng (Adaptability), Sự khan hiếm (Rareness), Khó bắt chước (Inimitability), và Khả năng tạo sinh lợi (Monetization).

Bảng tổng hợp các thành phần của lý thuyết VARIM (Afuah, 2014):

Yếu tố	Câu hỏi định hướng	Tiêu chí đo lường
Giá trị (Value)	Mô hình kinh doanh có cung cấp lợi ích mà khách hàng nhận thức có giá trị đối với họ?	Sự hài lòng, lòng trung thành, thị phần, danh tiếng/hình ảnh thương hiệu.
Sự thích ứng (Adaptability)	Mô hình kinh doanh có thể định dạng lại để cung cấp các lợi ích mới khi môi trường thay đổi?	Số lượng sản phẩm mới, tính linh hoạt của năng lực, doanh thu từ sản phẩm mới.
Khan hiếm (Rareness)	Doanh nghiệp có phải là chủ thể duy nhất cung cấp lợi ích đó cho khách hàng trên thị trường?	Số lượng đối thủ cạnh tranh, mức độ vượt trội của lợi ích so với sản phẩm thay thế.
Khó bắt chước (Inimitability)	Lợi ích đem lại có khó để đối thủ cạnh tranh sao chép hoặc thay thế hay không?	Rào cản công nghệ, phạm vi hoạt động độc quyền, độ phức tạp của nguồn lực.
Tạo sinh lợi (Monetization)	Doanh nghiệp có tạo ra dòng thu nhập và lợi nhuận từ việc cung cấp lợi ích cho khách hàng?	ROS, ROE, mức giá phù hợp, số lượng nguồn thu, cấu trúc chi phí tối ưu.

Khái niệm và thang đo đổi mới mô hình kinh doanh (BMI)

Luận án tiếp cận BMI theo nghiên cứu của Clauss (2017), xác định BMI là khái niệm bậc cao dạng mô hình yếu tố phân cấp bậc hai (loại II: kết quả – nguyên nhân) gồm 3 chiều hướng và 10 thành phần:

• Đổi mới giá trị sáng tạo (Value creation innovation): (1) Năng lực mới, (2) Công nghệ/thiết bị mới, (3) Hợp tác mới, (4) Quy trình/cấu trúc mới.
• Đổi mới giá trị cung cấp (Value proposition innovation): (5) Sản phẩm/dịch vụ mới, (6) Khách hàng/thị trường mới, (7) Kênh phân phối mới, (8) Mối quan hệ với khách hàng mới.
• Đổi mới giá trị nắm giữ (Value capture innovation): (9) Mô hình doanh thu mới, (10) Cơ cấu chi phí mới.

Bảng phân biệt doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp thông thường:

Tiêu chí	Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo	Doanh nghiệp thông thường
Mô hình kinh doanh	Chưa hoàn chỉnh; liên tục thử nghiệm, cải tiến và làm mới	Đã hoàn chỉnh; mô hình doanh thu ổn định
Tốc độ tăng trưởng	Định hướng mở rộng thị trường và tăng trưởng nhanh nhất có thể	Tăng trưởng theo lộ trình khi kỳ vọng mức lợi nhuận cao hơn
Mức độ đổi mới	Mang tính đổi mới sáng tạo cao	Ít sự thay đổi đột phá
Thái độ với rủi ro	Chủ động tìm kiếm và chấp nhận rủi ro	Tập trung vào các biện pháp giảm thiểu rủi ro
Mục tiêu lợi nhuận	Chưa đặt nặng mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn trong vài năm đầu	Đặt mục tiêu sinh lợi ngay từ ban đầu
Nguồn vốn tiếp cận	Tự có, người thân, nhà đầu tư thiên thần, quỹ đầu tư mạo hiểm, vốn cộng đồng	Vốn chủ sở hữu, vay ngân hàng, lợi nhuận giữ lại
Tỷ lệ thất bại	Khoảng 92% thất bại trong 3 năm đầu	Khoảng 32% thất bại trong 3 năm đầu

