Luận Văn Thạc Sĩ: Phát Triển Năng Lực Tự Học Qua Dạy Học Phần Cơ Học KHTN 6 VNEN

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục tập trung tổ chức dạy học phần Cơ học KHTN 6 VNEN, phát triển năng lực tự học của học sinh hiệu quả.

• Tác giả: Vũ Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Ngọc Thắng
• Trường học: Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Vật lí
• Đề tài: Tổ chức dạy học phần Cơ học (KHTN 6 - VNEN) theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển năng lực của học sinh
• 1.1.1. Khái niệm năng lực
• 1.1.2. Phân loại năng lực
• 1.1.3. Cấu trúc các thành phần phát triển năng lực
• 1.1.4. Các năng lực chuyên biệt trong bộ môn Vật lí
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ BÀI GIẢNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN CƠ HỌC (KHTN 6-VNEN)
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển năng lực tự học

Luận văn tập trung vào việc phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua việc dạy học phần Cơ học trong chương trình KHTN 6 VNEN. Năng lực tự học được xem là yếu tố then chốt giúp học sinh chủ động trong việc tiếp thu kiến thức và rèn luyện kỹ năng. Luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học để khuyến khích học sinh tự học, tự nghiên cứu, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

1.1. Khái niệm năng lực tự học

Năng lực tự học được định nghĩa là khả năng của học sinh tự tổ chức, điều khiển quá trình học tập của mình mà không cần sự hướng dẫn trực tiếp từ giáo viên. Luận văn phân tích các yếu tố cấu thành năng lực tự học, bao gồm kỹ năng tự nghiên cứu, khả năng tự đánh giá và điều chỉnh quá trình học tập. Đây là nền tảng giúp học sinh thích ứng với yêu cầu của chương trình giáo dục mới.

1.2. Phương pháp phát triển năng lực tự học

Luận văn đề xuất các phương pháp dạy học hiện đại như học tập dựa trên dự án, học tập hợp tác và sử dụng công nghệ thông tin để phát triển năng lực tự học. Các phương pháp này giúp học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập, từ đó hình thành thói quen tự học và khả năng tự giải quyết vấn đề.

II. Dạy học phần Cơ học KHTN 6 VNEN

Phần Cơ học trong chương trình KHTN 6 VNEN được thiết kế nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh. Luận văn phân tích cấu trúc và nội dung của phần Cơ học, đồng thời đề xuất các hoạt động dạy học phù hợp để kích thích sự chủ động và sáng tạo của học sinh.

2.1. Cấu trúc và nội dung phần Cơ học

Phần Cơ học bao gồm các chủ đề như lực, máy cơ đơn giản, và các hiện tượng cơ học cơ bản. Luận văn nhấn mạnh việc thiết kế bài giảng theo hướng phát triển năng lực tự học, trong đó học sinh được khuyến khích tự khám phá kiến thức thông qua các thí nghiệm và hoạt động thực hành.

2.2. Hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học

Luận văn đề xuất các hoạt động dạy học như tổ chức thảo luận nhóm, thực hiện dự án nhỏ và sử dụng tài liệu hướng dẫn tự học. Các hoạt động này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tự học, đồng thời phát triển năng lực hợp tác và giải quyết vấn đề.

III. Thực nghiệm sư phạm

Luận văn tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc phát triển năng lực tự học thông qua dạy học phần Cơ học. Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong khả năng tự học và kết quả học tập của học sinh.

3.1. Mục đích và phương pháp thực nghiệm

Mục đích của thực nghiệm sư phạm là kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp dạy học được đề xuất. Phương pháp thực nghiệm bao gồm việc so sánh kết quả học tập giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, đồng thời thu thập ý kiến phản hồi từ giáo viên và học sinh.

3.2. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm thực nghiệm có sự tiến bộ đáng kể trong việc tự học và đạt kết quả học tập cao hơn so với nhóm đối chứng. Điều này chứng minh tính hiệu quả của các phương pháp dạy học được đề xuất trong luận văn.

IV. Kết luận và đóng góp

Luận văn kết luận rằng việc phát triển năng lực tự học thông qua dạy học phần Cơ học KHTN 6 VNEN là cần thiết và mang lại hiệu quả cao. Các phương pháp dạy học được đề xuất không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tự học, chuẩn bị tốt cho các bậc học cao hơn.

