Tổ Chức Hoạt Động Ngoại Khóa Về Ứng Dụng Kỹ Thuật Trong Chương "Cơ Sở Nhiệt Động Lực Học" Vật Lý 10

Tài liệu nghiên cứu Luận văn tổ chức hoạt động ngoại khóa về ứng dụng kĩ thuật của các kiến thức chương cơ sở nhiệt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Lưu Thị Uyên
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Xuân Quế
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Sáng Tạo Qua Hoạt Động Ngoại Khóa Vật Lý 10
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Giáo Dục
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH
• 1.1. Khái niệm về năng lực và phát triển năng lực cho học sinh THPT
• 1.1.1. Khái niệm về năng lực
• 1.1.2. Khái niệm về năng lực của học sinh THPT
• 1.1.3. Các đặc điểm của năng lực
• 1.1.4. Một số năng lực cần phát triển cho học sinh THPT
• 1.1.4.1. Ba năng lực chung
• 1.1.4.2. Bảy năng lực chuyên môn
• 1.2. Năng lực sáng tạo của học sinh
• 1.2.1. Khái niệm
• 1.2.2. Biểu hiện năng lực sáng tạo của học sinh
• 1.2.3. Biện pháp hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh
• 1.2.4. Đánh giá năng lực sáng tạo
• 1.3. Dạy học ứng dụng kĩ thuật của Vật lí
• 1.3.1. Ứng dụng kĩ thuật của Vật lí
• 1.3.2. Vai trò của ứng dụng kĩ thuật trong dạy học Vật lí
• 1.3.3. Bản chất của ứng dụng kĩ thuật trong dạy học Vật lí
• 1.3.4. Mô hình sử dụng trong dạy học ứng dụng kĩ thuật
• 1.3.5. Con đường nghiên cứu ứng dụng kĩ thuật của Vật lí trong dạy học
• 1.4. Hoạt động ngoại khóa ở trường phổ thông với việc phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 1.4.1. Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa Vật lí
• 1.4.2. Tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông
• 1.4.3. Nội dung hoạt động ngoại khóa Vật lí
• 1.4.4. Hình thức hoạt động ngoại khóa Vật lí
• 1.4.5. Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí
• 1.5. Điều tra thực trạng về năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập vật lí
• 1.5.1. Mục đích điều tra
• 1.5.2. Phương pháp điều tra
• 1.5.3. Đối tượng điều tra
• 1.5.4. Kết quả điều tra
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VỀ ỨNG DỤNG KĨ THUẬT CÁC KIẾN THỨC TRONG CHƯƠNG “CƠ SỞ NHIỆT ĐỘNG LỰC HỌC” VẬT LÍ 10 THPT NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
• 2.1. Mục tiêu dạy học chương “Cơ sở nhiệt động lực học” Vật lí 10
• 2.1.1. Mục tiêu về kiến thức
• 2.1.2. Mục tiêu về kỹ năng
• 2.2. Nội dung kiến thức chương “Cơ sở nhiệt động lực học” chương trình Vật lí 10
• 2.2.1. Các nguyên lí nhiệt động lực học và ứng dụng
• 2.3. Kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa
• 2.3.1. Mục tiêu của hoạt động ngoại khóa
• 2.3.2. Nội dung của hoạt động ngoại khóa
• 2.3.3. Hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa
• 2.3.4. Phương pháp dạy học ngoại khóa
• 2.3.5. Tiến trình tổ chức hoạt động ngoại khóa
• 2.3.6. Kế hoạch tổ chức chương trình Hội vui Vật lí
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Bộ công cụ để đánh giá thực nghiệm
• 3.6. Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Phân tích tiến trình của hoạt động ngoại khóa
• 3.8. Đánh giá quá trình tổ chức HĐNK chương “Cơ sở Nhiệt động lực học”
• 3.9. Tổng kết năng lực sáng tạo của học sinh thông qua hoạt động ngoại khóa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Sáng Tạo Vật Lý 10