Đo lường kết quả hoạt động của DNKN

Trong giai đoạn đầu hoạt động (dưới 5 năm), các chỉ số tài chính của DNKN thường chưa ổn định. Dựa trên nghiên cứu của Reijonen & Komppula (2007), Chandler & Hanks (1994) và Ju & cộng sự (2019), luận án thực hiện đo lường kết quả hoạt động của DNKN theo khía cạnh phi tài chính (sự đạt được mục tiêu doanh thu, thị phần đã đề ra, sự chấp nhận của thị trường và đánh giá tích cực từ đối tác).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai qua 2 giai đoạn:

1. Nghiên cứu định tính: Thực hiện phỏng vấn chuyên sâu tay đôi với các chuyên gia có kinh nghiệm trong hệ sinh thái khởi nghiệp theo dàn bài soạn sẵn nhằm khám phá, điều chỉnh và hoàn thiện các biến quan sát của thang đo phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
2. Nghiên cứu định lượng:
   • Nghiên cứu sơ bộ ($n = 50$): Đánh giá sơ bộ thang đo bằng hệ số độ tin cậy Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA) để sàng lọc các biến quan sát không đạt yêu cầu.
   • Nghiên cứu chính thức ($N = 150$): Thu thập dữ liệu qua bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc gửi đến các nhà quản lý cấp cao của DNKN. Phân tích dữ liệu bằng phương pháp mô hình hóa phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) nhằm đánh giá mô hình đo lường và kiểm định mô hình cấu trúc. Kiểm định mức ý nghĩa thống kê của các giả thuyết thông qua kỹ thuật PLS-Bootstrapping với 5.000 mẫu lặp lại.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu

Chương 1 thiết lập nền tảng tổng thể cho luận án, bao gồm:

• Phân tích bối cảnh thực tiễn của phong trào khởi nghiệp tại Việt Nam sau năm 2016 và tỷ lệ duy trì hoạt động thấp của DNKN theo dữ liệu GEM (2017).
• Trình bày hệ thống chính sách hỗ trợ của Nhà nước (Đề án 844, Nghị quyết 35/NQ-CP, Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017).
• Xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi không gian khảo sát và đơn vị phân tích.
• Nêu rõ 3 điểm mới cốt lõi của đề tài và kết cấu tổng thể 5 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương 2 tập trung tổng quan hệ thống lý thuyết và thiết lập khung giả thuyết nghiên cứu:

• Trình bày chi tiết 4 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết thể chế (phân tích đặc trưng thể chế chính thống yếu tại nền kinh tế chuyển đổi), Lý thuyết mạng lưới xã hội (vai trò kết nối chính thức và không chính thức), Lý thuyết đổi mới (phân loại đổi mới theo Schumpeter và OECD), và Lý thuyết VARIM (Afuah, 2014).
• Phân tích các thành phần của mạng lưới quan hệ nhà quản lý: (1) Quan hệ với cán bộ Chính phủ, (2) Quan hệ xã hội (người thân, bạn bè, hiệp hội), (3) Quan hệ với đối tác kinh doanh (khách hàng, nhà cung cấp, đối thủ).
• Vận dụng mô hình phân cấp bậc hai của Clauss (2017) để thao tác hóa khái niệm BMI thành 3 chiều hướng: Đổi mới giá trị sáng tạo, Đổi mới giá trị cung cấp, và Đổi mới giá trị nắm giữ.
• Phát triển hệ thống giả thuyết nghiên cứu giải thích tác động của các loại hình mạng lưới quan hệ đến từng thành phần của BMI và kết quả hoạt động, cũng như vai trò điều tiết của tính năng động thị trường.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng quy trình thiết kế và thực hiện nghiên cứu chi tiết:

• Quy trình nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính (phỏng vấn chuyên gia hoàn thiện thang đo) và phương pháp định lượng.
• Thiết kế mẫu khảo sát phân tầng theo quy mô, loại hình doanh nghiệp và lĩnh vực hoạt động của DNKN tại TP.HCM và các tỉnh lân cận.
• Quy trình xử lý dữ liệu qua 2 bước: Nghiên cứu sơ bộ ($n = 50$) kiểm tra độ tin cậy Cronbach's Alpha và phân tích EFA; Nghiên cứu chính thức ($N = 150$) sử dụng công cụ PLS-SEM và kỹ thuật Bootstrapping 5.000 mẫu để kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 trình bày toàn bộ kết quả phân tích thống kê và kiểm định thực nghiệm:

• Thống kê mô tả đặc điểm mẫu khảo sát của 150 DNKN đổi mới sáng tạo về ngành nghề, độ tuổi doanh nghiệp, quy mô vốn và nhân sự.
• Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA cho các biến sơ bộ và chính thức.
• Đánh giá mô hình đo lường: Kiểm định giá trị hội tụ, độ tin cậy tổng hợp (CR), phương sai trích trung bình (AVE) và giá trị phân biệt của các cấu trúc thang đo bậc một và bậc hai.
• Đánh giá mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM: Kiểm định các hệ số đường dẫn ($\beta$), hệ số xác định ($R^2$), mức độ tác động ($f^2$) và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về tác động trực tiếp, gián tiếp (vai trò trung gian của BMI) và tác động điều tiết của tính năng động thị trường.

Chương 5: Kết luận và hàm ý cho nhà quản trị

Chương 5 đúc kết các phát hiện chính và đưa ra kiến nghị thực thi:

• Tổng hợp các kết quả thực nghiệm về vai trò thúc đẩy của mạng lưới quan hệ và hoạt động BMI đối với kết quả hoạt động của DNKN.
• Đề xuất các hàm ý quản trị cụ thể cho chủ doanh nghiệp/nhà sáng lập trong việc phân bổ nguồn lực xây dựng mạng lưới quan hệ chính trị, xã hội, đối tác và thực hiện đổi mới cấu trúc mô hình kinh doanh.
• Khuyến nghị chính sách đối với cơ quan quản lý Nhà nước và các đơn vị tư vấn/vườn ươm khởi nghiệp nhằm hoàn thiện thể chế hỗ trợ BMI.
• Trình bày các giới hạn nghiên cứu về phạm vi không gian, cỡ mẫu và định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Mở rộng phạm vi áp dụng lý thuyết: Luận án tích hợp thành công lý thuyết thể chế, lý thuyết mạng lưới xã hội, lý thuyết đổi mới và lý thuyết VARIM để giải thích cơ chế hình thành nguồn lực bên ngoài cho DNKN thực hiện BMI tại một nền kinh tế chuyển đổi.
2. Khám phá mối quan hệ đa chiều: Luận án là một trong những công trình tiên phong kiểm định thực nghiệm mô hình đồng thời giữa mạng lưới quan hệ, BMI (vai trò trung gian) và kết quả hoạt động của DNKN, cùng với vai trò điều tiết của tính năng động thị trường.
3. Kiểm chứng thang đo BMI phân cấp: Khẳng định sự phù hợp của mô hình thang đo phân cấp bậc cao (loại II kết quả – nguyên nhân) của Clauss (2017) trong việc đo lường BMI cho đối tượng DNKN tại Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp

• Đối với doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN):
  • Giúp các nhà sáng lập nhận thức rõ vai trò chiến lược của mạng lưới quan hệ không chính thức và quan hệ với cơ quan Nhà nước trong giai đoạn đầu để bù đắp thiếu hụt tài nguyên.
  • Cung cấp định hướng cụ thể để tái cấu trúc mô hình kinh doanh đồng bộ ở cả ba khía cạnh: giá trị sáng tạo (năng lực, công nghệ, quy trình, đối tác), giá trị cung cấp (sản phẩm, khách hàng, kênh phân phối, quan hệ khách hàng) và giá trị nắm giữ (doanh thu, chi phí).
• Đối với nhà hoạch định chính sách:
  • Cung cấp căn cứ thực nghiệm để các cơ quan quản lý bổ sung các chương trình hỗ trợ trực tiếp vào nội dung đổi mới mô hình kinh doanh trong các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hỗ trợ DNNVV và Đề án 844.
  • Tối ưu hóa thủ tục hành chính, tạo lập môi trường minh bạch nhằm giảm chi phí giao dịch không chính thức cho DNKN.
• Đối với các đơn vị tư vấn và vườn ươm khởi nghiệp:
  • Xác định rõ nhiệm vụ thiết kế các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ năng quản trị mô hình kinh doanh, tư vấn xác lập chiến lược doanh thu và chi phí, kết nối DNKN với mạng lưới chuyên gia và nhà đầu tư.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

1. Giới hạn không gian và cỡ mẫu: Khảo sát định lượng chính thức được thực hiện với cỡ mẫu $N = 150$, tập trung chủ yếu tại TP. Hồ Chí Minh và một số tỉnh lân cận phía Nam (Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu), chưa bao phủ toàn bộ các vùng miền trên cả nước.
2. Đo lường kết quả hoạt động: Nghiên cứu chỉ tập trung đo lường kết quả hoạt động của DNKN dựa trên các chỉ tiêu phi tài chính và tự đánh giá của nhà quản lý do đặc thù DNKN dưới 5 năm khó tiếp cận đầy đủ dữ liệu tài chính công khai.
3. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang: Dữ liệu thu thập tại một thời điểm nhất định (cross-sectional), chưa theo dõi sự biến đổi của mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động theo chuỗi thời gian dài hạn (longitudinal study).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát ra các tỉnh thành khu vực miền Bắc và miền Trung nhằm gia tăng tính đại diện của tổng thể.
• Mở rộng quy mô mẫu và so sánh sự khác biệt về tác động của BMI giữa các ngành nghề cụ thể (như công nghệ thông tin, nông nghiệp công nghệ cao, dịch vụ).
• Kết hợp đo lường các chỉ số tài chính định lượng khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn ổn định (trên 3,5 năm đến 5 năm).
• Tiến hành các nghiên cứu theo thời gian nhằm quan sát quá trình điều chỉnh các thành phần của BMI dưới tác động của sự thay đổi môi trường thể chế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế phát triển: Cung cấp cơ sở lý thuyết vững chắc về việc kết hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết mạng lưới xã hội, đồng thời là tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình ứng dụng mô hình PLS-SEM cho thang đo phân cấp bậc cao (HCMs).
• Giảng viên đại học: Có thể sử dụng khung lý thuyết VARIM, mô hình cấu trúc BMI của Clauss (2017) và các số liệu thực tế về hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam làm học liệu giảng dạy các môn Quản trị chiến lược, Quản trị khởi nghiệp và Đổi mới sáng tạo.
• Chủ doanh nghiệp khởi nghiệp và nhà sáng lập: Cung cấp hướng dẫn thực hành về cách thức khai thác mạng lưới quan hệ xã hội, đối tác và cơ quan quản lý để tìm kiếm nguồn lực và tái định hình mô hình kinh doanh.
• Cán bộ hoạch định chính sách: Nguồn dữ liệu tham khảo để xây dựng, điều chỉnh các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển vườn ươm doanh nghiệp và cơ chế cấp bù lãi suất theo Luật Hỗ trợ DNNVV.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thang đo đổi mới mô hình kinh doanh (BMI) trong luận án được tiếp cận theo mô hình nào?