4.1. Đóng góp về mặt lý luận

Luận văn đã góp phần làm rõ cơ sở lý luận về phát triển năng lực tự học trong dạy học, đặc biệt là trong môn Khoa học Tự nhiên. Đây là nền tảng quan trọng cho việc đổi mới phương pháp dạy học trong tương lai.

4.2. Đóng góp về mặt thực tiễn

Luận văn đã thiết kế và thử nghiệm thành công các hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học, mang lại hiệu quả thiết thực trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Các kết quả nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi trong các trường phổ thông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tự học (NLTH) của học sinh (HS) trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo báo cáo khảo sát tại các trường trung học cơ sở (THCS) tỉnh Thái Nguyên, có đến 94,33% HS có học lực khá và giỏi tự đánh giá bản thân có NLTH, trong khi tỷ lệ này ở HS yếu chỉ khoảng 6,25%. Điều này cho thấy NLTH có ảnh hưởng tích cực đến kết quả học tập. Tuy nhiên, khảo sát cũng chỉ ra rằng HS chưa có thời gian tự học ổn định, với 43,72% HS không có thời gian học tự học cố định hàng ngày.

Luận văn tập trung nghiên cứu tổ chức dạy học phần Cơ học trong môn Khoa học Tự nhiên lớp 6 theo mô hình trường học mới (MHTHM) nhằm phát triển NLTH cho HS. Phạm vi nghiên cứu là các lớp 6 tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong năm học 2015-2016. Mục tiêu cụ thể là thiết kế bài giảng và tổ chức các hoạt động học tập giúp HS không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tự học, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.

Việc phát triển NLTH được xem là yếu tố then chốt để HS có thể tự cập nhật kiến thức, phát triển tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề trong học tập cũng như trong cuộc sống. Nghị quyết số 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 của Thủ tướng Chính phủ cũng nhấn mạnh việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo hướng lấy HS làm trung tâm, phát huy tính chủ động, sáng tạo và khả năng tự học của HS. Do đó, nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học, phù hợp với xu thế giáo dục hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về năng lực và tự học trong giáo dục hiện đại. Năng lực được định nghĩa là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm để thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ trong nhiều tình huống khác nhau. Cấu trúc năng lực bao gồm bốn thành phần chính: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể.

Trong môn Vật lí, các năng lực chuyên biệt được cụ thể hóa từ năng lực chung, bao gồm năng lực tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, sử dụng công nghệ thông tin và ngôn ngữ vật lí. Đặc biệt, năng lực tự học được hiểu là khả năng lập kế hoạch, tìm kiếm, đánh giá thông tin, tự đặt câu hỏi và thiết kế phương án thí nghiệm để giải quyết vấn đề.

Về tự học, luận văn vận dụng quan điểm của các nhà giáo dục nổi tiếng như Hồ Chí Minh, GS Nguyễn Cảnh Toàn và các nghiên cứu quốc tế, khái niệm tự học là quá trình người học tự động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ và phẩm chất cá nhân để chiếm lĩnh tri thức và phát triển bản thân. Chu trình tự học gồm ba giai đoạn: tự nghiên cứu, tự thể hiện và tự kiểm tra, điều chỉnh.

Mô hình trường học mới (MHTHM) được áp dụng như một khung sư phạm hiện đại, nhấn mạnh việc tổ chức các hoạt động học tập theo hướng phát triển năng lực, trong đó có NLTH. MHTHM chú trọng phát huy tính chủ động, tự lực của HS thông qua các hoạt động cá nhân, nhóm và sự hỗ trợ của giáo viên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các trường THCS trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, bao gồm khảo sát ý kiến của 16 giáo viên dạy Vật lí và 231 HS thuộc 8 lớp của 3 trường THCS. Phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, phân tích các tài liệu về năng lực, tự học, phương pháp dạy học Vật lí và MHTHM.
• Điều tra, quan sát: Phát phiếu khảo sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên và HS để đánh giá thực trạng NLTH.
• Thực nghiệm sư phạm: Thiết kế và tổ chức dạy học phần Cơ học theo hướng phát triển NLTH, sử dụng kế hoạch dạy học chi tiết cho các bài: Lực đàn hồi, Lực ma sát, Máy cơ đơn giản. Cỡ mẫu thực nghiệm gồm các lớp 6 tại các trường THCS thực hiện MHTHM.
• Phân tích dữ liệu: Sử dụng thống kê mô tả để đánh giá mức độ phát triển NLTH qua kết quả kiểm tra, ý kiến phản hồi của giáo viên và HS.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm học 2015-2016, tập trung vào giai đoạn triển khai MHTHM tại các trường THCS tỉnh Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ cần thiết của phát triển NLTH: 93,75% giáo viên khảo sát cho rằng việc dạy học phát triển NLTH cho HS là cần thiết hoặc rất cần thiết, phản ánh sự đồng thuận cao về vai trò của NLTH trong giáo dục phổ thông.

