Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Lớp 12 Trong Dạy Học Truyện Ngắn Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 trong dạy học truyện ngắn việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Minh Phương
• Người hướng dẫn: TS. Tôn Quang Cường
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Lớp 12 Trong Dạy Học Truyện Ngắn Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 0.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tự học và năng lực tự học
• 1.2. Khái niệm tự học, năng lực, năng lực tự học
• 1.3. Các hình thức tự học
• 1.4. Những năng lực cần thiết của người tự học môn Ngữ văn
• 1.5. Vai trò và ý nghĩa của tự học
• 1.6. Truyện ngắn và năng lực tự học truyện ngắn
• 1.6.1. Thể loại truyện ngắn hiện đại và nét riêng của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn hiện đại
• 1.6.2. Năng lực tự học truyện ngắn Việt Nam giai đoạn hiện đại
• 1.6.3. Đặc điểm tâm lí, nhận thức của học sinh THPT
• 1.6.4. Chương trình truyện ngắn Việt Nam trong SGK lớp 12 và thực trạng dạy - tự học truyện ngắn ở THPT
• 1.6.4.1. Chương trình truyện ngắn Việt Nam trong SGK lớp 12
• 1.6.4.2. Thực trạng việc bồi dưỡng năng lực tự học truyện ngắn cho học sinh THPT
• 1.6.4.3. Nhận thức của học sinh THPT về tác dụng của tự học
• 1.6.4.4. Thực trạng sử dụng kĩ năng tự học của học sinh THPT
• 1.6.4.5. Về năng lực tự nghiên cứu
• 1.6.4.6. Về năng lực tự thể hiện
• 1.6.4.7. Về năng lực tự kiểm tra, đánh giá
• 1.6.4.8. Thực trạng hoạt động dạy - tự học của giáo viên
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12 THPT
• 2.1. Một số nguyên tắc tổ chức dạy học truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS lớp 12 THPT
• 2.1.1. Bám sát mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông
• 2.1.2. Phù hợp với những đặc điểm tâm sinh lí của HS THPT
• 2.1.3. Quán triệt tinh thần đổi mới PPDH môn học (Ngữ văn) và phần học (truyện ngắn Việt Nam hiện đại)
• 2.1.4. Xuất phát từ thực tế rèn năng lực tự học truyện ngắn Việt Nam cho học sinh THPT hiện nay
• 2.2. Hướng dẫn HS lớp 12 tự học trong quá trình dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS THPT
• 2.2.1. Hướng dẫn HS lập kế hoạch tự học
• 2.2.2. Hướng dẫn học sinh tự học trước giờ học
• 2.2.3. Hướng dẫn học sinh tự học trong giờ học
• 2.2.4. Hướng dẫn học sinh tự học sau giờ học
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp tiến hành thực nghiệm
• 3.4.1. Cách tiến hành
• 3.4.2. Cách đánh giá
• 3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Nhận xét chung về kết quả thực nghiệm
• 3.5.2. Kết quả thực nghiệm cụ thể
• 3.5.2.1. So sánh kết quả học tập sau khi dạy thực nghiệm
• 3.6. Tiểu kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Lớp 12

Phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam, việc hình thành và phát triển năng lực tự học không chỉ giúp học sinh nâng cao kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập. Đặc biệt, việc dạy học truyện ngắn Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực này. Các tác phẩm văn học không chỉ mang lại kiến thức mà còn kích thích sự sáng tạo và khả năng phân tích của học sinh.

1.1. Khái Niệm Về Năng Lực Tự Học Trong Giáo Dục

Năng lực tự học được hiểu là khả năng tự giác, tự chủ trong việc tìm kiếm và tiếp thu kiến thức. Điều này bao gồm việc lập kế hoạch học tập, tìm kiếm tài liệu và tự đánh giá kết quả học tập. Việc phát triển năng lực tự học giúp học sinh trở nên chủ động hơn trong quá trình học tập.

1.2. Vai Trò Của Truyện Ngắn Trong Việc Phát Triển Năng Lực Tự Học

Truyện ngắn Việt Nam không chỉ là một phần của chương trình học mà còn là công cụ hữu hiệu để phát triển năng lực tự học. Qua việc phân tích các tác phẩm, học sinh có thể rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, tư duy phản biện và khả năng tự nghiên cứu. Những tác phẩm như 'Chiếc thuyền ngoài xa' hay 'Một người Hà Nội' mang đến nhiều bài học quý giá cho học sinh.

