Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Mỏ – Địa chất. Chương 2: Thực trạng công tác phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Mỏ – Địa chất. Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Mỏ – Địa chất. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN – THƢ VIỆN TRƢỜNG ĐẠI HỌC MỎ – ĐỊA CHẤT 1.
Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm phát triển Khái niệm phát triển hình thành cuối những năm 1940, trong bối cảnh diễn ra thỏa thuận xây dựng lại trật tự quốc tế mới trên đống tro tàn và ký ức kinh hoàng về hai cuộc đại chiến thế giới. Theo Từ điển tiếng Việt, “Phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp…” [42, tr. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “Phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.
Phát triển là một thuộc tính của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong,… nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” [15]. Theo phạm trù triết học “Phát triển thể hiện tính chất chung của tất cả những biến đổi ấy có nghĩa là bất kỳ một sự vật, một hiện tượng, một hệ thống, cũng như cả thế giới nói chung không đơn giản chỉ có biến đổi mà luôn luôn chuyển sang những trạng thái mới, tức là những trạng thái trước đây chưa từng có và không bao giờ lặp lại hoàn toàn chính xác những trạng thái đó, bởi vì trạng thái của bất kỳ sự vật hay hệ thống nào cũn đều được quyết định không chỉ bởi mối liên hệ bên trong, mà còn bởi mối liên hệ bên ngoài. Nguồn gốc của phát triển là sự đấu tranh của các mặt đối lập.
Phương thức phát triển là chuyển hóa những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại theo kiểu nhảy vọt. Chiều hướng phát triển là sự vận động xoáy trôn ốc” [11]. Như vậy có thể hiểu “phát triển” là thuật ngữ dùng để khái quát những vận động theo chiều hướng tăng cả về số lượng, chất lượng trong sự hài hoà, cân đối. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Khái niệm nguồn lực thông tin Nguồn lực thông tin là một trong những khái niệm đang tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau, tùy thuộc vào cách tiếp cận khác nhau. Tổ chức Văn hóa, Giáo dục và Khoa học của Liên hiệp quốc (UNESCO) cho rằng: "NLTT bao gồm các dữ liệu thể hiện dưới dạng văn bản, số, hình ảnh hoặc âm thanh được ghi lại trên phương tiện theo quy ước và không quy ước, các sưu tập, những kiến thức của con người, những kiến thức của tổ chức và ngành công nghiệp thông tin" [7, tr. Knoppers, Phó chủ tịch Ủy ban quản lý các dịch vụ thông tin ở Ottawa, Canađa: “NLTT là một phần của sản phẩm trí tuệ, sản phẩm lao động khoa học, kiến thức, sáng tạo của con người, phản ánh những thông tin được kiểm soát, được ghi lại dưới một dạng vật chất nào đó. NLTT phải được cấu trúc, tổ chức lại giúp con người có thể tìm và khai thác được chúng theo nhiều cách khác nhau” [48, tr.
Bên cạnh đó, theo TS. Lê Văn Viết “NLTT là tổ hợp các tài liệu phản ánh những kết quả nghiên cứu khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người” [41, tr. Trong nghiên cứu về chính sách phát triển NLTT, TS. Lê Văn Viết quan niệm “NLTT và vốn tài liệu là tương đồng, chỉ khác nhau ở thành phần, bộ máy tra cứu và nơi lưu trữ” [39, tr.
Các quan điểm trên tuy có một số khác biệt nhưng đều coi NLTT là thông tin/tri thức được ghi lại, cố định lại thông qua một hệ thống dấu hiệu và được lưu trữ, bảo quản trên những dạng vật chất khác nhau, được lưu giữ trong các kho tài liệu/hệ thống máy tính để quản lý, kiểm soát và khai thác hiệu quả. Đồng thời, NLTT cũng được tổ chức khoa học, tạo hệ thống các điểm tra cứu, truy cập linh hoạt để NDT có thể dễ dàng khai thác cũng như trao đổi, chia sẻ nhiều chiều giữa các hệ thống thông tin tương thích với nhau. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay, dưới tác động mạnh mẽ của CNTT, nhiều loại hình tài liệu, chất liệu lưu trữ, cách thức tổ chức, phương thức khai thác, phổ biến thông tin đã có sự thay đổi để đáp ứng tốt nhất NCT của NDT. Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin Hiện nay, trên thế giới khái niệm phát triển nguồn lực thông tin có rất nhiều cách hiểu khác nhau: Từ điển giải nghĩa thư viện học và tin học của Hiệp hội thư viện Mỹ khẳng định: “Phát triển NLTT là sự phát triển bộ sưu tập của thư viện, bao gồm việc xác định và phối hợp chính sách tuyển chọn, lượng định nhu cầu của người sử dụng, những nghiên cứu về việc sử dụng sưu tập, việc đánh giá sưu tập, nhận diện các nhu cầu của sưu tập, tuyển chọn tài liệu, lập kế hoạch về việc chia sẻ tài nguyên, việc bảo quản sưu tập và việc loại bỏ tài liệu ra khỏi sưu tập” [44].
Edward Evans thì lại thể hiện quan điểm về phát triển nguồn lực thông tin trong tác phẩm “Phát triển vốn tài liệu ở thư viện và trung tâm thông tin” như sau: “Phát triển nguồn lực thông tin/vốn tài liệu của thư viện hay trung tâm thông tin chính là quá trình nhận biết các điểm mạnh và điểm yếu của vốn tài liệu trên cơ sở nhu cầu người sử dụng và các nguồn tin từ cộng đồng để cố gắng sửa chữa những điểm yếu đang tồn tại, nếu có” [45]. Còn theo Johnson Peggy: “Phát triển NLTT từ lâu đã được hiểu là tập hợp các hoạt động như lựa chọn tài liệu, đánh giá nhu cầu NDT hiện tại và NDT tiềm năng, đánh giá NLTT, quản lý ngân sách, tiếp cận, liên lạc với cộng đồng, chia sẻ NLTT. Tập hợp này cũng bao gồm loại bỏ tài liệu không thích hợp, tạo lập kế hoạch bổ sung bền vững để có cơ sở chắc chắn phát triển NLTT” [47]. Để phát triển NLTT hiệu quả, đáp ứng nhu cầu NDT, Evans G.
Edward và Mergaret Zarnosky Saponaro khuyến cáo “cần căn cứ vào nhu cầu NDT để bổ sung các loại hình tài liệu phù hợp”[46]. Ở Việt Nam, theo PGS. Trần Thị Quý, thông qua phương pháp chuyên gia lại cho rằng: “Phát triển NLTT chính là sự phát triển cả về lượng và chất sao cho NLTT của cơ quan TT – TV phù hợp với NDT thông qua các hoạt động nghiên cứu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhu cầu, đánh giá hiệu quả sử dụng NLTT. Đồng thời chú trọng việc thu thập, chia sẻ, bảo quản, thanh lý và điều chỉnh các yếu tố tác động” [29, tr.
Phạm Văn Rính phát triển NLTT cần chú trọng đến phát triển đa dạng các loại hình thông tin/tài liệu “Không phải chỉ hoàn thiện cơ cấu môn loại mà cần tăng cường thể loại ấn phẩm, phải chú ý đưa vào kho sách các hình thức mang tin khác nữa” [31]. Như vậy, các quan điểm trên cho thấy phát triển NLTT không chỉ là tăng cường NLTT bằng những loại hình tài liệu mới nhất, tốt nhất mà đồng thời còn phải loại bỏ những tài liệu đã mất giá trị khoa học và thực tiễn. Phát triển NLTT là quá trình không ngừng, không thể kết thúc khi thư viện còn tồn tại. Các nguyên tắc phát triển nguồn lực thông tin 1.
Đảm bảo tính khoa học Phát triển nguồn lực thông tin cần phải dựa trên những luận cứ khoa học và tính đến sự ảnh hưởng, tác động của yếu tố chủ quan và khách quan. Đồng thời, phải xây dựng kế hoạch dài hạn và ngắn hạn cho công tác này. Bản kế hoạch phải xác định cụ thể các công việc sẽ thực hiện trong từng giai đoạn. Tài liệu được bổ sung là những thông tin tri thức phù hợp với nhu cầu NDT cũng như mục tiêu, chiến lược của đơn vị.
Bên cạnh đó, thanh lọc tài liệu không còn giá trị sử dụng và thanh lý chúng. Đảm bảo sự phù hợp Phát triển nguồn lực thông tin trước tiên phải phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị, phù hợp với mục tiêu, chiến lược và định hướng phát triển của Nhà trường, đặc điểm NCT của NDT, cũng như đặc điểm kinh tế – xã hội của đất nước và thế giới. Bên cạnh đó, là sự phù hợp với thực trạng của đơn vị (đội ngũ cán bộ, cơ sở vật chất, trang thiết bị, NLTT, kinh phí,. Đảm bảo sự đầy đủ Mức độ đầy đủ của nguồn lực thông tin càng cao, khả năng đáp ứng nhu cầu NDT càng lớn.
Đặc biệt, đối với việc học tập và nghiên cứu cần phải đảm bảo đầy đủ tài liệu và cung cấp những thông tin toàn diện, có như vậy mới đảm bảo chất 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bổ sung đầy đủ tức là bổ sung những thông tin cần thiết phù hợp với nhu cầu của độc giả và chức năng của thư viện. Các thư viện bổ sung đầy đủ trong khả năng cho phép, phải phối hợp chia sẻ với các thư viện khác. Đảm bảo nguyên tắc phối hợp, chia sẻ Nguyên tắc phối hợp chia sẻ cho phép thư viện có thể đáp ứng nhu cầu NDT bằng NLTT của các thư viện và cơ quan thông tin khác.
Nguyên tắc này đòi hỏi NLTT của một đơn vị phải là một bộ phận, một mắt xích NLTT của hệ thống. Sự phối hợp chia sẻ chỉ có hiệu quả khi xác định rõ nội dung, quy chế hoạt động, sự đồng thuận và kiên định vì mục tiêu chung. Không một thư viện nào có khả năng đáp ứng đầy đủ, tối đa vốn tài liệu, kể cả những thư viện lớn nhất, vì vậy việc phối hợp chia sẻ nguồn lực thông tin giữa các thư viện là vô cùng cần thiết. Đảm bảo hiệu quả kinh tế Đảm bảo hiệu quả kinh tế trong phát triển NLTT nhằm tiết kiệm chi phí, thời gian, nhân lực.
Mục đích của nguyên tắc này là với tiền của, công sức, thời gian ít nhất vẫn có thể đảm bảo bổ sung tối đa vốn tài liệu.