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, giáo dục Việt Nam cần trang bị cho người lao động những phẩm chất và năng lực cạnh tranh toàn cầu. Môn Vật lý, với bản chất là khoa học thực nghiệm, có tiềm năng lớn trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Việc ứng dụng kiến thức Vật lý vào thực tiễn, giải thích nguyên tắc hoạt động và chế tạo các mô hình kỹ thuật giúp học sinh củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng và phát triển tư duy sáng tạo. Đồng thời, việc khám phá các ứng dụng kỹ thuật trong đời sống giúp học sinh thấy môn Vật lý gần gũi và hữu ích hơn. Theo nghiên cứu của Lưu Thị Uyên, hoạt động ngoại khóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các năng lực cho học sinh, đặc biệt là năng lực sáng tạo thông qua các hoạt động nhóm và thể hiện cá nhân.

1.1. Tầm quan trọng của hoạt động ngoại khóa Vật Lý 10

Hoạt động ngoại khóa (HĐNK) tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm thực tế, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề cụ thể. HĐNK giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, và tư duy phản biện. Đồng thời, HĐNK còn khơi gợi sự tò mò, ham hiểu biết và khám phá của học sinh, từ đó thúc đẩy năng lực sáng tạo. Theo Lưu Thị Uyên, HĐNK hiện nay đang dần trở nên phổ biến, tuy nhiên, cần tránh hiểu đơn giản HĐNK chỉ là tham quan học tập. Cần có sự đầu tư về nội dung và hình thức để HĐNK thực sự phát huy hiệu quả trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.

1.2. Liên hệ giữa nhiệt động lực học và ứng dụng thực tế

Chương "Cơ sở của nhiệt động lực học" trong Vật lý 10 có mối liên hệ mật thiết với đời sống và kỹ thuật. Tuy nhiên, trong thực tế dạy học, giáo viên thường tập trung vào lý thuyết và bài tập mà ít chú trọng đến thực hành và thí nghiệm. Điều này hạn chế khả năng hình thành và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh. Việc tổ chức HĐNK ứng dụng kỹ thuật các kiến thức trong chương "Cơ sở nhiệt động lực học" là rất cần thiết để khắc phục tình trạng này. HĐNK giúp học sinh hiểu rõ hơn về các nguyên lý nhiệt động lực học và ứng dụng chúng vào thực tế.

II. Thách Thức Phát Triển Năng Lực Sáng Tạo Vật Lý 10

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh thông qua HĐNK Vật lý 10 vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về cơ sở vật chất và trang thiết bị thí nghiệm. Nhiều trường học chưa có đủ phòng thí nghiệm và dụng cụ thí nghiệm để học sinh thực hành và sáng tạo. Bên cạnh đó, phương pháp dạy học truyền thống, tập trung vào lý thuyết và bài tập, cũng hạn chế khả năng phát huy tư duy sáng tạo của học sinh. Giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học, tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, thí nghiệm và dự án.

2.1. Hạn chế về cơ sở vật chất và trang thiết bị thí nghiệm

Sự thiếu thốn về cơ sở vật chất và trang thiết bị thí nghiệm là một rào cản lớn đối với việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Học sinh không có cơ hội thực hành, thí nghiệm và kiểm chứng các kiến thức đã học. Điều này làm giảm hứng thú học tập và hạn chế khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. Các trường học cần đầu tư hơn nữa vào cơ sở vật chất và trang thiết bị thí nghiệm để tạo điều kiện tốt nhất cho học sinh phát triển năng lực sáng tạo.

2.2. Phương pháp dạy học truyền thống và tư duy sáng tạo

Phương pháp dạy học truyền thống, tập trung vào lý thuyết và bài tập, ít chú trọng đến thực hành và thí nghiệm, không khuyến khích tư duy sáng tạo của học sinh. Giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy học, tạo ra môi trường học tập cởi mở, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thảo luận và tranh luận. Đồng thời, giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách giải quyết vấn đề một cách sáng tạo và hiệu quả.