Luận án tiếp cận thang đo BMI theo mô hình phân cấp bậc hai (loại II: kết quả – nguyên nhân) của Clauss (2017), bao gồm 3 chiều hướng chính với 10 thành phần: Đổi mới giá trị sáng tạo (năng lực mới, công nghệ/thiết bị mới, hợp tác mới, quy trình/cấu trúc mới); Đổi mới giá trị cung cấp (sản phẩm/dịch vụ mới, khách hàng/thị trường mới, kênh phân phối mới, mối quan hệ khách hàng mới); và Đổi mới giá trị nắm giữ (mô hình doanh thu mới, cơ cấu chi phí mới).

2. Tiêu chí lựa chọn mẫu khảo sát DNKN trong luận án được xác định như thế nào?

Đối tượng khảo sát là chủ doanh nghiệp hoặc nhà quản lý cấp cao (ban giám đốc, người sáng lập, người đại diện pháp luật) của các DNKN đổi mới sáng tạo có thời gian hoạt động không quá 5 năm kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu, căn cứ theo tiêu chí quy định tại Quyết định số 844/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

3. Tại sao luận án sử dụng kết hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết mạng lưới xã hội?

Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam, thể chế chính thống (khung pháp lý, cơ chế thực thi) chưa hoàn thiện và thông tin thị trường còn bất cân xứng. Việc kết hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết mạng lưới xã hội giải thích cách thức DNKN sử dụng các mối quan hệ cá nhân không chính thức của nhà quản lý (vốn xã hội) để bù đắp khoảng trống thể chế, gia tăng sự chấp nhận của xã hội (legitimacy), qua đó tiếp cận thông tin và nguồn lực bên ngoài để thực hiện đổi mới mô hình kinh doanh.

4. Phương pháp phân tích định lượng chính được sử dụng trong luận án là gì?

Luận án sử dụng kỹ thuật mô hình hóa phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) vì phương pháp này phù hợp với việc xử lý các mô hình có cấu trúc đo lường bậc cao phức tạp và cỡ mẫu khảo sát tương đối nhỏ ($N = 150$). Kỹ thuật PLS-Bootstrapping với cỡ mẫu lặp lại 5.000 quan sát được sử dụng để kiểm định mức ý nghĩa thống kê của các giả thuyết nghiên cứu.

5. Kết quả hoạt động của DNKN được luận án đo lường theo khía cạnh nào?

Do các DNKN trong giai đoạn khởi sự (dưới 5 năm) thường có chỉ số tài chính chưa ổn định hoặc chưa có lãi, luận án tiếp cận đo lường kết quả hoạt động theo khía cạnh phi tài chính (dựa trên nghiên cứu của Reijonen & Komppula, 2007; Chandler & Hanks, 1994; Ju & cộng sự, 2019), tập trung vào mức độ hoàn thành các mục tiêu ban đầu về thị phần, tăng trưởng doanh số, mức độ hài lòng và sự công nhận từ đối tác, khách hàng.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Nha Ghi (2019) đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu về mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ, đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của các DNKN tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ 4 lý thuyết nền tảng (thể chế, mạng lưới xã hội, đổi mới và VARIM) cùng phương pháp phân tích định lượng PLS-SEM hiện đại, công trình đã làm sáng tỏ cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của các thành phần mạng lưới quan hệ lên kết quả hoạt động thông qua biến trung gian BMI. Các phát hiện của luận án không chỉ đóng góp những luận điểm học thuật có giá trị cho lý thuyết quản trị khởi nghiệp trong nền kinh tế chuyển đổi mà còn cung cấp cơ sở khoa học thiết thực cho các nhà quản trị doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Giới thiệu đề tài nghiên cứu Chương này trình bày sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, phương pháp tiến hành nghiên cứu đồng thời nêu đối tượng, phạm vi và kết cấu của luận án. Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chương 2 trình bày, tổng hợp, hệ thống các lý thuyết nền và các khái niệm nghiên cứu. Từ đó, luận án đề xuất mô hình nghiên cứu và các giả thuyết áp dụng cho các DNKN tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu Chương 3 trình bày quy trình và phương pháp nghiên cứu. Ngoài ra, nghiên cứu còn đưa ra cách thức chọn mẫu, các bước xử lý dữ liệu, phương pháp kiểm định mô hình, kiểm định giả thuyết để phân tích mối quan hệ và mức độ ảnh hưởng giữa các khái niệm nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu Chương này trình bày đặc điểm mẫu nghiên cứu của các DNKN tại Việt Nam. Tiếp theo, các bước kỹ thuật phân tích bao gồm: phân tích độ tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, đánh giá mô hình đo lường và mô hình cấu trúc.

