Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHẢN BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số khái niệm 1. Năng lực Năng lực, đây là một khái niệm lớn, mới và khá phức tạp, đang thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu. Có rất nhiều định nghĩa về năng lực và không có một khái niệm nào hoàn chỉnh được tất cả mọi người thừa nhận.
Theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học NXB Đà Nẵng 2000, năng lực được định nghĩa theo hai cách hiểu khác nhau: “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan có sẵn để thực hiện một hoạt động nào đó năng lực của con người là tổng hợp những phẩm chất tâm sinh lí, tạo cơ sở cho khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó ở mức độ cao” [41; tr. Hoặc “năng lực là phẩm chất tâm lí và sinh lý tạo cho con người khái niệm một loại hoạt động nào đó và chất lượng cao” [41; tr. Trần Khánh Đức, trong “Nghiên cứu nhu cầu và xây dựng mô hình đào tạo theo năng lực trong lĩnh vực giáo dục” đã nêu rõ năng lực là “khả năng tiếp nhận và vận dụng tổng hợp, có hiệu quả mọi tiềm năng của con người (tri thức, kĩ năng, thái độ, thể lực, niềm tin…) để thực hiện công việc hoặc đối phó với một tình huống, trạng thái nào đó trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp” [20; tr. Theo tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn Những vấn đề cơ bản của giáo dục học hiện đại đã định nghĩa “Năng lực là những đặc điểm tâm lí của nhân cách, là điều kiện chủ quan để thực hiện có kết quả một dạng hoạt động nhất định” [47; tr.
Như vậy năng lực có quan hệ với kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo. Năng lực thể hiện ở tốc độ, chiều sâu, tính bền vững với phạm vi ảnh hưởng của hoạt động ở tính sáng tạo, tính độc lập của phương pháp hoạt động. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Như vậy, cho dù là khó định nghĩa năng lực một cách chính xác nhất nhưng các nhà nghiên cứu của Việt Nam và thế giới đã có cách hiểu tương tự nhau về khái niệm này. Cho dù cách diễn đạt khác nhau nhưng nội hàm của khái niệm năng lực chính là khả năng làm việc tốt nhờ có phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn.
Các định nghĩa trên đều phản ánh những năng lực bao gồm kiến thức, kĩ năng, thái độ và phẩm chất mà con người cần phải có, thể hiện ổn định, đáp ứng yêu cầu công việc và là yếu tố giúp một cá nhân làm việc hiệu quả hơn so với những người khác. Kiến thức: là những thông tin, phương pháp học tập, làm việc… mà con người cần phải biết và hiểu để thực hiện công việc được giao. Kỹ năng: là những hành động, thao tác được thực hiện thuần thục, ổn định trên cơ sở tập luyện và vận dụng kiến thức, để thực hiện và hoàn thành những nhiệm vụ cụ thể. Thái độ là những phẩm chất và tố chất cá nhân mà công việc yêu cầu người thực hiện công việc cần có, thông qua quá trình rèn luyện hoặc thiên phú.Đồng thời, cơ sở để hình thành và phát triển năng lực là hoạt động, kiến thức và trạng thái tâm lí phù hợp như: hứng thú, ý chí… Năng lực được biểu hiện ở các mức độ khác nhau thông qua chất lượng của hoạt động và sự nhạy bén, làm chủ tình huống để thực hiện tốt hoạt động ở một lĩnh vực nào đó trong các tình huống khác nhau.
Qua tiếp cận những khái niệm và những phân tích trên đây, chúng tôi cho rằng: năng lực là khả năng làm chủ các hệ thống kiến thức, kỹ năng - kỹ xảo, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống. Việc hình thành và rèn luyện năng lực diễn ra theo hình xoáy chôn ốc, trong đó các năng lực có trước được sử dụng để kiến tạo kiến thức mới, đến lượt mình, kiến thức mới lại đặt ra cơ sở để hình thành những năng lực mới. Trong quá trình dạy học, để nhận biết và đánh giá đúng năng lực của học sinh thì giáo viên phải dựa vào sự hội tụ của ba yếu tố cơ bản là kiến thức, kỹ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn năng - kỹ xảo và thái độ. Kiến thức là những hiểu biết mà học sinh thu nhận được từ sách vở, từ học hỏi và từ kinh nghiệm của cuộc sống.
Kỹ năng là việc học sinh vận dụng bước đầu những kiến thức đã thu lượm vào thực tế để tiến hành một hoạt động nào đó. Kỹ xảo là những kỹ năng được lặp đi lặp lại nhiều lần đến mức thuần thục, cho phép con người không phải tập trung nhiều ý thức vào công việc mình đang làm. Giữa năng lực, kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo có mối quan hệ mật thiết với nhau: kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo là cơ sở (là điều kiện) cần thiết để hình thành năng lực trong một lĩnh vực hoạt động nào đó, song không đồng nhất với năng lực. VD, học sinh không thể có năng lực về lịch sử nếu không có kiến thức môn Lịch sử và phải được thực hành, được luyện tập qua quá trình học tập, trả lời các dạng câu hỏi khác nhau.
Học sinh có năng lực sẽ làm cho quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo được diễn ra nhanh chóng, thuận lợi và dễ dàng. Có năng lực tức là đã có kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo trong lĩnh vực đó, nhưng học sinh có kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo thì chưa hẳn đã có năng lực, mà học sinh còn phải biết sử dụng có hiệu quả các nguồn kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo cùng với thái độ, giá trị, trách nhiệm bản thân để thực hiện thành công các nhiệm vụ, giải quyết các vẫn đề phát sinh trong điều kiện và bối cảnh thay đổi. Rõ ràng, không có năng lực nào là vạn năng, là duy nhất có thể thay thế cho tất cả các năng lực khác, mà mỗi năng lực chỉ có thể thực hiện một nhiệm vụ nào đó của thực tiễn đặt ra. Vì vậy trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, chúng ta cần phân loại năng lực.
Theo Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ giáo dục - Đào tạo, quá trình dạy học ở trường phổ thông sau năm 2018 sẽ hình thành và phát triển cho học sinh 8 năng lực chung là: tự học; giải quyết vấn đề và sáng tạo; thẩm mĩ; thể chất; giao tiếp; hợp tác; tính toán; sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông. Đây là những năng lực cơ bản, thiết yếu để con người có thể sống và làm việc bình thường trong xã hội. 8 năng lực này được hình thành, phát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn triển do nhiều môn học tạo thành, đòi hỏi sự vận dụng ở tất cả các bộ môn: Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Văn học, Địa lý… Một trong những vấn đề cơ bản của chiến lược giáo dục nước ta hiện nay là phát triển và bồi dưỡng năng lực cho học sinh nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Năng lực của mỗi người chịu ảnh hưởng của đặc điểm tâm lý cá nhân, các yếu tố bẩm sinh di truyền, điều kiện của môi trường sống… Nhưng điều chủ yếu là năng lực được hình thành, phát triển, thể hiện trong hoạt động của con người dựa vào quá trình dạy học, giáo dục và tự rèn luyện.
Vì vậy, mỗi cá nhân khác nhau thì năng lực cũng khác nhau. Chúng ta nên tiếp cận vấn đề phát triển năng lực theo hướng tiếp cận nhân cách của mỗi người học vì việc hình thành và phát triển nhân cách là phương tiện có hiệu quả nhất để phát triển năng lực. Năng lực Lịch sử Năng lực Lịch sử là một thành phần của năng lực tìm hiểu xã hội trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể. Đối với học sinh cấp trung học phổ thông, yêu cầu về năng lực tìm hiểu xã hội bao gồm những nội dung sau đây: Một là, hiểu và vận dụng được những cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu cơ bản của khoa học xã hội: Vận dụng được các nguyên tắc, phương pháp, kĩ thuật cơ bản, thu thập và xử lí thông tin; Biết trình bày và phân tích các nhân vật, sự kiện, quá trình xã hội từ những góc độ, chiều cạnh khác nhau; Nắm được cách trình bày các ý kiến, lập luận, tranh luận về các vấn đề xã hội.
Hai là, nắm được những tri thức cơ bản về đối tượng của các khoa học xã hội: Hiểu được một số khái niệm cơ bản liên quan đến đối tượng của khoa học xã hội, như: phân hóa xã hội, khác biệt xã hội và xung đột xã hội, chiến tranh, cách mạng, tiến bộ xã hội…; Hiểu được những tri thức cơ bản về một số đối tượng của khoa học xã hội, như quá trình tiến hóa của lịch sử nhân loại, lịch sử các nền văn minh, giá trị đạo đức truyền thống, bản sắc văn hóa và giao lưu văn hóa; và quá trình phát triển nhân cách, truyền thông đại chúng, kết nối toàn cầu và toàn cầu hóa, xung đột xã hội, chiến tranh và cuộc đấu tranh bảo vệ hòa bình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.