2.3. Đánh giá năng lực sáng tạo học sinh Vật Lý 10

Việc đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh cũng là một thách thức. Các bài kiểm tra truyền thống thường chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ và tái hiện kiến thức mà không đánh giá được khả năng sáng tạo của học sinh. Cần có các phương pháp đánh giá đa dạng và linh hoạt hơn, chẳng hạn như đánh giá dự án, đánh giá sản phẩm sáng tạo, đánh giá quá trình làm việc nhóm. Việc đánh giá cần tập trung vào khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế, khả năng giải quyết vấn đề một cách sáng tạo và khả năng làm việc nhóm.

III. Phương Pháp Phát Triển Năng Lực Sáng Tạo Vật Lý 10

Để phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh thông qua HĐNK Vật lý 10, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, thí nghiệm và dự án. Một trong những phương pháp hiệu quả là dạy học theo dự án, trong đó học sinh được giao một nhiệm vụ cụ thể và phải tự tìm tòi, nghiên cứu và giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, cần tạo ra môi trường học tập cởi mở, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thảo luận và tranh luận. Giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, hỗ trợ và tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy sáng tạo.

3.1. Dạy học theo dự án và năng lực sáng tạo

Dạy học theo dự án là một phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh phải tự tìm tòi, nghiên cứu, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tế. Điều này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, tư duy sáng tạo và kỹ năng làm việc nhóm. Giáo viên cần lựa chọn các dự án phù hợp với trình độ và sở thích của học sinh, đồng thời cung cấp đầy đủ thông tin và nguồn lực để học sinh thực hiện dự án thành công.

3.2. Thí nghiệm vui và kích thích tư duy sáng tạo

Thí nghiệm vui là một hình thức HĐNK hấp dẫn và hiệu quả để kích thích tư duy sáng tạo của học sinh. Các thí nghiệm vui thường có tính trực quan, sinh động và gây hứng thú cho học sinh. Trong quá trình thực hiện thí nghiệm, học sinh được tự tay làm, tự quan sát và tự rút ra kết luận. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về các nguyên lý Vật lý và phát triển năng lực sáng tạo. Giáo viên cần lựa chọn các thí nghiệm vui phù hợp với nội dung bài học và trình độ của học sinh.

3.3. Ứng dụng Vật lý vào thực tế và giải quyết vấn đề

Việc ứng dụng kiến thức Vật lý vào giải quyết các vấn đề thực tế là một cách hiệu quả để phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Giáo viên có thể đưa ra các tình huống thực tế và yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức Vật lý để giải quyết. Chẳng hạn, học sinh có thể được yêu cầu thiết kế một hệ thống tiết kiệm năng lượng cho gia đình, hoặc chế tạo một mô hình máy móc đơn giản. Việc giải quyết các vấn đề thực tế giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của Vật lý trong cuộc sống và phát triển năng lực sáng tạo.

IV. Tổ Chức Hoạt Động Ngoại Khóa Vật Lý 10 Sáng Tạo

Để tổ chức HĐNK Vật lý 10 hiệu quả, cần có kế hoạch cụ thể và chi tiết. Kế hoạch cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức, phương pháp dạy học và tiến trình thực hiện. Mục tiêu của HĐNK cần hướng đến việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Nội dung của HĐNK cần liên quan đến các kiến thức Vật lý đã học và có tính ứng dụng cao. Hình thức tổ chức cần đa dạng và hấp dẫn, chẳng hạn như tổ chức các cuộc thi, trò chơi, thí nghiệm vui, tham quan các nhà máy, xí nghiệp. Phương pháp dạy học cần tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động.

4.1. Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa chi tiết

Việc xây dựng kế hoạch HĐNK chi tiết là rất quan trọng để đảm bảo HĐNK diễn ra thành công và đạt được mục tiêu đề ra. Kế hoạch cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức, phương pháp dạy học, tiến trình thực hiện, nguồn lực cần thiết và phương pháp đánh giá. Kế hoạch cần được xây dựng dựa trên nhu cầu và sở thích của học sinh, đồng thời phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường.