II. Thách Thức Trong Việc Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Lớp 12

Mặc dù việc phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thụ động trong học tập của học sinh. Nhiều học sinh vẫn phụ thuộc vào giáo viên và chưa thực sự chủ động trong việc tìm kiếm kiến thức. Hơn nữa, chương trình học hiện tại vẫn còn nặng về lý thuyết, chưa khuyến khích học sinh thực hành và tự học.

2.1. Sự Thụ Động Của Học Sinh Trong Học Tập

Nhiều học sinh hiện nay vẫn có thói quen học thuộc lòng mà không hiểu sâu về nội dung. Điều này dẫn đến việc các em không thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc phát triển năng lực tự học cần phải khắc phục tình trạng này bằng cách khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập chủ động.

2.2. Chương Trình Học Chưa Đáp Ứng Nhu Cầu Tự Học

Chương trình học hiện tại vẫn còn nặng về lý thuyết và chưa tạo điều kiện cho học sinh thực hành và tự học. Việc thiếu các hoạt động thực tiễn và bài tập tự nghiên cứu khiến học sinh không có cơ hội phát triển năng lực tự học một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp Dạy Học Để Phát Triển Năng Lực Tự Học

Để phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Việc sử dụng các phương pháp như thảo luận nhóm, dự án học tập và nghiên cứu cá nhân sẽ giúp học sinh chủ động hơn trong việc học.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Thảo Luận Nhóm

Phương pháp thảo luận nhóm giúp học sinh trao đổi ý kiến và học hỏi lẫn nhau. Qua đó, các em có thể phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện. Việc thảo luận về các tác phẩm truyện ngắn Việt Nam sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

3.2. Tổ Chức Các Dự Án Học Tập

Các dự án học tập cho phép học sinh tự do khám phá và nghiên cứu các chủ đề mà mình yêu thích. Việc thực hiện các dự án liên quan đến truyện ngắn Việt Nam sẽ giúp học sinh phát triển năng lực tự học và khả năng làm việc nhóm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Tự Học Trong Dạy Học Truyện Ngắn

Việc phát triển năng lực tự học không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn trong quá trình dạy học. Các giáo viên cần thiết kế các bài học sao cho học sinh có thể tự học và tự nghiên cứu. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học một cách hiệu quả.

4.1. Thiết Kế Bài Học Theo Hướng Tự Học

Các bài học cần được thiết kế sao cho học sinh có thể tự tìm hiểu và nghiên cứu. Việc đưa ra các câu hỏi mở và bài tập tự nghiên cứu sẽ giúp học sinh phát triển năng lực tự học.

4.2. Đánh Giá Kết Quả Học Tập Theo Hướng Tự Học

Đánh giá kết quả học tập cần được thực hiện theo hướng khuyến khích học sinh tự học. Việc đánh giá không chỉ dựa vào điểm số mà còn cần xem xét quá trình học tập và sự tiến bộ của học sinh trong việc phát triển năng lực tự học.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Lớp 12

Phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 qua dạy học truyện ngắn Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh trở nên chủ động hơn trong việc học. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho tương lai.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Tự Học Trong Giáo Dục

Năng lực tự học sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Học sinh cần được trang bị kỹ năng này để có thể tự học và tự nghiên cứu suốt đời.

5.2. Khuyến Khích Học Sinh Tự Học Qua Các Hoạt Động Ngoại Khóa

Các hoạt động ngoại khóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực tự học. Việc tham gia các câu lạc bộ văn học, hội thảo và các hoạt động nghiên cứu sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và kỷ nguyên số, tri thức nhân loại đang gia tăng theo hàm số mũ với tốc độ nhân đôi chỉ sau vài năm. Khoảng cách giữa kho tàng tri thức vô tận của nhân loại và giới hạn tiếp thu của cá nhân ngày càng nới rộng, khiến những kiến thức tĩnh nhanh chóng trở nên lạc hậu. Trước đòi hỏi cấp thiết của việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học, năng lực tự học được xác định là chìa khóa vàng, là năng lực nền tảng cho việc học tập suốt đời. Đối với môn Ngữ văn cấp trung học phổ thông, đặc biệt là chương trình lớp 12, thực trạng dạy học vẫn còn nặng về truyền thụ một chiều, áp đặt cảm thụ văn học có sẵn, khiến học sinh rơi vào thế thụ động và suy giảm hứng thú khám phá cái đẹp của ngôn từ nghệ thuật.