2. Thực trạng kiểm tra NLTH: 100% giáo viên thường xuyên quan sát quá trình học trên lớp để đánh giá NLTH, 93,75% sử dụng bài tập về nhà làm công cụ kiểm tra, trong khi chỉ khoảng 18,75% sử dụng bài kiểm tra chính thức và 37,5% áp dụng dự án học tập.

3. Ảnh hưởng của học lực đến NLTH: 100% HS giỏi tự đánh giá có NLTH, 79,13% HS khá có NLTH, nhưng chỉ 6,25% HS yếu tự nhận có NLTH. Điều này cho thấy NLTH có mối liên hệ mật thiết với kết quả học tập.

4. Thời gian tự học của HS: 43,72% HS không có thời gian tự học ổn định hàng ngày, 32,91% học theo lượng bài tập được giao, chỉ 1,73% học dưới 1 giờ mỗi ngày. Tình trạng này cho thấy HS chưa thực sự hình thành thói quen tự học hiệu quả.

5. Phương pháp dạy học theo MHTHM: Qua thực nghiệm sư phạm, việc tổ chức các hoạt động học tập theo MHTHM giúp HS phát huy tính chủ động, tự lực trong học tập. Ví dụ, trong bài học về lực đàn hồi, HS được tự tiến hành thí nghiệm, trao đổi nhóm và tự chuẩn bị bài tập mở rộng tại nhà, qua đó phát triển kỹ năng tự học và tư duy phản biện.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy việc phát triển NLTH trong dạy học Vật lí theo hướng MHTHM là khả thi và có hiệu quả tích cực. Sự đồng thuận của giáo viên về tầm quan trọng của NLTH phản ánh nhận thức đúng đắn về vai trò của năng lực này trong giáo dục hiện đại. Tuy nhiên, việc kiểm tra NLTH chủ yếu dựa vào quan sát và bài tập về nhà, chưa có nhiều hình thức đánh giá đa dạng và chính thức, điều này có thể ảnh hưởng đến việc phát triển NLTH một cách toàn diện.

Mối quan hệ giữa học lực và NLTH được khẳng định qua số liệu khảo sát, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy HS có NLTH tốt thường đạt kết quả học tập cao hơn. Tuy nhiên, tỷ lệ HS có thời gian tự học ổn định còn thấp, cho thấy cần có sự hỗ trợ và hướng dẫn cụ thể hơn từ phía giáo viên và nhà trường.

Thực nghiệm sư phạm với các bài học thiết kế theo MHTHM đã tạo điều kiện cho HS tự nghiên cứu, tự thể hiện và tự đánh giá, phù hợp với chu trình tự học lý thuyết. Các hoạt động như thí nghiệm nhóm, trò chơi trả lời nhanh, bài tập về nhà có hướng dẫn giúp HS phát triển kỹ năng tự học, tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu quốc tế về hiệu quả của mô hình trường học mới trong phát triển năng lực học sinh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố mức độ tự học của HS theo học lực, bảng thống kê các hình thức kiểm tra NLTH của giáo viên, và biểu đồ tiến trình kết quả kiểm tra thực nghiệm sư phạm qua các bài học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp phát triển NLTH: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về MHTHM và kỹ năng tổ chức hoạt động học tập phát triển NLTH, nhằm nâng cao năng lực sư phạm và kỹ năng hướng dẫn HS tự học. Thời gian thực hiện: trong năm học tiếp theo. Chủ thể: Sở GD&ĐT, các trường THCS.

2. Xây dựng và áp dụng đa dạng hình thức đánh giá NLTH: Phát triển các công cụ đánh giá NLTH chính thức, bao gồm bài kiểm tra năng lực, dự án học tập, quan sát có hệ thống và tự đánh giá của HS. Mục tiêu tăng tỷ lệ đánh giá chính thức NLTH lên trên 50% trong 2 năm tới. Chủ thể: Giáo viên bộ môn, nhà trường.