4.2. Lựa chọn nội dung hoạt động ngoại khóa phù hợp

Nội dung của HĐNK cần liên quan đến các kiến thức Vật lý đã học và có tính ứng dụng cao. Nội dung cần được lựa chọn sao cho phù hợp với trình độ và sở thích của học sinh, đồng thời có khả năng kích thích tư duy sáng tạo của học sinh. Giáo viên có thể tham khảo các tài liệu tham khảo, sách báo, internet để tìm kiếm các nội dung HĐNK phù hợp.

4.3. Đa dạng hóa hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa

Hình thức tổ chức HĐNK cần đa dạng và hấp dẫn để thu hút sự tham gia của học sinh. Có thể tổ chức các cuộc thi, trò chơi, thí nghiệm vui, tham quan các nhà máy, xí nghiệp, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề. Hình thức tổ chức cần được lựa chọn sao cho phù hợp với nội dung và mục tiêu của HĐNK, đồng thời tạo ra môi trường học tập cởi mở và thân thiện.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Dự Án Vật Lý 10 Sáng Tạo

Một trong những ứng dụng thực tiễn của việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh thông qua HĐNK Vật lý 10 là thực hiện các dự án sáng tạo. Học sinh có thể được yêu cầu thiết kế và chế tạo các mô hình máy móc đơn giản, các thiết bị tiết kiệm năng lượng, hoặc các sản phẩm ứng dụng kiến thức Vật lý vào đời sống. Việc thực hiện các dự án sáng tạo giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học vào thực tế, phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề. Đồng thời, học sinh còn được rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp và trình bày ý tưởng.

5.1. Thiết kế mô hình máy móc đơn giản từ vật liệu tái chế

Học sinh có thể được yêu cầu thiết kế và chế tạo các mô hình máy móc đơn giản từ vật liệu tái chế, chẳng hạn như mô hình xe chạy bằng năng lượng mặt trời, mô hình máy phát điện mini, mô hình hệ thống tưới nước tự động. Việc sử dụng vật liệu tái chế giúp học sinh ý thức hơn về bảo vệ môi trường và phát triển tư duy sáng tạo trong việc tận dụng các nguồn lực sẵn có.

5.2. Chế tạo thiết bị tiết kiệm năng lượng cho gia đình

Học sinh có thể được yêu cầu chế tạo các thiết bị tiết kiệm năng lượng cho gia đình, chẳng hạn như hệ thống đèn chiếu sáng tự động, hệ thống điều hòa không khí thông minh, hệ thống nước nóng năng lượng mặt trời. Việc chế tạo các thiết bị tiết kiệm năng lượng giúp học sinh hiểu rõ hơn về các nguyên lý Vật lý và phát triển năng lực sáng tạo trong việc ứng dụng kiến thức vào thực tế.

5.3. Sản phẩm ứng dụng kiến thức Vật lý vào đời sống

Học sinh có thể được yêu cầu thiết kế và chế tạo các sản phẩm ứng dụng kiến thức Vật lý vào đời sống, chẳng hạn như hệ thống báo động chống trộm, hệ thống tưới cây tự động, hệ thống lọc nước đơn giản. Việc tạo ra các sản phẩm hữu ích giúp học sinh cảm thấy tự hào về khả năng của mình và phát triển năng lực sáng tạo.

VI. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Sáng Tạo Vật Lý 10

Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh thông qua HĐNK Vật lý 10 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để thực hiện thành công nhiệm vụ này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Nhà trường cần đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị thí nghiệm, giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học, học sinh cần tích cực tham gia vào các hoạt động và phụ huynh cần tạo điều kiện cho con em mình phát triển tư duy sáng tạo. Với sự nỗ lực của tất cả các bên, chắc chắn năng lực sáng tạo của học sinh sẽ được phát triển một cách toàn diện.