Luận án kiểm định các giả thuyết nghiên cứu được đề xuất ban đầu và thảo luận kết quả nghiên cứu. Kết luận và hàm ý cho nhà quản trị Chương này tổng kết kết quả nghiên cứu đạt được. Trên cơ sở đó, nghiên cứu tiến hành đưa ra các hàm ý quản trị giúp các DNKN xây dựng mạng lưới mối quan hệ, thực hiện BMI nhằm cải thiện kết quả hoạt động. Ngoài ra, nghiên cứu đưa ra một số hạn chế và đề xuất một số hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai.

Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục -21- CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Giới thiệu Trong chương 2, luận án sẽ trình bày bốn lý thuyết nền cho nghiên cứu là: lý thuyết thể chế, lý thuyết mạng lưới xã hội, lý thuyết đổi mới, và lý thuyết VARIM. Từ các lý thuyết, bốn khái niệm nghiên cứu được sử dụng là: mạng lưới quan hệ, BMI, tính năng động thị trường và kết quả hoạt động của DNKN. Luận án vận dụng lý thuyết nền và một số nghiên cứu thực nghiệm trước để biện luận cho các mối quan hệ giữa các khái niệm nghiên cứu.

Trên cơ sở đó, mô hình nghiên cứu và các giả thuyết được đề xuất trong chương này. Lý thuyết thể chế Lý thuyết thể chế (Institutional Theory) được các nhà nghiên cứu trên thế giới sử dụng và tiếp cận theo góc độ khác nhau. Có hai cách tiếp cận từ lý thuyết này là kinh tế học thể chế và xã hội học. Theo cách tiếp cận từ góc độ kinh tế học thể chế: Các yếu tố thường được quan tâm chính về thể chế là quyền sở hữu, hợp đồng, và hiệu lực thực thi hợp đồng cũng như các điều kiện (thông tin, cơ quan kiểm định…) thúc đẩy quá trình thực thi hợp đồng.

Khi thể chế chính thống còn yếu, các doanh nghiệp sẽ sử dụng thể chế không chính thống (tục lệ, văn hóa, v.) nhiều hơn trong tương tác. Theo cách tiếp cận từ xã hội học: Vấn đề chính được quan tâm là doanh nghiệp làm thế nào để được xã hội chấp nhận. Sự chấp nhận có 3 trụ cột chính: kiểm soát (các luật lệ rõ ràng để kiểm soát hành vi), chuẩn mực (các chuẩn mực giá trị đạo đức điều chỉnh hành vi) và nhận thức (định hướng vấn đề). Khi một doanh nghiệp có sự chấp nhận của xã hội càng cao thì sẽ càng có nhiều cơ hội tồn tại.

Một ngành càng có nhiều tổ chức hoạt động giống nhau thì càng có sự chấp thuận cao. Theo quan điểm từ sự tiếp cận này, lý -22- thuyết thể chế lí giải sự tồn tại của doanh nghiệp/ngành, không lí giải kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Khái niệm về thể chế North (1990) định nghĩa thể chế là “luật chơi của xã hội”, là các quy định, hạn chế do con người tạo ra để định hướng, quy định những việc cá nhân không được làm, hoặc được làm trong một số điều kiện nhất định, là khung quy định về sự tương tác giữa con người. Scott (1995) định nghĩa thể chế bao gồm các ràng buộc và hành động thuộc về nhận thức, chuẩn mực và luật lệ nhằm tạo ra sự ổn định và ý nghĩa của hành vi xã hội.