3. Tổ chức các hoạt động hỗ trợ HS xây dựng thói quen tự học: Thiết kế các chương trình hướng dẫn kỹ năng tự học, lập kế hoạch học tập, sử dụng tài liệu và công nghệ thông tin phục vụ học tập. Thời gian: triển khai ngay từ đầu năm học. Chủ thể: Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, phụ huynh.

4. Cải thiện điều kiện cơ sở vật chất và tài liệu học tập: Đầu tư trang thiết bị thí nghiệm, thư viện, góc học tập theo mô hình MHTHM để tạo môi trường học tập thuận lợi, kích thích sự chủ động và sáng tạo của HS. Thời gian: kế hoạch 3 năm. Chủ thể: Nhà trường, địa phương, phụ huynh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Vật lí THCS: Nắm bắt phương pháp dạy học theo MHTHM, thiết kế bài giảng phát triển NLTH, áp dụng các hoạt động thực nghiệm và nhóm để nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Hiểu rõ về mô hình trường học mới, các biện pháp phát triển NLTH, từ đó xây dựng kế hoạch đào tạo, hỗ trợ giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất phù hợp.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục học và Sư phạm Vật lí: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển đề tài nghiên cứu hoặc ứng dụng trong thực tiễn.

4. Phụ huynh học sinh: Hiểu về vai trò của NLTH và cách hỗ trợ con em trong việc xây dựng thói quen tự học, phối hợp với nhà trường để nâng cao chất lượng học tập.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực tự học là gì và tại sao quan trọng?
   Năng lực tự học là khả năng lập kế hoạch, tìm kiếm, đánh giá thông tin và tự giải quyết vấn đề trong học tập. Nó giúp HS chủ động tiếp thu kiến thức, phát triển tư duy sáng tạo và thích nghi với môi trường học tập hiện đại.

2. Mô hình trường học mới (MHTHM) có điểm gì khác biệt?
   MHTHM tập trung vào phát triển năng lực người học, tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, khuyến khích HS tự nghiên cứu, hợp tác nhóm và vận dụng kiến thức vào thực tiễn, thay vì chỉ truyền thụ kiến thức một chiều.

3. Làm thế nào để giáo viên phát triển NLTH cho HS?
   Giáo viên cần thiết kế bài giảng có các hoạt động tự học, hướng dẫn kỹ năng lập kế hoạch học tập, sử dụng tài liệu, tổ chức thí nghiệm, thảo luận nhóm và đánh giá NLTH qua nhiều hình thức.

4. HS yếu có thể phát triển NLTH không?
   Có thể, nhưng cần sự hỗ trợ tích cực từ giáo viên và gia đình, tạo môi trường học tập thuận lợi, hướng dẫn kỹ năng tự học cơ bản và xây dựng động lực học tập phù hợp.

5. Làm sao để HS duy trì thói quen tự học ổn định?
   HS cần xây dựng kế hoạch học tập cụ thể, được giáo viên hướng dẫn và kiểm tra thường xuyên, đồng thời cân bằng giữa học tập và giải trí để duy trì động lực và hiệu quả tự học.

Kết luận

• Năng lực tự học là yếu tố then chốt ảnh hưởng tích cực đến kết quả học tập của HS THCS, đặc biệt trong môn Vật lí.
• Mô hình trường học mới (MHTHM) tạo điều kiện thuận lợi để phát triển NLTH thông qua các hoạt động học tập chủ động, sáng tạo và hợp tác.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy việc tổ chức dạy học phần Cơ học theo hướng phát triển NLTH giúp HS nâng cao kỹ năng tự học, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề.
• Cần tăng cường đào tạo giáo viên, đa dạng hóa hình thức đánh giá NLTH, hỗ trợ HS xây dựng thói quen tự học và cải thiện điều kiện học tập.
• Các bước tiếp theo là triển khai rộng rãi mô hình, hoàn thiện tài liệu hướng dẫn và đánh giá, đồng thời phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, giáo viên và phụ huynh để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.

Hãy cùng đồng hành để phát triển năng lực tự học cho thế hệ học sinh tương lai, góp phần xây dựng nền giáo dục hiện đại, sáng tạo và bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển năng lực của học sinh 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực (NL) có nguồn gốc tiếng Latinh “competentia”. Ngày nay khái niệm NL được biểu hiện dưới nhiều cách khác nhau.