6.1. Vai trò của giáo viên trong phát triển năng lực sáng tạo

Giáo viên đóng vai trò then chốt trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Giáo viên cần là người truyền cảm hứng, khơi gợi sự tò mò và khuyến khích học sinh đặt câu hỏi. Đồng thời, giáo viên cần tạo ra môi trường học tập cởi mở, thân thiện và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, thí nghiệm và dự án.

6.2. Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình

Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển toàn diện của học sinh. Nhà trường cần thông báo cho phụ huynh về các hoạt động của nhà trường và khuyến khích phụ huynh tham gia vào các hoạt động này. Phụ huynh cần tạo điều kiện cho con em mình tham gia vào các hoạt động ngoại khóa và hỗ trợ con em mình trong quá trình học tập.

6.3. Đổi mới chương trình và phương pháp dạy học Vật Lý

Để phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh một cách hiệu quả, cần có sự đổi mới về chương trình và phương pháp dạy học Vật lý. Chương trình cần được thiết kế sao cho có tính ứng dụng cao và khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức vào thực tế. Phương pháp dạy học cần tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, thí nghiệm và dự án.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH 1. Khái niệm về năng lực và phát triển năng lực cho học sinh THPT 1. Khái niệm về năng lực Khái niệm năng lực tùy trong từng lĩnh vực hay đối tượng mà được định nghĩa khác nhau: Theo tâm lí học: Năng lực là tổ hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động có kết quả tốt.

Theo tác giả Đỗ Hương Trà: Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân khác nhau như hứng thú, niềm tin, ý chí… để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định (Đỗ Hương Trà, 2016). Theo tác giả Lê Đình Trung: Năng lực là những khả năng, kĩ xảo học được hay sẵn có của cá nhân nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội… và kĩ năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt bằng những phương tiện, biện pháp, cách thức phù hợp (Lê Đình Trung, 2016). Ở trong các khái niệm năng lực trên, có ba thành tố xuyên suốt đó là: Kiến thức, kĩ năng, thái độ. Người có năng lực là người biết sử dụng nhuần nhuyễn, linh hoạt các kiến thức, kinh nghiệm của mình với thái độ say mê, hứng thú,… để hoàn thành tốt một công việc.

Như vậy theo chúng tôi, năng lực là khả năng thực hiện thành công một nhiệm vụ khi phối hợp các kiến thức, kĩ năng của bản thân với thái độ tích cực. Khái niệm về năng lực của học sinh THPT Theo tác giả Đỗ Hương Trà: Năng lực của HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ,… phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) 6 chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống (Đỗ Hương Trà, 2016). Vậy năng lực của HS cũng là sự phối hợp ba thành tố (kiến thức, kĩ năng, thái độ) để giải quyết thành công nhiệm vụ học tập. Các đặc điểm của năng lực  Năng lực phải gắn với một hoạt động cụ thể ví dụ: Năng lực làm việc, năng lực dạy học, năng lực hợp tác…  Năng lực được hình thành và bộc lộ trong quá trình hoạt động.

 Năng lực chịu sự chi phối của các yếu tố môi trường tự nhiên và xã hội, cá nhân. Với các đặc điểm trên việc hình thành và đánh giá năng lực học sinh phải được thực hiện trong quá trình hoạt động dạy học. Một số năng lực cần phát triển cho học sinh THPT Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Bộ Giáo dục và đào tạo, 2017) đã chỉ rõ mười năng lực cần hình thành và phát triển cho HS. Bao gồm: Ba năng lực chung:  Năng lực tự chủ và tự học  Năng lực giao tiếp và hợp tác  Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Và bảy năng lực chuyên môn:  Năng lực ngôn ngữ  Năng lực tính toán  Năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội  Năng lực công nghệ  Năng lực tin học  Năng lực thẩm mỹ  Năng lực thể chất 7 1.

