Luận văn thạc sĩ phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 ở trường thpt thành phố bắc ninh

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 ở trường thpt thành phố bắc ninh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Trần Thị Lụa
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Thị Thu Thủy
• Trường học: Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT thành phố Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử

Phát triển năng lực phản biện là một yêu cầu cấp thiết trong giáo dục hiện đại, đặc biệt trong môn Lịch sử Việt Nam lớp 10. Năng lực này giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động mà còn biết đặt câu hỏi, phân tích và đánh giá các sự kiện lịch sử. Dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực phản biện đòi hỏi giáo viên phải áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích học sinh tư duy độc lập. Việc này không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp học sinh hình thành kỹ năng tư duy phản biện, một kỹ năng quan trọng trong thời đại hội nhập.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực phản biện

Năng lực phản biện là khả năng phân tích, đánh giá và đưa ra ý kiến cá nhân dựa trên cơ sở lập luận logic. Trong dạy học lịch sử, năng lực này giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về các sự kiện, nhân vật lịch sử và liên hệ chúng với thực tiễn. Giáo viên lịch sử cần tạo ra các tình huống học tập để học sinh có cơ hội tranh luận, phản biện, từ đó phát triển tư duy độc lập và sáng tạo.

1.2. Đặc điểm của năng lực phản biện trong lịch sử

Lịch sử Việt Nam là môn học có nhiều ưu thế để phát triển năng lực phản biện do tính chất đa chiều và phức tạp của các sự kiện lịch sử. Học sinh cần được hướng dẫn để phân tích các nguồn sử liệu, đánh giá tính chính xác và đưa ra nhận định cá nhân. Phương pháp dạy học như thảo luận nhóm, tranh luận và giải quyết vấn đề là những công cụ hiệu quả để rèn luyện kỹ năng này.

II. Thực trạng dạy học lịch sử tại Bắc Ninh

Giáo dục Bắc Ninh đã có nhiều nỗ lực trong việc đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là môn Lịch sử Việt Nam lớp 10. Tuy nhiên, việc phát triển năng lực phản biện cho học sinh vẫn còn nhiều hạn chế. Giáo viên lịch sử thường tập trung vào việc truyền thụ kiến thức một chiều, ít tạo cơ hội cho học sinh thảo luận hoặc phản biện. Điều này dẫn đến tình trạng học sinh thụ động, thiếu hứng thú với môn học.

2.1. Khảo sát thực trạng

Kết quả khảo sát tại các trường THPT thành phố Bắc Ninh cho thấy, phần lớn học sinh lớp 10 chưa được rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện trong môn Lịch sử. Giáo viên thường sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, ít áp dụng các phương pháp tích cực như thảo luận nhóm hoặc tranh luận. Điều này làm hạn chế khả năng tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh.

2.2. Nguyên nhân và thách thức

Một trong những nguyên nhân chính là thiếu sự đầu tư vào phương pháp dạy học hiện đại. Giáo viên còn gặp khó khăn trong việc thiết kế các hoạt động học tập phù hợp để phát triển năng lực phản biện. Ngoài ra, chương trình giáo dục hiện hành cũng chưa chú trọng đúng mức đến việc rèn luyện kỹ năng này cho học sinh.

III. Biện pháp phát triển năng lực phản biện

Để phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10, cần áp dụng các biện pháp cụ thể và hiệu quả. Giáo viên cần thay đổi phương pháp giảng dạy, tạo ra các tình huống học tập kích thích tư duy và khuyến khích học sinh tham gia tích cực. Học sinh lớp 10 cần được hướng dẫn để phân tích, đánh giá và đưa ra ý kiến cá nhân về các sự kiện lịch sử.

3.1. Tạo tình huống phản biện

Giáo viên có thể sử dụng các tình huống giả định hoặc câu hỏi mở để kích thích tư duy phản biện của học sinh. Ví dụ, yêu cầu học sinh phân tích nguyên nhân và hậu quả của một sự kiện lịch sử, hoặc đưa ra ý kiến cá nhân về một nhân vật lịch sử. Điều này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và phát triển khả năng lập luận logic.

3.2. Tổ chức thảo luận và tranh luận

Thảo luận nhóm và tranh luận là những phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực phản biện. Giáo viên có thể chia lớp thành các nhóm nhỏ và yêu cầu học sinh thảo luận về một chủ đề lịch sử cụ thể. Sau đó, các nhóm sẽ trình bày ý kiến và tranh luận với nhau. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về bài học mà còn rèn luyện kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

IV. Đánh giá và thực nghiệm sư phạm

Việc đánh giá năng lực học sinh trong quá trình phát triển năng lực phản biện cần được thực hiện một cách toàn diện. Giáo viên cần sử dụng các tiêu chí đánh giá cụ thể để đo lường mức độ phát triển kỹ năng tư duy phản biện của học sinh. Thực nghiệm sư phạm đã được tiến hành tại một số trường THPT thành phố Bắc Ninh cho thấy hiệu quả tích cực của các biện pháp đề xuất.

4.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh được rèn luyện năng lực phản biện có khả năng phân tích và đánh giá các sự kiện lịch sử tốt hơn so với nhóm đối chứng. Học sinh cũng thể hiện sự hứng thú và tích cực hơn trong quá trình học tập. Điều này chứng tỏ các biện pháp đề xuất có tính khả thi và hiệu quả cao.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Việc phát triển năng lực phản biện trong dạy học lịch sử không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp học sinh hình thành các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Giáo dục Bắc Ninh cần tiếp tục đẩy mạnh việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát triển toàn diện năng lực của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHẢN BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số khái niệm 1. Năng lực Năng lực, đây là một khái niệm lớn, mới và khá phức tạp, đang thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu. Có rất nhiều định nghĩa về năng lực và không có một khái niệm nào hoàn chỉnh được tất cả mọi người thừa nhận.

Theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học NXB Đà Nẵng 2000, năng lực được định nghĩa theo hai cách hiểu khác nhau: “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan có sẵn để thực hiện một hoạt động nào đó năng lực của con người là tổng hợp những phẩm chất tâm sinh lí, tạo cơ sở cho khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó ở mức độ cao” [41; tr. Hoặc “năng lực là phẩm chất tâm lí và sinh lý tạo cho con người khái niệm một loại hoạt động nào đó và chất lượng cao” [41; tr. Trần Khánh Đức, trong “Nghiên cứu nhu cầu và xây dựng mô hình đào tạo theo năng lực trong lĩnh vực giáo dục” đã nêu rõ năng lực là “khả năng tiếp nhận và vận dụng tổng hợp, có hiệu quả mọi tiềm năng của con người (tri thức, kĩ năng, thái độ, thể lực, niềm tin…) để thực hiện công việc hoặc đối phó với một tình huống, trạng thái nào đó trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp” [20; tr. Theo tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn Những vấn đề cơ bản của giáo dục học hiện đại đã định nghĩa “Năng lực là những đặc điểm tâm lí của nhân cách, là điều kiện chủ quan để thực hiện có kết quả một dạng hoạt động nhất định” [47; tr.

Như vậy năng lực có quan hệ với kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo. Năng lực thể hiện ở tốc độ, chiều sâu, tính bền vững với phạm vi ảnh hưởng của hoạt động ở tính sáng tạo, tính độc lập của phương pháp hoạt động. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Như vậy, cho dù là khó định nghĩa năng lực một cách chính xác nhất nhưng các nhà nghiên cứu của Việt Nam và thế giới đã có cách hiểu tương tự nhau về khái niệm này. Cho dù cách diễn đạt khác nhau nhưng nội hàm của khái niệm năng lực chính là khả năng làm việc tốt nhờ có phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn.

Các định nghĩa trên đều phản ánh những năng lực bao gồm kiến thức, kĩ năng, thái độ và phẩm chất mà con người cần phải có, thể hiện ổn định, đáp ứng yêu cầu công việc và là yếu tố giúp một cá nhân làm việc hiệu quả hơn so với những người khác. Kiến thức: là những thông tin, phương pháp học tập, làm việc… mà con người cần phải biết và hiểu để thực hiện công việc được giao. Kỹ năng: là những hành động, thao tác được thực hiện thuần thục, ổn định trên cơ sở tập luyện và vận dụng kiến thức, để thực hiện và hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể. Thái độ là những phẩm chất và tố chất cá nhân mà công việc yêu cầu người thực hiện công việc cần có, thông qua quá trình rèn luyện hoặc thiên phú.Đồng thời, cơ sở để hình thành và phát triển năng lực là hoạt động, kiến thức và trạng thái tâm lí phù hợp như: hứng thú, ý chí… Năng lực được biểu hiện ở các mức độ khác nhau thông qua chất lượng của hoạt động và sự nhạy bén, làm chủ tình huống để thực hiện tốt hoạt động ở một lĩnh vực nào đó trong các tình huống khác nhau.

Qua tiếp cận những khái niệm và những phân tích trên đây, chúng tôi cho rằng: năng lực là khả năng làm chủ các hệ thống kiến thức, kỹ năng - kỹ xảo, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống. Việc hình thành và rèn luyện năng lực diễn ra theo hình xoáy chôn ốc, trong đó các năng lực có trước được sử dụng để kiến tạo kiến thức mới, đến lượt mình, kiến thức mới lại đặt ra cơ sở để hình thành những năng lực mới. Trong quá trình dạy học, để nhận biết và đánh giá đúng năng lực của học sinh thì giáo viên phải dựa vào sự hội tụ của ba yếu tố cơ bản là kiến thức, kỹ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn năng - kỹ xảo và thái độ. Kiến thức là những hiểu biết mà học sinh thu nhận được từ sách vở, từ học hỏi và từ kinh nghiệm của cuộc sống.

Kỹ năng là việc học sinh vận dụng bước đầu những kiến thức đã thu lượm vào thực tế để tiến hành một hoạt động nào đó. Kỹ xảo là những kỹ năng được lặp đi lặp lại nhiều lần đến mức thuần thục, cho phép con người không phải tập trung nhiều ý thức vào công việc mình đang làm. Giữa năng lực, kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo có mối quan hệ mật thiết với nhau: kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo là cơ sở (là điều kiện) cần thiết để hình thành năng lực trong một lĩnh vực hoạt động nào đó, song không đồng nhất với năng lực. VD, học sinh không thể có năng lực về lịch sử nếu không có kiến thức môn Lịch sử và phải được thực hành, được luyện tập qua quá trình học tập, trả lời các dạng câu hỏi khác nhau.

Học sinh có năng lực sẽ làm cho quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo được diễn ra nhanh chóng, thuận lợi và dễ dàng. Có năng lực tức là đã có kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo trong lĩnh vực đó, nhưng học sinh có kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo thì chưa hẳn đã có năng lực, mà học sinh còn phải biết sử dụng có hiệu quả các nguồn kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo cùng với thái độ, giá trị, trách nhiệm bản thân để thực hiện thành công các nhiệm vụ, giải quyết các vẫn đề phát sinh trong điều kiện và bối cảnh thay đổi. Rõ ràng, không có năng lực nào là vạn năng, là duy nhất có thể thay thế cho tất cả các năng lực khác, mà mỗi năng lực chỉ có thể thực hiện một nhiệm vụ nào đó của thực tiễn đặt ra. Vì vậy trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, chúng ta cần phân loại năng lực.

Theo Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ giáo dục - Đào tạo, quá trình dạy học ở trường phổ thông sau năm 2018 sẽ hình thành và phát triển cho học sinh 8 năng lực chung là: tự học; giải quyết vấn đề và sáng tạo; thẩm mĩ; thể chất; giao tiếp; hợp tác; tính toán; sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông. Đây là những năng lực cơ bản, thiết yếu để con người có thể sống và làm việc bình thường trong xã hội. 8 năng lực này được hình thành, phát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn triển do nhiều môn học tạo thành, đòi hỏi sự vận dụng ở tất cả các bộ môn: Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Văn học, Địa lý… Một trong những vấn đề cơ bản của chiến lược giáo dục nước ta hiện nay là phát triển và bồi dưỡng năng lực cho học sinh nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Năng lực của mỗi người chịu ảnh hưởng của đặc điểm tâm lý cá nhân, các yếu tố bẩm sinh di truyền, điều kiện của môi trường sống… Nhưng điều chủ yếu là năng lực được hình thành, phát triển, thể hiện trong hoạt động của con người dựa vào quá trình dạy học, giáo dục và tự rèn luyện.

Vì vậy, mỗi cá nhân khác nhau thì năng lực cũng khác nhau. Chúng ta nên tiếp cận vấn đề phát triển năng lực theo hướng tiếp cận nhân cách của mỗi người học vì việc hình thành và phát triển nhân cách là phương tiện có hiệu quả nhất để phát triển năng lực. Năng lực Lịch sử Năng lực Lịch sử là một thành phần của năng lực tìm hiểu xã hội trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể. Đối với học sinh cấp trung học phổ thông, yêu cầu về năng lực tìm hiểu xã hội bao gồm những nội dung sau đây: Một là, hiểu và vận dụng được những cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu cơ bản của khoa học xã hội: Vận dụng được các nguyên tắc, phương pháp, kĩ thuật cơ bản, thu thập và xử lí thông tin; Biết trình bày và phân tích các nhân vật, sự kiện, quá trình xã hội từ những góc độ, chiều cạnh khác nhau; Nắm được cách trình bày các ý kiến, lập luận, tranh luận về các vấn đề xã hội.

Hai là, nắm được những tri thức cơ bản về đối tượng của các khoa học xã hội: Hiểu được một số khái niệm cơ bản liên quan đến đối tượng của khoa học xã hội, như: phân hóa xã hội, khác biệt xã hội và xung đột xã hội, chiến tranh, cách mạng, tiến bộ xã hội…; Hiểu được những tri thức cơ bản về một số đối tượng của khoa học xã hội, như quá trình tiến hóa của lịch sử nhân loại, lịch sử các nền văn minh, giá trị đạo đức truyền thống, bản sắc văn hóa và giao lưu văn hóa; và quá trình phát triển nhân cách, truyền thông đại chúng, kết nối toàn cầu và toàn cầu hóa, xung đột xã hội, chiến tranh và cuộc đấu tranh bảo vệ hòa bình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.