Ở Việt Nam, vấn đề NL cũng đã sớm được đề cập. Theo tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn: “NL là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [17]. Năng lực được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, tựu trung lại có hai cách nhìn nhận: - Theo dấu hiệu về tố chất tâm lí, NL là một thuộc tính thích hợp của nhân cách, là tổ hợp các đặc tính tâm lí của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động xác định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt đẹp. - Theo dấu hiệu về các yếu tố tạo thành khả năng hành động, NL là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách thích hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống, hoặc NL là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng thái độ và vận hành đồng bộ hệ thống đó một cách hợp lý vào việc thực hiện thành công một nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả một vấn đề đặt ra trong cuộc sống.

Trong luận văn này tôi đồng ý với quan niệm: “NL là khả năng thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong những tình huống khác nhau trên cơ sở kết hợp sự hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm”. Phân loại năng lực: Tuỳ thuộc vào các căn cứ khác nhau, có thể có các cách phân loại năng lực khác nhau, phân loại theo bản chất hoặc cách sử dụng… 5 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục * NL bộ môn và NL liên môn: NL dựa trên kiến thức của một môn học được xem là NL bộ môn. NL liên môn là NL dựa trên các kiến thức được lĩnh hội thuộc nhiều môn học. * NL cơ bản và NL đề cao [14] NL cơ bản : Là những NL HS dứt khoát phải làm chủ để dễ dàng vào một quá trình học tập mới.

Vậy “Một NL cơ bản là một NL cần làm chủ để có thể theo đuổi một quá trình học tập mới”[14]. NL đề cao: Là những NL trong hoàn cảnh và ở thời điểm đào tạo cho trước không phải là tối cần thiết cho quá trình học tập tiếp theo ( HS không làm chủ được thì cũng không bị thất bại trong học tập), mặc dù đó có thể là NL có ích, có khi rất quan trọng. Như vậy: “Một NL đề cao là một NL nên lĩnh hội ; nhưng không tuyệt đối cần thiết cho việc tiếp tục học tập” [14]. * NL chung và NL cụ thể, chuyên biệt: - NL chung là những NL cơ bản, thiết yếu, cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp như: NL nhận thức, NL trí tuệ , NL về ngôn ngữ và tính toán; NL giao tiếp, NL vận động,… Các NL này được hình thành và phát triển trên bản năng di truyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống; đáp ứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau.

Qua nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm các nước phát triển, đối chiếu với yêu cầu và điều kiện giáo dục trong nước những năm sắp tới, các nhà khoa học giáo dục Việt Nam đã đề xuất định hướng chuẩn đầu ra về phẩm chất và NL của chương trình giáo dục trung học cơ sở những năm sắp tới như sau: NL chung bao gồm 9 NL: NL tự học, NL giải quyết vấn đề, NL sáng tạo, NL tự quản lý, NL giao tiếp, NL hợp tác, NL sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, NL sử dụng ngôn ngữ, NL tính toán. NL chung được hình thành và phát triển do nhiều môn học, liên quan đến nhiều môn học. Đây là loại NL được hình thành xuyên chương trình. Một số nước có 6 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục thể gọi dạng NL này với các tên khác nhau như: NL chính, NL nền tảng, NL chủ yếu, kĩ năng chính, kĩ năng cốt lõi, NL cơ sở, khả năng, phẩm chất chính, kĩ năng chuyển giao được.

Theo quan niệm này mỗi NL chung cần góp phần tạo nên kết quả có giá trị cho xã hội và cộng đồng, giúp cho các cá nhân đáp ứng được những đòi hỏi của một bối cảnh xã hội rộng lớn và phức tạp. Dạng NL chung này có thể không quan trọng với các chuyên gia, nhưng rất quan trọng với tất cả mọi người. - NL cụ thể, chuyên biệt là những NL riêng được hình thành và phát triển trên cơ sở các NL chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động, một lĩnh vực/ môn học nào đó như toán học, vật lí, âm nhạc, mĩ thuật, thể thao. Đây là dạng NL chuyên sâu, góp phần giúp mọi người giải quyết các công việc chuyên môn trong lĩnh vực công tác hẹp của mình.