Phân môn truyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn sau năm 1975 trong chương trình Ngữ văn lớp 12 giữ vị trí đặc biệt quan trọng với các tác phẩm tiêu biểu như Vợ chồng A Phủ, Vợ nhặt, Rừng xà nu, Những đứa con trong gia đình và Chiếc thuyền ngoài xa. Tuy nhiên, thời lượng phân bổ cho mảng kiến thức này chỉ chiếm 10 tiết trên tổng số 51 tiết học kỳ 2 đối với chương trình chuẩn và 10 tiết trên 68 tiết đối với chương trình nâng cao. Quỹ thời gian hữu hạn trên lớp đòi hỏi phải chuyển dịch mạnh mẽ phương pháp dạy học từ giảng văn truyền thống sang tổ chức hoạt động tự đọc hiểu văn bản có hướng dẫn.

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn của tác giả Nguyễn Minh Phương, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Tôn Quang Cường tại Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, đã giải quyết căn bản bài toán sư phạm này. Đề tài tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng tại 3 trường trung học phổ thông đại diện cho 3 vùng kinh tế xã hội với quy mô 150 học sinh và 16 giáo viên, từ đó thiết kế quy trình tổ chức dạy học truyện ngắn hiện đại nhằm phát triển năng lực tự học. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống biện pháp sư phạm khả thi, giúp tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi qua thực nghiệm tăng hơn 24% và nâng cao rõ rệt kỹ năng giải quyết các nhiệm vụ học tập phức hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các trụ cột lý luận dạy học hiện đại và tâm lý học nhận thức:

1. Lý thuyết dạy học định hướng phát triển năng lực: Kế thừa quan điểm của các chuyên gia giáo dục như Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier và Đỗ Ngọc Thống, nghiên cứu xác định năng lực là sự hội tụ phức hợp của kiến thức, kỹ năng, thái độ, động cơ và sự sẵn sàng hành động để giải quyết thành công các tình huống thực tiễn. Dạy học định hướng năng lực chuyển trọng tâm từ kiểm soát nội dung đầu vào sang quản lý chuẩn chất lượng đầu ra.
2. Mô hình chu trình dạy - tự học 3 thời: Dựa trên công trình nền tảng của Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn, quá trình tự học của học sinh diễn ra qua ba giai đoạn tương thích với sự dẫn dắt của giáo viên. Thời 1 là tự nghiên cứu cá nhân dưới sự định hướng của thầy để tạo sản phẩm ban đầu. Thời 2 là tự thể hiện, tương tác và tranh biện với bạn học dưới sự tổ chức của thầy để nâng cấp sản phẩm. Thời 3 là tự kiểm tra, tự điều chỉnh dưới sự cố vấn của thầy để hình thành tri thức khoa học chuẩn mực.
3. Thuyết hoạt động và quan điểm 4 trụ cột giáo dục của UNESCO: Vận dụng tư tưởng học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình do Jacques Delors đề xuất, kết hợp quy trình giải quyết vấn đề 5 bước của John Dewey.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm cốt lõi: Tự học là quá trình cá nhân hóa việc học một cách độc lập và tích cực; Năng lực tự học là khả năng làm chủ các thao tác tư duy và phương pháp để chiếm lĩnh tri thức; Thể loại truyện ngắn hiện đại là dạng thức tự sự cô đọng, phản ánh hiện thực qua những lát cắt nhân sinh sâu sắc với kết cấu đa tầng và điểm nhìn nghệ thuật linh hoạt.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan, tin cậy và giá trị ứng dụng, tác giả đã triển khai phối hợp đồng bộ hệ thống các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Cỡ mẫu và nguồn dữ liệu: Khảo sát thực trạng được thực hiện trên cỡ mẫu gồm 150 học sinh lớp 12 và 16 giáo viên Ngữ văn tại 3 cơ sở giáo dục: Trường THPT Trần Hưng Đạo (Hà Nội - đại diện đô thị trung tâm), Trường THPT Mê Linh (Thái Bình - đại diện vùng đồng bằng nông thôn) và Trường THPT Ngô Quyền (Hòa Bình - đại diện vùng trung du miền núi).
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện, phân bổ đều theo các đặc điểm vùng miền, điều kiện kinh tế xã hội và mức độ tiếp cận tài liệu nhằm phản ánh bức tranh toàn diện về năng lực tự học của học sinh lớp 12.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Sử dụng phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi đóng - mở kết hợp phỏng vấn sâu, quan sát tiến trình sư phạm và thống kê toán học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm định lượng hóa mức độ thành thạo của từng nhóm kỹ năng thành phần, đồng thời đối sánh chính xác mối tương quan giữa phương pháp dạy của giáo viên và kết quả tự học của học sinh.
• Timeline nghiên cứu: Toàn bộ quá trình nghiên cứu tài liệu, xây dựng công cụ, khảo sát thực trạng và tiến hành thực nghiệm sư phạm đối chứng được triển khai nghiêm túc trong giai đoạn từ năm 2015 đến cuối năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn mang lại những cứ liệu khoa học phản ánh chính xác thực trạng dạy và tự học truyện ngắn Việt Nam ở khối lớp 12:

• Nhận thức về tầm quan trọng của tự học: Có tới 87.67% học sinh (131/150 em) đồng tình rằng tự học giúp củng cố, ghi nhớ lâu và làm chủ tri thức; 78.67% (117 em) nhận thức được tự học rèn luyện tính tích cực, tự giác và độc lập; 74.00% (111 em) khẳng định tự học giúp mở rộng hiểu biết. Tuy nhiên, vẫn tồn tại 30.67% học sinh phân vân về khả năng vận dụng tự học vào giải quyết các nhiệm vụ học tập mới và 32.67% hoài nghi về việc tự học giúp đạt điểm cao trong thi cử.
• Thực trạng kỹ năng tự nghiên cứu: Tỷ lệ học sinh thành thạo các kỹ năng xử lý thông tin bậc cao còn ở mức thấp. Cụ thể, chỉ có 30.67% học sinh thành thạo kỹ năng tổng hợp và hệ thống hóa thông tin; 34.00% biết cách định hướng giải quyết vấn đề văn bản; 38.67% thành thạo việc phân tích, lý giải thông tin; trong khi kỹ năng tóm tắt và phân loại thông tin đạt mức cao hơn với 51.33%.
• Thực trạng kỹ năng tự thể hiện và tương tác: Mặc dù có 50.67% học sinh chủ động nêu thắc mắc thảo luận với thầy cô, nhưng chỉ có 38.67% học sinh chủ động làm việc nhóm và 39.00% tự tin trình bày sản phẩm tự học ban đầu trước tập thể lớp.
• Hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm: Dữ liệu thực nghiệm đối chứng tại Trường THPT Ngô Quyền cho thấy sự bứt phá vượt bậc của lớp thực nghiệm. Điểm trung bình bài kiểm tra đọc hiểu truyện ngắn của lớp thực nghiệm đạt 7.65 điểm, cao hơn rõ rệt so với mức 6.82 điểm của lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 62.5%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 38.2% (chênh lệch 24.3%). Ngược lại, tỷ lệ học sinh trung bình và yếu ở lớp thực nghiệm giảm mạnh xuống còn 37.5% so với mức 61.8% ở lớp đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa nhận thức tích cực và mức độ thành thạo kỹ năng thực tế của học sinh phản ánh lỗ hổng trong phương pháp tổ chức dạy học truyền thống. Đa số giáo viên vẫn dành phần lớn thời lượng trên lớp để thuyết giảng nội dung tác phẩm, chưa thiết kế được hệ thống nhiệm vụ giao việc rõ ràng trước giờ học. Học sinh dù ý thức được giá trị của tự học nhưng thiếu công cụ định hướng, dẫn đến việc chuẩn bị bài ở nhà mang tính đối phó hoặc phụ thuộc vào sách bài mẫu.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu giáo dục thực nghiệm trong nước, chứng minh rằng học sinh trung học phổ thông không hề thiếu năng lực tự học mà chủ yếu thiếu môi trường sư phạm tạo động lực và quy trình hướng dẫn tự điều chỉnh. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua các bảng ma trận kỹ năng và sơ đồ chu trình sư phạm, giúp giáo viên dễ dàng theo dõi mức độ tiến bộ của học sinh qua biểu đồ cột so sánh điểm số trước và sau thực nghiệm. Việc áp dụng chu trình 3 thời đã biến giờ học Ngữ văn thành không gian trao đổi học thuật sôi nổi, giải phóng học sinh khỏi lối mòn ghi nhớ máy móc để trở thành chủ thể đồng sáng tạo văn bản nghệ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa việc phát triển năng lực tự học truyện ngắn cho học sinh lớp 12:

1. Thiết kế và chuẩn hóa hệ thống phiếu học tập định hướng trước giờ lên lớp: Giáo viên bộ môn chủ động xây dựng phiếu hướng dẫn đọc hiểu theo đặc trưng thể loại truyện ngắn (khám phá tình huống, phân tích tính cách nhân vật qua điểm nhìn nghệ thuật, giải mã biểu tượng ngôn từ), đặt mục tiêu 100% học sinh hoàn thành sản phẩm nghiên cứu ban đầu trước khi đến lớp trong vòng 4 tuần đầu học kỳ.
2. Tổ chức dạy học tương tác và tranh biện chuyên sâu trong giờ học: Giáo viên chuyển dịch vai trò từ người truyền thụ sang trọng tài và cố vấn khoa học; tổ chức cho học sinh thuyết trình, thảo luận nhóm và bảo vệ quan điểm đọc hiểu cá nhân, phấn đấu nâng tỷ lệ học sinh tích cực tham gia phản biện trên lớp từ 38.67% lên mức tối thiểu 70% sau một học kỳ áp dụng.
3. Triển khai quy trình hướng dẫn tự học mở rộng sau giờ lên lớp: Giáo viên kết hợp cùng cán bộ thư viện giao các dự án học tập nhỏ, so sánh liên văn bản giữa các tác phẩm cùng giai đoạn (như đối sánh nghệ thuật trần thuật giữa Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Một người Hà Nội của Nguyễn Khải), nâng tỷ lệ học sinh duy trì thói quen đọc mở rộng từ 46.67% lên trên 75% trong năm học.
4. Đổi mới căn bản công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực: Ban Giám hiệu và Tổ chuyên môn chỉ đạo thay thế các đề thi tái hiện kiến thức bằng hệ thống câu hỏi tình huống mở, áp dụng đánh giá qua hồ sơ học tập và bảng tiêu chí tự đánh giá (rubric), giúp giảm tỷ lệ học sinh băn khoăn về hiệu quả thi cử của tự học xuống dưới 10% trong vòng 6 tháng.
5. Tổ chức bồi dưỡng kỹ năng cố vấn tự học cho đội ngũ giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học sư phạm tổ chức các chuyên đề tập huấn định kỳ 2 đợt mỗi năm về phương pháp thiết kế chu trình dạy tự học, trang bị kỹ năng công nghệ thông tin hỗ trợ tự học cho 100% giáo viên giảng dạy Ngữ văn lớp 12.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên Ngữ văn cấp trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp các giáo án thực nghiệm mẫu, quy trình 3 giai đoạn và bộ câu hỏi định hướng đọc hiểu 5 truyện ngắn trọng tâm lớp 12 để làm mới phương pháp giảng dạy trên lớp, chuyển hóa tiết học Văn thành diễn đàn học tập chủ động.
2. Cán bộ quản lý giáo dục và Chuyên viên phụ trách môn Ngữ văn: Sử dụng khung đánh giá năng lực tự học và hệ thống dữ liệu khảo sát thực trạng làm căn cứ xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn, đổi mới sinh hoạt tổ nghiệp vụ và chuẩn hóa quy trình đánh giá chất lượng dạy học theo định hướng đổi mới giáo dục.
3. Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Tiếp cận nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu giáo dục học, cách thức thiết kế bài tập phát triển năng lực, quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm đối chứng và kỹ thuật xử lý số liệu định lượng trong nghiên cứu khoa học giáo dục.
4. Học sinh lớp 12 và phụ huynh học sinh: Giúp học sinh nắm bắt phương pháp tự học khoa học, biết cách tự lập kế hoạch đọc hiểu văn bản tự sự để làm chủ kiến thức cốt lõi, từ đó tự tin đạt điểm số cao trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia và các kỳ thi đánh giá năng lực đại học.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để học sinh chuẩn bị bài ở nhà một cách tự giác mà không sao chép sách văn mẫu? Giáo viên cần thay đổi hình thức câu hỏi từ kiểm tra tái hiện cốt truyện sang hệ thống phiếu học tập định hướng giải quyết vấn đề, khuyến khích phát hiện riêng biệt về chi tiết nghệ thuật. Khi được trao quyền bày tỏ cảm nhận cá nhân và chuẩn bị cho các cuộc tranh biện trên lớp, học sinh sẽ tự giác tìm tòi và tự tin thể hiện sản phẩm tự học của bản thân.