Phân loại: Thể chế bao gồm thể chế chính thống và thể chế không chính thống. Thể chế chính thống là các luật lệ, chính sách được ban hành thành các văn bản của nhà nước. Thể chính không chính thống thường đề cập đến các tục lệ, truyền thống, quy định ngầm. Quan điểm được rút ra của lý thuyết thể chế từ sự tiếp cận của kinh tế học và xã hội học là mỗi doanh nghiệp khi tuân thủ các ràng buộc từ thể chế, sẽ được xã hội chấp nhận (legitimacy).

Khi được chấp nhận, doanh nghiệp có nhiều khả năng “sống sót”, tồn tại. “Sự chấp nhận của xã hội” trở thành mấu chốt trong lý thuyết thể chế. Aldrich & Fiol (1994) nêu ra hai loại chấp nhận: Sự chấp nhận trong nhận thức: nhận thức về thực thể (doanh nghiệp/ngành) hay thực hành (hệ thống, chính sách quản lí) mới được lan tỏa. Sự chấp nhận về chính trị - xã hội: mức độ mà xã hội (các bên liên quan, công chúng, quan chức…) xem thực thể/thực hành là phù hợp với chuẩn mực xã hội và luật pháp.

Vai trò của thể chế: Thể chế được tạo ra cung cấp một khuôn khổ hành vi cho các hoạt động, nhằm giảm tính bất định cho sự giao dịch của con người/tổ chức. Ngoài ra, thể chế còn ảnh hưởng đến chi phí giao dịch và chi phí sản xuất sản phẩm. -23- Thể chế ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí giao dịch hàng hóa và tác động gián tiếp đến chi phí sản xuất (Nguyễn Văn Thắng, 2015). Ứng dụng lý thuyết thể chế vào hoạt động khởi nghiệp Lý thuyết thể chế đã trở nên phổ biến trong nghiên cứu khởi nghiệp (Bruton & cộng sự, 2010; Su & cộng sự, 2017).

Ứng dụng lý thuyết này trong nghiên cứu khởi nghiệp đã được chứng minh là rất hữu ích vì nó đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích sự hình thành các nguồn lực khởi nghiệp, ngoài các nguồn lực của tổ chức (Peng, 2006), hay ảnh hưởng của môi trường thể chế đối với tinh thần khởi nghiệp, tỷ lệ khởi nghiệp, và sự chấp nhận (North, 1990; Aldrich & Fiol, 1994; Bruton & cộng sự, 2010;). Thiết lập thể chế và khởi nghiệp: Khởi nghiệp bị ràng buộc bởi thể chế trong môi trường hoạt động. Các yếu tố của thể chế tác động đến khởi nghiệp bao gồm: hành động trực tiếp của Chính phủ trong việc xây dựng và duy trì môi trường hỗ trợ khởi nghiệp, các chuẩn mực xã hội đối với tinh thần khởi nghiệp. Chính phủ có thể đảm bảo thị trường hoạt động hiệu quả bằng cách loại bỏ các rào cản gia nhập, thông tin không hoàn hảo của thị trường, và các quy định không cần thiết (Bruton & cộng sự, 2010).