NL chuyên biệt vừa là mục tiêu vừa là “đơn vị thao tác” trong các hoạt động dạy học, giáo dục góp phần hình thành và phát triển các NL chung. Cấu trúc các thành phần phát triển năng lực [9] Để hình thành và phát triển NL cần xác định các thành phần và cấu trúc của chúng. Có nhiều loại NL khác nhau. Việc mô tả cấu trúc và các thành phần NL cũng khác nhau.

Cấu trúc chung của NL hành động được mô tả là sự kết hợp của 4 NL thành phần: NL chuyên môn, NL phương pháp, NL xã hội, NL cá thể. (i) NL chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn. Nó được tiếp nhận qua việc học nội dung – chuyên môn và chủ yếu gắn với khả năng nhận thức và tâm lý vận động. (ii) NL phương pháp (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề.

NL phương pháp bao gồm NL phương pháp chung và phương pháp chuyên môn. Trung tâm của phương pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức. Nó được tiếp nhận qua việc học phương pháp luận – giải quyết vấn đề. 7 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục (iii) NL xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống giao tiếp ứng xử xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau trong sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác.

Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp. (iv) NL cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân, phát triển năng khiếu, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân, những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các thái độ và hành vi ứng xử. Nó được tiếp nhận qua việc học cảm xúc – đạo đức và liên quan đến tư duy và hành động tự chịu trách nhiệm. Từ cấu trúc của khái niệm NL cho thấy giáo dục định hướng phát triển NL không chỉ nhằm mục tiêu phát triển NL chuyên môn bao gồm tri thức, kỹ năng chuyên môn mà còn phát triển NL phương pháp, NL xã hội và NL cá thể.

Những NL này không tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ. NL hành động được hình thành trên cơ sở có sự kết hợp các NL này. Các năng lực chuyên biệt trong bộ môn vật lí Có nhiều quan điểm xây dựng chuẩn các NL chuyên biệt trong dạy học từng môn. Cuốn “ Tài liệu tập huấn – Hướng dẫn dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển NL cho HS cấp trung học cơ sở” của Bộ GD&ĐT đưa ra giới thiệu hai quan điểm xây dựng tuy là khác nhau nhưng đem lại kết quả khá tương đồng về các NL chuyên biệt trong bộ môn vật lí [9]: a, Xây dựng các NL chuyên biệt bằng cách cụ thể hóa các NL chung Ở cách tiếp cận này, người ta xác định các NL chung trước, chúng là các NL mà toàn bộ quá trình giáo dục ở trường phổ thông đều phải hướng tới để hình thành ở HS.

Sau đó, từng môn học sẽ xác định sự thể hiện cụ thể của các NL chung ở trong môn học của mình như thế nào. Với cách tiếp cận như vậy, từ các NL chung đã được đưa vào dự thảo chương trình phổ thông tổng thể. Trích cuốn tài liệu tập huấn: “Hướng dẫn dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển NL cho HS cấp trung học cơ sở”, ta có bảng NL chuyên biệt môn Vật lí [9]. 8 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục Bảng 1.1: Các NL chuyên biệt môn Vật lí được cụ thể hóa từ NL chung Stt NL chung NL trong môn Vật lí Nhóm NL làm chủ và phát triển bản thân 1 NL tự học - Lập được kế hoạch tự học và điều chỉnh, thực hiện kế hoạch có hiệu quả.

- Tìm kiếm thông tin về nguyên tắc cấu tạo, hoạt động của các ứng dụng kĩ thuật. - Đánh giá được mức độ chính xác nguồn thông tin. - Đặt được câu hỏi về hiện tượng sự vật quanh ta. - Tóm tắt được nội dung vật lí trọng tâm của văn bản.

- Tóm tắt thông tin bằng sơ đồ tư duy, bản đồ khái niệm, bảng biểu, sơ đồ khối. - Tự đặt câu hỏi và thiết kế, tiến hành được phương án thí nghiệm để trả lời cho các câu hỏi đó. 2 NL giải quyết vấn đề (Đặc - Đặc biệt quan trọng là NL thực nghiệm. biệt quan trọng là NL giải Đặt được những câu hỏi về hiện tượng tự nhiên: quyết vấn đề bằng con Hiện tượng… diễn ra như nào? Điều kiện diễn đường thực nghiệm hay ra hiện tượng là gì? Các đại lượng trong hiện còn gọi là NL thực tượng tự nhiên có mối quan hệ với nhau như nghiệm) nào?