Thời lượng 2 tiết cho một truyện ngắn có đủ để triển khai trọn vẹn chu trình tự học 3 thời không? Quỹ thời gian hoàn toàn đủ nếu phân bổ hợp lý các khâu sư phạm. Thời 1 (tự nghiên cứu) được học sinh thực hiện chủ động tại nhà. Trên lớp, giáo viên dành trọn 90 phút cho Thời 2 (thảo luận, bảo vệ sản phẩm nhóm) và Thời 3 (chuẩn hóa kiến thức, hướng dẫn tự đánh giá). Mô hình này giúp tăng hiệu suất sử dụng thời gian trên lớp lên gấp 1.5 lần so với cách dạy truyền thống.

Việc tự học có đáp ứng được yêu cầu về điểm số trong các kỳ thi tốt nghiệp và đại học không? Phương pháp dạy tự học không những bảo đảm mà còn nâng cao chất lượng điểm thi. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh điểm trung bình của nhóm học theo phương pháp tự học đạt 7.65 điểm, vượt trội so với 6.82 điểm của nhóm học truyền thống. Tự học giúp học sinh hiểu sâu bản chất thể loại, từ đó linh hoạt xử lý mọi dạng đề phân tích, so sánh hoặc nghị luận văn học phức tạp.

Học sinh thiên về các môn khoa học tự nhiên có gặp khó khăn khi tự học truyện ngắn hiện đại không? Học sinh khối tự nhiên có lợi thế rất lớn về tư duy logic khi tiếp cận quy trình tự học có hướng dẫn. Khi được cung cấp ma trận kỹ năng 8 bước và bảng phân tích thi pháp thể loại (kết cấu, điểm nhìn, ngôn ngữ trần thuật), các em nhanh chóng nắm bắt cấu trúc tác phẩm như một hệ thống nghệ thuật hoàn chỉnh, từ đó nâng cao hứng thú và năng lực cảm thụ văn chương.

Điểm khác biệt căn bản giữa kỹ năng tự học và năng lực tự học là gì? Kỹ năng tự học là khả năng thực hiện thuần thục các hành động cụ thể như tìm kiếm tư liệu, tóm tắt tác phẩm, phân tích dẫn chứng. Trong khi đó, năng lực tự học là thuộc tính tâm lý phức hợp bao quát toàn bộ tri thức phương pháp, kỹ năng thao tác, thái độ tự giác, động cơ học tập và ý chí giải quyết trọn vẹn các nhiệm vụ học tập mới trong mọi hoàn cảnh thực tiễn.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa cơ sở lý luận về năng lực tự học và cụ thể hóa thành công mô hình chu trình dạy - tự học 3 thời vào phân môn truyện ngắn hiện đại Việt Nam lớp 12.
• Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực qua số liệu khảo sát 150 học sinh và 16 giáo viên tại 3 trường trung học phổ thông tiêu biểu, chỉ rõ sự bất cập giữa nhận thức và kỹ năng tự học thực tế.
• Xây dựng hệ thống giải pháp sư phạm hoàn chỉnh gồm 4 giai đoạn hướng dẫn học sinh lập kế hoạch, tự nghiên cứu trước giờ học, tự thể hiện trong giờ học và mở rộng tri thức sau giờ học.
• Khẳng định tính ưu việt vượt trội của phương pháp qua thực nghiệm sư phạm với điểm trung bình đạt 7.65 điểm và tỷ lệ học sinh khá giỏi tăng hơn 24% so với phương pháp dạy học truyền thống.
• Đóng góp nguồn học liệu thực nghiệm chất lượng cao, phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn theo chương trình giáo dục phổ thông.
• Trong thời gian tới, các nhà trường cần tiếp tục số hóa hệ thống phiếu học tập định hướng và nhân rộng quy trình dạy tự học sang các thể loại ký, thơ và kịch bản văn học hiện đại.
• Hãy áp dụng ngay quy trình phát triển năng lực tự học để khơi dậy tiềm năng tư duy sáng tạo của học sinh, biến mỗi tiết học Ngữ văn thành hành trình khám phá nghệ thuật đầy hứng khởi và xây dựng nền tảng học tập suốt đời vững chắc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu; Kết luận và khuyến nghị; Tài liệu tham khảo; phụ lục, luận văn bao gồm các chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Tổ chức dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại theo hƣớng phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 - Trung học phổ thông Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tự học và năng lực tự học 1. Khái niệm tự học , năng lực, năng lực tự học Khái niệm tự học Tự học là một nội dung vừa có tính truyền thống vừa có tính thời sự phổ biến không chỉ ở nƣớc ta mà còn là vấn đề của nhiều nƣớc. Ngay từ xa xƣa, Khổng Tử đã ý thức đƣợc tầm quan trọng của việc tự học đối với mỗi con ngƣời.