Năng lực sáng tạo của học sinh 1. Khái niệm Theo tác giả Phan Dũng: Sáng tạo là hoạt động tạo ra bất cứ cái gì có đồng thời tính mới và tính ích lợi trong phạm vi áp dụng cụ thể. Sáng tạo là một khả năng của riêng con người, sáng tạo đi kèm với tính mới và tính hiệu quả, nó được bộc lộ trong hoạt động nhận thức. Vì vậy con người ai cũng có khả năng sáng tạo tiềm tàng trong một lĩnh vực riêng, tuy nhiên để bộc lộ được thì phải luyện tập thường xuyên trong lĩnh vực đó (Phan Dũng, 2010).

Theo Tâm lí học: Sáng tạo được sinh ra trong hoạt động của con người, là sự phát hiện ra mối liên hệ, những quy luật đang tồn tại trong đồ vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy chưa được biết đến trước đó. Sáng tạo là một hoạt động của con người gắn liền với tư duy. Vì vậy, nếu thiếu tư duy thì không thể sáng tạo nhưng đồng thời ngoài tư duy thì còn các yếu tố khác chi phối sáng tạo như thái độ, tình cảm, say mê, tò mò, thể lực…và các yếu tố bên ngoài như công cụ, tư liệu, môi trường… (Nguyễn Quang Uẩn, 2005). Về mặt cấu trúc hoạt động sáng tạo của con người được cấu thành từ bốn bộ phận: Chủ thể sáng tạo; vấn đề sáng tạo; điều kiện khách quan và sản phẩm sáng tạo.

Trong đó yếu tố chủ thể sáng tạo là yếu tố giữ vai trò quan trọng. Trong chủ thể sáng tạo thì năng lực sáng tạo của chủ thể là yếu tố trung tâm. Theo tác giả Huỳnh Văn Sơn: Năng lực sáng tạo là khả năng tạo những cái mới hoặc giải quyết vấn đề một cách mới mẻ của con người (Huỳnh Văn Sơn, 2009). Theo tác giả Trần Việt Dũng: Năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra cái mới có giá trị của cá nhân dựa trên tổ hợp các phẩm chất độc đáo của cá nhân đó (Trần Việt Dũng, 2013).

Qua việc nghiên cứu các khái niệm trên chúng tôi đưa ra khái niệm năng sáng tạo của học sinh như sau: Năng lực sáng tạo của học sinh là khả năng kết nối các kiến thức, kĩ năng, thái độ… đã có để tìm ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới hay đơn giản chỉ là sự vận dụng thành công vào hoàn cảnh mới. Năng lực sáng tạo gồm ba thành phần cơ bản (Trần Việt Dũng, 2013): 8  Tư duy sáng tạo: là các thao tác, cách thức của não bộ xử lí, biến đổi các thông tin để hình thành ý tưởng cho vấn đề sáng tạo.  Động cơ sáng tạo: là yếu tố thúc đẩy con người hoạt động sáng tạo.  Ý chí: giúp chủ thể vượt qua các khó khăn trong quá trình sáng tạo.

Để hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho HS thì cần rèn luyện tư duy sáng tạo, nuôi dưỡng động cơ và ý chí tích cực trong trình học tập. Đồng thời việc đáng giá năng lực sáng tạo của HS không chỉ đánh giá nhất thời tại một thời điểm mà phải đánh giá trong cả một quá trình. Biểu hiện năng lực sáng tạo của học sinh Trong giáo dục, thang cấp độ tư duy được xem là một công cụ nền tảng để xây dựng mục tiêu giáo dục, xây dựng các chương trình, hệ thống hóa các câu hỏi, bài tập dùng để kiểm tra đánh giá quá trình học tập. Thang cấp độ tư duy đầu tiên được xây dựng bởi Benjamin S.

Hai cấp độ “Biết” và “Hiểu” được coi là tư duy bậc thấp, bốn cấp độ còn lại là tư duy bậc cao. Sau này, vào năm 1999 thang Bloom được đề xuất điều chỉnh gọi là thang Bloom tu chính (Bloom’s Revised Taxonomy) gồm: Nhớ (Remembering), Hiểu (Understanding), Vận dụng (Applying), Phân tích (Analyzing), Đánh giá (Evaluating), Sáng tạo (Creating). Ở thang đo này sáng tạo cấp độ tư duy cao nhất. Trong tâm lí học, sáng tạo lại được chia ra thành 5 cấp độ: Sáng tạo biểu đạt; Sáng chế; Phát minh; Sáng tạo ở mức cải biến và Sáng tạo có thể tạo ra các lĩnh vực ngành nghề mới.

Đối với HS, hành động mang tính sáng tạo trong học tập Vật lí được thể hiện như sau (Nguyễn Đức Thâm, 2002):  Khả năng tự lực chuyển kiến thức, kĩ năng đã biết sang giải quyết tình huống Vật lí mới.  Phát hiện được chức năng mới ở đối tượng quen biết.  Đề xuất ý kiến riêng, lí giải riêng của cá nhân về một hiện tượng, một nguyên tắc hay một quá trình nào đó. 9  Đưa ra được các phương án thiết kế, chế tạo dụng cụ thí nghiệm khác nhau.

 Dự đoán và giải thích được các kết quả thí nghiệm, phương án thí nghiệm chính xác, các sai số.  Đề xuất được các phương án thí nghiệm để kiểm tra dự đoán và kết quả lí thuyết đã học.  Vận dụng kiến thức đã học giải thích linh hoạt một số hiện tượng Vật lí, các ứng dụng Vật lí trong kĩ thuật.  Tự kiểm tra đánh giá và điều chỉnh những sai lầm gặp phải.

Biện pháp hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh Qua việc phân tích khái niệm sáng tạo và năng lực sáng tạo, thấy rõ để hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cần:  Tạo môi trường sáng tạo.  Tạo điều kiện để cá nhân có năng lực sáng tạo phát huy.  Xây dựng nội dung, đánh giá theo năng lực sáng tạo. Đối với HS, các biện pháp để hình thành và phát triển năng lực sáng tạo trong hoạt động giáo dục đó là (Nguyễn Đức Thâm, 2002): Biện pháp 1: Tổ chức hoạt động dạy học thông qua các hoạt động sáng tạo Việc tổ chức các hoạt động dạy học theo chu trình sáng tạo sẽ giúp HS rèn luyện được tư duy sáng tạo.

Cụ thể trong quá trình xây dựng kiến thức mới giáo viên tổ chức các hoạt động sáng tạo sẽ giúp cho HS nhận thức được con đường phát hiện ra cái mới, kiến thức mới, giải pháp mới. Giáo viên (GV) cũng có thể giới thiệu cách thức các nhà khoa học sáng tạo, để từ đó HS có được kinh nghiệm về sáng tạo. Biện pháp 2: Giải các bài tập sáng tạo Bài tập sáng tạo là những bài tập có yếu tố kĩ thuật, bài tập thiết kế thí nghiệm và mô hình. Khi giải các loại bài tập này đòi hỏi HS không những phải vận dụng 10 kiến thức đã học mà còn phải đề xuất các ý kiến mới mà không thể suy luận từ kiến thức cũ.

Biện pháp 3: Dự đoán, xây dựng giả thuyết, lập kế hoạch để giải quyết các nhiệm vụ Trong năng lực sáng tạo thì tư duy sáng tạo giữ vai trò quan trọng. Con người chỉ có năng lực sáng tạo phát hiện ra cái mới khi có tư duy sáng tạo. Trong tư duy sáng tạo lại có bốn thành tố hợp thành: Thông tin, dữ liệu làm chất liệu đầu vào của tư duy; Vấn đề sáng tạo; Hệ thống những thao tác, cách thức của não bộ xử lí, biến đổi; Kết quả của tư duy sáng tạo. Trong đó thành tố thứ 3 là thành tố đặc trưng của tư duy sáng tạo.