Broadman & cộng sự (2004) phát hiện ra rằng tăng trưởng kinh tế bị cản trở do thiếu các thể chế dựa trên thị trường hiệu quả (effective market-based institutions) để bảo vệ quyền sở hữu và đảm bảo cạnh tranh công bằng. Do đó, các mối quan hệ không chính thức và mối quan hệ với Chính phủ sẽ bổ sung vào khoảng trống thể chế do thể chế chính thống không đầy đủ (Khanna & Palepu, 1997). Các thể chế không chính thống như xây dựng kết nối với các cán bộ Chính phủ và các mối quan hệ quản lý khác (Peng & Luo, 2000) có thể rất hữu ích, nhưng cũng có thể gây tốn kém chi phí cho doanh nghiệp và cản trở sự phát triển trong việc đầu tư mạo hiểm mới (Rajan & Zingales, 1998; Huang, 2008). Các nhà khởi nghiệp sẽ không khuyến khích đầu tư mạo hiểm nếu không có các thể chế chính thống.

Họ sẽ nản lòng nếu bị buộc tuân thủ quá nhiều quy tắc, yêu -24- cầu về thủ tục, phải dành thời gian và tiền bạc đáng kể để hoàn thành thủ tục (Soto, 2000). Tuy nhiên, môi trường thể chế thuận lợi sẽ giảm bớt rào cản và khuyến khích tiềm năng khởi sự kinh doanh (Baumol & cộng sự, 2009). Sự chấp nhận (legitimacy) và khởi nghiệp: Lý thuyết thể chế cũng đã hình thành nền tảng cho việc làm thế nào để tạo ra các sản phẩm/dịch vụ mới và được xã hội “chấp nhận” đối với các dự án đầu tư mạo hiểm. Để làm được điều này, dự án đó phải tuân thủ các hoạt động hợp pháp.

Môi trường thể chế giúp gia tăng nhận thức (cognitive) và sự chấp nhận, đó là tiêu chí rất quan trọng cho các DNKN gia tăng sự tồn tại (Ahlstrom & Bruton, 2001). Sự tiếp cận nguồn lực của DNKN ít hơn so với các doanh nghiệp đã thành lập vì kết quả hoạt động trong quá khứ cung cấp tính hợp pháp. Các doanh nghiệp đã thành lập có thể sử dụng kết quả hoạt động trong quá khứ để có được “sự chấp nhận” và tiếp cận nguồn lực. Còn đối với dự án đầu tư mạo hiểm, điều này là không thể vì kết quả hoạt động trong quá khứ còn hạn chế hoặc không có.

Lý thuyết thể chế giúp làm sáng tỏ và xây dựng tính hợp pháp cho đầu tư mạo hiểm mới (Oliver, 1995). Đặc điểm của thể chế trong nền kinh tế chuyển đổi Bảng 2. Khung lý thuyết thể chế trong nền kinh tế chuyển đổi Thể chế Trước chuyển đổi Trong giai đoạn chuyển đổi Thiếu khung pháp lý đáng Chế độ kế hoạch tập trung tin cậy Ràng buộc/thể chế chính Thiếu cấu trúc chính trị ổn thống Kiểm soát quan liêu định (Formal constraints) Thiếu các chiến lược thị trường Thể chế không chính thống Mạng lưới và trao đổi cá Mạng lưới và trao đổi cá (Informal constraints) nhân nhân Nguồn: Peng (2000, trang 47) Đặc điểm về thể chế chính thống trong nền kinh tế chuyển đổi nói chung và Việt Nam nói riêng còn yếu, tức là hệ thống chính sách, pháp luật, sự thực thi pháp -25- luật, ý thức tuân thủ pháp luật và sự sẵn có thông tin chưa được hoàn thiện (xem Bảng 2.1) North (1990) đề nghị rằng, trong tình huống thể chế chính thống thất bại thì thể chế không chính thống sẽ ra đời để giảm bớt sự không chắc chắn và cung cấp sự kiên định (constancy) cho các cá nhân và tổ chức. Thể chế không chính thống đóng vai trò lớn hơn trong việc điều tiết các trao đổi kinh tế ở các quốc gia trong thời gian chuyển đổi và có ảnh hưởng đáng kể đến cả hành vi/chiến lược của các nhà quản lý, cũng như tạo ra các ràng buộc chính thức mới (Peng & Heath, 1996, trang 504).