Theo ông học không chỉ ở trƣờng mà còn học ở bạn bè, học ở mọi nơi mọi chổ, học ở mọi ngƣời bằng ý chí và nghị lực và niềm say mê là cách tự học của Khổng Tử. Ông đã chỉnh lý một số sách cổ kinh điển của nho gia nhƣ: Kinh thi, Kinh thƣ, Kinh lễ,… Có đƣợc thành tựu này là do ông luôn có tinh thần tự học hỏi, tự bồi dƣỡng và quan trọng hơn là ông biết cách tự học. Hồ Chí Minh là tấm gƣơng về tự học. Bác viết “học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời.

Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tiễn. Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, đã biết hết rồi. Thế giới ngày càng đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân”(Bài nói chuyện tại lớp nghiên cứu chính trị khóa I, Trƣờng Đại học Nhân dân Việt Nam 21. Hồ Chí Minh khẳng định tự học chính là sự nổ lực của bản thân ngƣời học, sự làm việc của bản thân ngƣời học một cách có kế hoạch trên tinh thần tự động học tập.

Bàn về khái niệm tự học, Nguyễn Kỳ cho rằng: “Tự học là ngƣời học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình. Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…Tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học” [36-24]. Tác giả Nguyễn Thị Tính cho rằng: “Tự học là một quá trình, trong đó dƣới vai trò chủ đạo của GV, ngƣời học tự mình chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, thông qua các hoạt động trí tuệ (quan sát, phân tích, tổng hợp, so sánh phán đoán …) và cả các hoạt động thực hành (khi phải sử dụng các thiết bị đồ dùng học tập). Tự học gắn liền với động cơ, tình cảm và ý chí… của ngƣời học để vƣợt qua chƣớng ngại vật hay vật cản trong học tập nhằm tích lũy kiến thức cho bản thân ngƣời học từ kho tàng tri thức của nhân loại, biến những kinh nghiệm này thành kinh nghiệm và vốn sống của bản thân ngƣời học”[53-41].

Phan Trọng Luân cho rằng “học là công việc của cá nhân. Học là công việc của bản thân ngƣời học” [41-8]. Ông cho rằng một trong các mục đích quan trọng của dạy học là dạy cách học. Thái Duy Tuyên cho rằng: “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…)cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân ngƣời học” [61-31].

Trần Phƣơng trong bài phát biểu tại hội thảo Nâng cao chất lƣợng dạy học tổ chức vào tháng 11 năm 2005 tại Đại học Huế, cho rằng: “Học bao giờ và lúc nào cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tƣ duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành những tri thức ấy”. Trần Bá Hoành thì coi: “Tự học là ngƣời học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình. Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…Tự học thuộc quá 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trình cá nhân hóa việc học” [27-51]. Nguyễn Cảnh Toàn thì định nghĩa: “Tự học (self learning) là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,.) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (nhƣ trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý chí muốn thi đỗ, biến khó khăn thành thuận lợi) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [58-407].

Trên thế giới khái niệm tự học cũng đƣợc tập trung nghiên cứu từ cuối thế kỉ XX. Tác giả Candy (1987) đã xác định có ít nhất 30 khái niệm khác nhau đƣợc sử dụng đồng nghĩa với khái niệm tự học. Ví dụ, ông liệt kê ra tự học, học tập độc lập, ngƣời học tự kiểm soát, hƣớng dẫn bản thân, học tập phi truyền thống, học tập mở, tham gia học tập, tự học, tự giáo dục, học tập tự tổ chức, tự học theo kế hoạch, tự chịu trách nhiệm về việc học, tự học và tự dạy… Trong quá trình nghiên cứu về tự học, một số tác giả đi đến thống nhất: có hai phƣơng diện liên quan đến tự học đó là tính cách của ngƣời học và phƣơng pháp học tập. Đặc điểm tính cách hay "tính tự định hƣớng của ngƣời học" thuộc về bản chất của ngƣời học và là những đặc trƣng cá nhân cho phép họ thể hiện "mong muốn chịu trách nhiệm với việc học".

Đây là đặc điểm bên trong. Phƣơng pháp học tập là một đặc điểm bên ngoài nói đến "một quá trình mà trong đó ngƣời học có vai trò chính trong việc lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá các trải nghiệm" (Brockett 11 & Hiemstra). Với Brockett & Hiemstra, hai phƣơng diện này có mối quan hệ biện chứng và cùng nhau dẫn đến "tự học". Từ các quan niệm trên, chúng tôi cho rằng: tự học là một quá trình học tập độc lập, chủ động, tích cực của ngƣời học trong việc chiếm lĩnh tri thức 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khoa học, cũng nhƣ những kiến thức trong cuộc sống hằng ngày.

Nó có thể đƣợc cá nhân ngƣời học tiến hành ở trên lớp hay ngoài lớp học. Khái niệm năng lực Năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh “competentia”. Ngày nay khái niệm năng lực đƣợc hiểu nhiều nghĩa khác nhau. Nguyễn Văn Tuấn (ĐHSP kĩ thuật TP Hồ Chí Minh) trong chuyên đề “Tài liệu học tập về phƣơng pháp dạy học theo hƣớng tích hợp” thì: Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố nhƣ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm.

Cấu trúc của năng lực bao gồm: Năng lực chuyên môn (Professional competency), năng lực phƣơng pháp (Methodical competency), năng lực xã hội (Social competency), năng lực cá thể (Induvidual competency) và đƣợc thể hiện cụ thể nhƣ sau: Bảng 1.1: Cấu trúc năng lực Học nội dung Học phƣơng Học giao tiếp xã Học tự trải chuyên môn pháp chiến lƣợc hội nghiệm đánh giá - Các tri thức -Lập kế hoạch - Làm việc trong - Tự đánh giá chuyên môn học tập, kế hoạch nhóm. điểm mạnh, điểm - Các kĩ năng làm việc - Tạo điều kiện yếu. chuyên môn - Các phƣơng cho sự hiểu biết - Xây dựng kế -Ứng dụng, đánh pháp nhận thức về xã hội. hoạch phát triển giá chuyên môn chung: thu thập, - Học cách ứng cá nhân.

xử lý, đánh giá, xử, tinh thần - Đánh giá, hình trình bày thông trách nhiệm, khả thành các chuẩn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. năng giải quyết mực giá trị, đạo - Các phƣơng xung đột đức và văn hóa, pháp chuyên … môn Phát triển Năng Phát triển Năng Phát triển Năng Phát triển Năng lực chuyên môn lực phƣơng pháp lực xã hội lực nhân cách PGS. Đỗ Ngọc Thống trong bài “Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ Văn theo yêu cầu phát triển năng lực ” đã chỉ ra rằng: Tuy cách phát biểu về năng lực có thể khác nhau nhƣng đều thống nhất trong cách hiểu về bản chất của khái niệm này: Năng lực là sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố: kiến thức, kĩ năng, thái độ, tình cảm, ý chí , kinh nghiệm và nhiều nguồn lực tinh thần khác để giải quyết một cách hiệu quả các vấn đề đặt ra trong cuộc sống. Năng lực tự học Nguyễn Kì cho rằng, năng lực tự học, tự nghiên cứu là một khả năng tiềm ẩn của mỗi con ngƣời.

“Năng lực tự học là tổng thể các năng lực cá thể, năng lực chuyên môn, năng lực phƣơng pháp và năng lực xã hội của ngƣời học tác động đến nội dung học trong những tình huống cụ thể nhằm đạt mục tiêu (bằng khả năng trí tuệ và vật chất, thái độ, động cơ, ý chí v. của ngƣời học) chiếm lĩnh tri thức kĩ năng”. Phân biệt năng lực tự học với kĩ năng tự học Kĩ năng tự học Nguyễn Thị Bích Hà trong luận án “Biện pháp hoàn thiện kĩ năng tự học 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] môn Giáo dục học cho sinh viên Đại học Sƣ phạm theo quan điểm sƣ phạm tƣơng tác” đã cho rằng: kĩ năng tự học là khả năng thực hiện có kết quả hoạt động tự học đúng nhƣ những hiểu biết về hoạt động tự học và về kĩ năng tự học mà ngƣời học đã đƣợc lĩnh hội trong hoạt động dạy học. Qua nghiên cứu, chúng tôi cho rằng: Kĩ năng tự học là khả năng thực hiện có kết quả một hay một nhóm hành động tự học bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép.