Luận Văn Thạc Sĩ: Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Hình Học Lớp 8

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn trong dạy học hình học lớp 8, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Tác giả: Phạm Thị Mai Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Toán
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Thực Tiễn Trong Dạy Học Hình Học Lớp 8
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề
• 1.1.1. Khái niệm năng lực
• 1.1.2. Phân loại năng lực
• 1.1.3. Năng lực toán học
• 1.1.4. Năng lực toán học đặc thù
• 1.1.5. Các thành tố của năng lực toán học
• 1.1.6. Phát triển năng lực cho học sinh trung học cơ sở
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC LỚP 8
• 2.1. Phát triển khả năng phát hiện vấn đề, chuyển đổi thông tin từ vấn đề thực tiễn thành bài toán khoa học
• 2.2. Biện pháp 2: Phát triển khả năng thu thập thông tin, phân tích đưa ra các phương án giải quyết vấn đề, chọn phương án tối ưu
• 2.3. Sử dụng phương pháp học tập qua dự án nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức, tăng cường phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Giáo án thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Phân tích về mặt định tính
• 3.5.2. Phân tích về mặt định lượng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Hình Học Lớp 8

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong dạy học hình học lớp 8, việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các khía cạnh của năng lực giải quyết vấn đề và tầm quan trọng của nó trong dạy học hình học.

1.1. Khái Niệm Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Năng lực giải quyết vấn đề được hiểu là khả năng nhận diện, phân tích và tìm ra giải pháp cho các tình huống thực tiễn. Điều này bao gồm việc sử dụng kiến thức toán học để giải quyết các bài toán hình học cụ thể.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học

Việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề không chỉ giúp học sinh có khả năng tư duy độc lập mà còn tạo điều kiện cho việc học tập hiệu quả hơn. Học sinh sẽ biết cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

II. Những Thách Thức Trong Việc Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Mặc dù việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học hình học lớp 8 là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Những thách thức này có thể đến từ chương trình học, phương pháp giảng dạy, và cả từ chính học sinh.

2.1. Khó Khăn Trong Chương Trình Học

Chương trình học hiện tại có thể chưa đủ linh hoạt để tích hợp các tình huống thực tiễn vào bài học. Điều này làm giảm khả năng áp dụng kiến thức của học sinh vào thực tế.

2.2. Phương Pháp Giảng Dạy Chưa Đáp Ứng

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, thiếu sự tương tác và thực hành. Điều này khiến học sinh khó khăn trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề.

III. Phương Pháp Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Hình Học

Để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 8, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy.

3.1. Sử Dụng Tình Huống Thực Tiễn

Giáo viên có thể tạo ra các tình huống thực tiễn liên quan đến hình học để học sinh thực hành giải quyết. Điều này giúp học sinh thấy được ứng dụng của kiến thức vào cuộc sống.

3.2. Phương Pháp Học Tập Qua Dự Án

Học tập qua dự án là một phương pháp hiệu quả, giúp học sinh làm việc nhóm và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ được giao nhiệm vụ thực hiện các dự án liên quan đến hình học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Hình Học

Việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn tốt hơn khi được học trong môi trường tích cực.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Tại Trường THCS Ba Đình

Nghiên cứu tại trường THCS Ba Đình cho thấy rằng học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng giải quyết vấn đề sau khi áp dụng các phương pháp dạy học mới.

4.2. Phản Hồi Từ Giáo Viên Và Học Sinh

Phản hồi từ giáo viên và học sinh cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đã tạo ra sự hứng thú và động lực học tập cho học sinh.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Hình Học

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học hình học lớp 8 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng ứng dụng vào thực tiễn.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Trong tương lai, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề sẽ tiếp tục được chú trọng trong giáo dục, đặc biệt là trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Giáo Viên

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật phương pháp giảng dạy và tích cực áp dụng các tình huống thực tiễn vào bài học để nâng cao hiệu quả dạy học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, đổi mới giáo dục theo hướng phát triển năng lực người học là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI cùng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã xác định chuyển đổi căn bản quá trình giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện 5 phẩm chất chủ yếu và 10 năng lực cốt lõi. Trong đó, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo là một trong những năng lực chung quan trọng nhất cần được bồi dưỡng đồng bộ ở tất cả các cấp học, đặc biệt qua môn Toán tại trường trung học cơ sở.

Tuy nhiên, thực tế giảng dạy phân môn Hình học lớp 8 hiện nay vẫn mang nặng tính lý thuyết hàn lâm, thiên về rèn luyện kỹ năng giải các bài toán thuần túy đại số - hình thức nhằm phục vụ thi cử. Khảo sát ban đầu cho thấy có tới khoảng 85% giáo viên thừa nhận học sinh thường lúng túng khi đối mặt với các bài toán có nội dung gắn liền đời sống, trong khi chỉ khoảng 27% học sinh có thói quen chủ động tìm hiểu và xây dựng các bài toán mô phỏng từ thực tế. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán của tác giả Phạm Thị Mai Anh, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Minh Tuấn tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, đã tập trung giải quyết triệt để vấn đề này.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc, điều tra thực trạng dạy học và đề xuất các biện pháp sư phạm khả thi nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh trong dạy học Hình học 8. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại Trường THCS Ba Đình, quận Ba Đình, Hà Nội trong giai đoạn năm 2017 đến năm 2020. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng cao tỷ lệ học sinh đạt chuẩn năng lực toán học thực hành từ mức trung bình lên trên 80%, giúp giảm tỷ lệ học sinh gặp khó khăn trong việc mô hình hóa toán học xuống dưới 10%, đồng thời cung cấp bộ học liệu thực tiễn chất lượng cao phục vụ trực tiếp cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học toán THCS.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai lý thuyết giáo dục hiện đại: Lý thuyết Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề cùng Lý thuyết Mô hình hóa toán học. Bên cạnh đó, tác giả vận dụng các quan điểm của Thuyết kiến tạo trong tâm lý học nhận thức, nhấn mạnh vai trò người học tự kiến tạo tri thức thông qua quá trình tương tác tích cực với các tình huống thực tiễn có vấn đề.

Khung lý thuyết của đề tài làm sáng tỏ 4 khái niệm then chốt:

1. Năng lực và Năng lực toán học đặc thù: Tổ hợp các thuộc tính tâm lý cá nhân hình thành qua quá trình học tập, bao gồm năng lực tư duy, năng lực mô hình hóa, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp và năng lực sử dụng công cụ toán học.
2. Vấn đề và Tình huống có vấn đề: Tình huống học tập chứa đựng mâu thuẫn nhận thức mà học sinh chưa có sẵn thuật giải thông thường, khơi gợi nhu cầu tự giác tìm kiếm phương án giải quyết tối ưu.
3. Năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn: Khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng toán học để trả lời các câu hỏi, xử lý các tình huống phát sinh từ thực tế đời sống, lao động và kỹ thuật. Cấu trúc năng lực này gồm 6 năng lực thành phần: nhận biết vấn đề và thu thập dữ liệu; chuyển đổi tình huống thực tiễn về mô hình toán học; đề xuất và lựa chọn chiến lược giải quyết; thực hiện và đánh giá giải pháp; chuyển đổi lời giải toán học sang đáp số thực tiễn; sáng tạo các tình huống mới tương tự.
4. Phương pháp học tập qua dự án (Project-Based Learning): Mô hình tổ chức dạy học định hướng hành động, nơi học sinh tự lực giải quyết các nhiệm vụ phức tạp gắn liền đời sống trong một khung thời gian xác định.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn và phương pháp thực nghiệm sư phạm với các thông số cụ thể:

• Cỡ mẫu và nguồn dữ liệu: Dữ liệu khảo sát thực trạng thu thập từ 15 giáo viên dạy Toán và 100 học sinh khối 8 tại Trường THCS Ba Đình. Mẫu thực nghiệm sư phạm gồm 89 học sinh khối 8, được chia thành lớp thực nghiệm 8A1 (45 học sinh) và lớp đối chứng 8A3 (44 học sinh).
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện có kiểm soát tương đương. Hai lớp 8A1 và 8A3 được lựa chọn dựa trên kết quả kiểm tra chất lượng giữa học kỳ 1 có sự phân bố điểm số đồng đều, không có sự chênh lệch mang ý nghĩa thống kê về năng lực toán học ban đầu.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Tác giả kết hợp phân tích định tính (quan sát biểu hiện hành vi, ghi chép nhật ký tiết học, đánh giá sản phẩm dự án) và phân tích định lượng (thống kê mô tả tỷ lệ phần trăm, lập bảng phân phối tần số điểm số, tính giá trị điểm trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định thống kê). Việc lựa chọn phương pháp phân tích này giúp đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, lượng hóa chuẩn xác sự tiến bộ về năng lực của học sinh trước và sau tác động sư phạm.
• Thời gian nghiên cứu: Toàn bộ quy trình nghiên cứu, điều tra và thực nghiệm được tiến hành liên tục từ tháng 9 năm 2017 đến tháng 5 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và tiến hành thực nghiệm sư phạm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Tiêu chí khảo sát	Nhóm đối tượng	Kết quả thống kê thực trạng	Ý nghĩa phát hiện
Tần suất đưa tình huống thực tiễn vào bài dạy	15 Giáo viên	87% chọn "Thỉnh thoảng", chỉ 13% chọn "Thường xuyên"	Giáo viên còn thiếu nguồn ngữ liệu và quy trình thiết kế bài tập thực tiễn
Mức độ hứng thú với bài toán thực tiễn	100 Học sinh	52% "Thường xuyên" tò mò, 71% mong muốn ứng dụng	Học sinh có nhu cầu nội tại rất lớn nhưng thiếu cơ hội rèn luyện
Khả năng tự xây dựng bài toán tương tự	100 Học sinh	51% "Thỉnh thoảng", 31% "Chưa bao giờ"	Năng lực khái quát hóa và sáng tạo mô hình của học sinh còn hạn chế
Kết quả phân loại điểm kiểm tra sau thực nghiệm	89 Học sinh (45 TN - 44 ĐC)	Lớp TN đạt 82,2% Khá - Giỏi (0% Yếu/Kém); Lớp ĐC đạt 59,1% Khá - Giỏi (6,8% Yếu/Kém)	Biện pháp sư phạm mới tạo ra sự bứt phá vượt trội về chất lượng học tập

Thứ nhất, kết quả điều tra thực trạng chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa mong muốn của học sinh và thực tiễn giảng dạy. Có tới 71% học sinh khao khát được áp dụng kiến thức Hình học 8 vào thực tế, nhưng 87% giáo viên mới chỉ dừng lại ở việc thỉnh thoảng giới thiệu các ví dụ đơn giản trong sách giáo khoa do áp lực thời gian và chỉ tiêu thi cử.

Thứ hai, học sinh gặp rào cản lớn nhất ở khâu "toán học hóa tình huống thực tế". Số liệu chỉ ra có 68% học sinh chỉ thỉnh thoảng tìm được nhiều hơn một phương án giải quyết và 31% hoàn toàn không thể tự lập ra bài toán mới sau khi đã giải xong bài toán mẫu.

Thứ ba, sau khi can thiệp bằng các biện pháp sư phạm đổi mới, kết quả kiểm tra định lượng ở lớp thực nghiệm 8A1 cho thấy tỷ lệ điểm Khá - Giỏi đạt 82,2%, cao hơn 23,1% so với lớp đối chứng 8A3 (chỉ đạt 59,1%). Đáng chú ý, tỷ lệ điểm Yếu - Kém ở lớp thực nghiệm đã được triệt tiêu hoàn toàn về mức 0%, trong khi lớp đối chứng vẫn còn 6,8%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của lớp thực nghiệm xuất phát từ việc giáo viên đã rèn luyện bài bản cho học sinh quy trình 4 bước chuyển đổi thông tin thực tiễn thành bài toán khoa học thông qua hệ thống bài toán thực tế điển hình:

• Bài toán lều cắm trại ngày 26/3: Học sinh nhận diện mô hình hình chóp tứ giác đều có chiều cao 2m và cạnh đáy 2m, từ đó tính chính xác thể tích không khí trong lều là 2,7 m³ và diện tích bạt cần dùng là 8,9 m².
• Bài toán bể kính nuôi cá: Vận dụng hình hộp chữ nhật để tính kích thước bể (rộng 1,5m, cao 1,2m), diện tích kính xung quanh cần mua với đơn giá 700.000 đồng/m² hết 2.520.000 đồng, và chi phí nước cho mực nước 1,1m hết 33.000 đồng mỗi lần thay.
• Bài toán thiết kế nhà theo Tỉ lệ vàng: Học sinh nhận diện tỉ số 1,618 trên bản vẽ kỹ thuật kích thước 16180 x 10000 mm, tính diện tích tường cần sơn 133,41 m², từ đó xác định chi phí nhân công hết 5.336.400 đồng cùng 7 thùng sơn lót và 7 thùng sơn màu.
• Bài toán tiêu chuẩn ánh sáng phòng học: Căn cứ tiêu chuẩn TCVN 8794:2011, học sinh tính toán tỷ lệ diện tích cửa trên diện tích sàn phòng học 8m x 10m đạt 0,16875 (nằm trong chuẩn từ 1/5 đến 1/8) và xác định cần bố trí chính xác 8 bóng đèn LED 18W quang thông 1700 lumens để đảm bảo độ rọi đạt 300 lux.

Để trực quan hóa các kết quả này trong báo cáo khoa học, dữ liệu nên được biểu diễn dưới dạng biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ % các mức điểm giữa lớp thực nghiệm và đối chứng, kết hợp cùng biểu đồ miền thể hiện sự chuyển dịch tích cực về 6 chỉ số năng lực thành phần của học sinh qua từng giai đoạn thực nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng hiệu quả phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn trong dạy học Hình học 8, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình 4 bước mô hình hóa toán học trong từng tiết dạy: Giáo viên đứng lớp cần thực hiện thường xuyên quy trình: (1) Nhận biết vấn đề thực tế, (2) Thiết lập mô hình hình học, (3) Dùng công cụ toán học giải quyết, (4) Chuyển kết quả sang đáp số thực tiễn. Mục tiêu đặt ra là 100% các tiết luyện tập và ôn tập chương Hình học 8 phải tích hợp ít nhất một tình huống thực tế có độ phức tạp tăng dần, triển khai ngay trong từng học kỳ của năm học.
2. Xây dựng ngân hàng chủ đề thực tiễn liên môn: Tổ bộ môn Toán tại các trường THCS cần chủ động biên soạn hệ thống bài tập thực tiễn gắn với kiến thức Vật lý, Công nghệ, Kiến trúc và Đời sống (như tiêu chuẩn TCVN 8794:2011, tỉ lệ vàng 1,618, hình lăng trụ và hình chóp). Kế hoạch thực hiện kéo dài trong 6 tháng đầu năm học, phấn đấu đạt ngân hàng tối thiểu 50 bài toán thực tế chuẩn hóa.
3. Đẩy mạnh phương pháp dạy học qua dự án (PBL): Ban giám hiệu nhà trường tạo điều kiện để tổ chuyên môn tổ chức ít nhất 2 dự án học tập thực tế mỗi học kỳ cho học sinh khối 8 (ví dụ dự án "Thiết kế khuôn viên trường học", "Đo đạc khoảng cách thực tế bằng tam giác đồng dạng"). Biện pháp này hướng đến mục tiêu nâng cao 30% năng lực làm việc nhóm và tư duy phản biện cho toàn thể học sinh.
4. Đổi mới cấu trúc kiểm tra đánh giá định kỳ: Các cấp quản lý giáo dục và Phòng GD&ĐT cần chỉ đạo điều chỉnh ma trận đề kiểm tra định kỳ môn Toán THCS, quy định tỷ lệ điểm dành cho các câu hỏi vận dụng thực tế chiếm từ 15% đến 20% tổng số điểm. Lộ trình thực hiện áp dụng đồng bộ từ các đợt kiểm tra giữa kỳ và cuối kỳ trong toàn bộ năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc và là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giáo viên giảng dạy môn Toán tại các trường THCS: Khai thác trực tiếp hệ thống giáo án mẫu, ngân hàng bài toán thực tiễn đa dạng (bài toán lều trại, bể cá, thiết kế sơn nhà, tính toán độ rọi phòng học) để làm phong phú bài giảng, tạo cảm hứng học tập và nâng cao chất lượng dạy học môn Hình học lớp 8.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Toán: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn mực về phát triển năng lực, quy trình thiết kế công cụ khảo sát thực trạng, phương pháp tổ chức thực nghiệm sư phạm và kỹ thuật phân tích số liệu thống kê giáo dục để ứng dụng vào các đề tài khóa luận, luận văn tốt nghiệp.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên Phòng/Sở GD&ĐT: Sử dụng cơ sở dữ liệu thực tiễn và các giải pháp sư phạm của luận văn làm căn cứ chỉ đạo sinh hoạt chuyên môn, xây dựng chuyên đề đổi mới phương pháp giảng dạy và đổi mới ma trận đề kiểm tra đánh giá theo định hướng Chương trình GDPT 2018.
• Phụ huynh và học sinh lớp 8: Tham khảo các bài toán đời sống sinh động để thấy được giá trị ứng dụng thực tiễn của môn Hình học, xóa bỏ định kiến môn Toán khô khan, từ đó xây dựng phương pháp tự học và rèn luyện tư duy logic giải quyết các vấn đề hàng ngày.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn trong môn Toán gồm những thành tố then chốt nào? Năng lực này gồm 6 thành tố chính: (1) Nhận biết vấn đề và thu thập thông tin từ thực tế; (2) Chuyển đổi bài toán thực tiễn sang mô hình toán học; (3) Đề xuất và chọn lựa chiến lược giải quyết tối ưu; (4) Thực hiện và đánh giá chiến lược; (5) Chuyển đổi lời giải toán học sang đáp số thực tế; (6) Sáng tạo các bài toán thực tiễn mới từ mô hình toán học đã học.

2. Các nội dung nào trong Hình học 8 có tiềm năng ứng dụng thực tế lớn nhất? Chương trình Hình học 8 chứa đựng nhiều nội dung gắn chặt với đời sống: Chương Tứ giác (vận dụng trong đo đạc đất đai, xây dựng), Chương Đa giác và diện tích đa giác (tính toán chi phí sơn tường, lát nền), Chương Tam giác đồng dạng (đo chiều cao vật thể, khoảng cách không thể tiếp cận), và Chương Hình lăng trụ đứng, hình chóp đều (tính thể tích bể nước, vật liệu dựng lều trại).

3. Vì sao học sinh thường gặp khó khăn khi giải bài toán thực tế? Nguyên nhân chủ yếu do học sinh quen với các bài toán cho sẵn dữ kiện tường minh và công thức mẫu. Khi gặp tình huống thực tế, các em bị rối loạn bởi ngôn ngữ đời thường, thiếu kỹ năng chọn lọc dữ liệu liên quan và chưa được trang bị quy trình bài bản để "dịch chuyển" thông tin thực tiễn sang ngôn ngữ, ký hiệu toán học.

4. Luận văn đã mô hình hóa bài toán tiêu chuẩn ánh sáng phòng học như thế nào? Tác giả đã kết nối tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8794:2011 với bài toán diện tích hình hộp chữ nhật và tỷ số diện tích. Học sinh tính diện tích sàn 80 m², diện tích các cửa 13,5 m² để kiểm tra tỷ số chiếu sáng 0,16875, đồng thời sử dụng công thức tính quang thông và độ rọi 300 lux để tìm ra số lượng 8 bóng đèn LED 18W cần lắp đặt.

5. Dạy học qua dự án hỗ trợ phát triển năng lực toán thực tiễn ra sao? Phương pháp dạy học qua dự án đặt học sinh vào vai trò chủ thể tự lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ, trực tiếp khảo sát thực địa, thu thập số liệu thực tế và ứng dụng các công thức hình học để giải quyết bài toán lớn, qua đó bồi dưỡng đồng thời năng lực toán học, kỹ năng giao tiếp và tư duy hợp tác.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn và xác lập quy trình 4 bước mô hình hóa trong dạy học môn Hình học lớp 8.
• Khảo sát thực trạng tại Trường THCS Ba Đình trên 15 giáo viên và 100 học sinh đã phản ánh chính xác thực trạng dạy học còn nặng tính hình thức và khẳng định tính cấp thiết của đề tài.
• Đề xuất 3 nhóm biện pháp sư phạm cốt lõi gắn liền với hệ thống ví dụ thực tiễn sinh động, cập nhật các chuẩn kỹ thuật thực tế như TCVN 8794:2011 và nguyên lý Tỉ lệ vàng 1,618.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh tính ưu việt vượt trội với tỷ lệ học sinh đạt điểm Khá - Giỏi ở lớp thực nghiệm đạt 82,2% (so với 59,1% ở lớp đối chứng) và triệt tiêu hoàn toàn điểm Yếu - Kém.
• Kế hoạch tiếp theo là tiếp tục mở rộng quy mô ứng dụng ngân hàng bài tập thực tiễn liên môn Toán - Kỹ thuật cho toàn bộ các khối lớp THCS trong các năm học tới.

Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu giáo dục và các bạn học viên quan tâm có thể khai thác trọn vẹn luận văn để làm tài liệu định hướng phương pháp giảng dạy và đổi mới kiểm tra đánh giá môn Toán theo Chương trình GDPT 2018.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn trong dạy học hình học lớp 8. Thực nghiệm sƣ phạm.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề 1. Khái niệm năng lực Năng lực là một khái niệm trừu tƣợng, có thể xem xét từ nhiều phƣơng diện khác nhau, do đó các nhà khoa học đƣa ra nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực: Theo [3] thì: “Năng lực chính là một tổ hợp đặc điểm tâm lí của một con ngƣời (còn gọi là tổ hợp thuộc tính tâm lí của một nhân cách), tổ hợp đặc điểm này vận hành theo một mục đích nhất định tạo ra kết quả của một hoạt động nào đấy” và theo [7] “Năng lực phải đƣợc thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc đƣợc”. Hai quan niệm trên cho ta thấy năng lực là một thuộc tính tâm lý có tính mục đích rõ ràng và kết quả tạo ra phải đƣợc ghi nhận và đo đạc lại.

Theo [10] cho rằng: “Năng lực là những kĩ năng kĩ xảo học đƣợc hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng nhƣ sự sẵn sàng về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt”, cũng cùng quan điểm đó theo [1] đã định nghĩa “Năng lực là thuộc tính cá nhân đƣợc hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con ngƣời huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhƣ hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Trong đó, năng lực cốt lõi là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kì ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc hiệu quả”. Hai cách định nghĩa này đều cho ta thấy năng lực là một hệ thống 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phức tạp gồm nhiều kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo,…để thực hiện những hoạt động hay giải quyết vấn đề.

Có nhiều tác giả định nghĩa năng lực trong mối liên hệ với các kĩ năng, nhƣ theo [6] “Năng lực là sự tích hợp các kỹ năng tác động một cách tự nhiên lên các nội dung trong một loại tình huống cho trƣớc để giải quyết những vấn đề do tình huống này đặt ra”. Tuy nhiên kĩ năng và năng lực là hai khái niệm khác nhau, kĩ năng là một trong những yếu tố quan trọng của năng lực, nội dung năng lực bao hàm nhiều kĩ năng nhƣ kĩ năng thực hành, kĩ năng nhận thức… Thông qua những nghiên cứu về các khái niệm năng lực nhƣ trên, chúng ta thấy đƣợc mặc dù có nhiều định nghĩa thuộc các góc độ khác nhau nhƣng đều thống nhất một vài đặc điểm sau: - Năng lực đƣợc xem xét trong mối quan hệ với trình độ phát triển của xã hội, năng lực đƣợc hình thành thông qua các quá trình hoạt động sản xuất hoặc nghiên cứu học tập của chủ thể. - Năng lực luôn gắn liền với một hoạt động, một nhiệm vụ có mục đích để tạo ra kết quả của hoạt động, của vấn đề đó, năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động, vấn đề. - Năng lực chịu sự chi phối của nhiều yếu tố và có mối quan hệ mật thiết, gắn bó với kĩ năng; có năng lực hoạt động thì sẽ có kĩ năng.

Năng lực là sự huy động nhiều kĩ năng, kiến thức. Những đặc điểm trên đã định hƣớng luận văn đƣa ra khái niệm về năng lực: Năng lực là tập hợp các kiến thức, kĩ năng và thái độ để giải quyết thành công một nhiệm vụ nào đó. Phân loại năng lực Theo [8] đã chia năng lực thành ba nhóm nhƣ sau: - Nhóm năng lực sử dụng các phƣơng tiện thông tin và công cụ một cách thông minh, bao gồm: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Khả năng sử dụng ngôn ngữ, các kí hiệu, thuật ngữ, biểu tƣợng để tƣơng tác. + Khả năng sử dụng công nghệ thông tin, tƣơng tác một cách phù hợp.

+ Khả năng sử dụng kiến thức và thông tin để giải quyết vấn đề. - Nhóm năng lực hành động độc lập, tự chủ và thành công, bao gồm: + Khả năng hệ thống, xây dựng kế hoạch cá nhân và thực hiện có hiệu quả. + Khả năng nhận thức phản biện, bảo vệ đƣợc quyền và lợi ích, quan niệm của bản thân. + Khả năng thích nghi với hoàn cảnh, có thể hành động hiệu quả không phụ thuộc vào hoàn cảnh.

- Nhóm năng lực hành động, tƣơng tác hòa đồng trong trong các nhóm xã hội khác nhau, bao gồm: + Khả năng tạo mối quan hệ với bạn bè, ngƣời lạ. + Khả năng tƣơng tác với tập thể, hợp tác để cùng hoàn thành công việc. + Khả năng xây dựng môi trƣờng hòa đồng, thân thiện, hóa giải mâu thuẫn nội bộ, giải quyết xung đột. Năng lực toán học Năng lực toán học cũng là một khái niệm mang tính trừu tƣợng, có nhiều cách định nghĩa khác nhau.

Năng lực toán học ngày càng đƣợc chú trọng nghiên cứu cùng với sự thay đổi nội dung giáo dục nên khái niệm về năng lực toán học cũng có nhiều thay đổi đáng kể. Theo [2] “Năng lực học tập toán học là đặc điểm tâm lí cá nhân (trƣớc hết là đặc điểm hoạt động trí tuệ) đáp ứng nhu cầu hoạt động học toán và giúp cho việc nắm giáo trình toán một cách sáng tạo, giúp cho việc nắm một cách tƣơng đối nhanh, dễ dàng và sâu sắc kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo toán học”. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Năng lực toán học đƣợc hình thành thông qua quá trình dạy và học, quá trình tƣơng tác giữa học sinh và giáo viên, giữa học sinh và học sinh.

Thông qua việc tổ chức các hoạt động dạy học trên lớp, giáo viên xây dựng mục tiêu phát triển năng lực cho học sinh. Quá trình này cần thực hiện liên tục, trong suốt quá trình dạy và học. Thông qua đó, học sinh tiến hành học tập một cách chủ động, sáng tạo, chú trọng tới phát triển các năng lực của bản thân. Năng lực toán học đặc thù Theo [4]: “Các năng lực cần hình thành và phát triển cho ngƣời học qua dạy học môn Toán trong trƣờng phổ thông Việt Nam là: năng lực tƣ duy; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực mô hình hóa toán học; năng lực giao tiếp; năng lực sử dụng công cụ, phƣơng tiện học toán; năng lực học tập độc lập và hợp tác”.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Các thành tố của năng lực toán học Các thành tố của năng lực Đặc thù toán học - Tổng hợp các khả năng ghi nhớ, khái quát hóa và trừu tƣợng hóa, suy luận, phân tích, so sánh, đặc biệt hóa và cụ Năng lực tƣ thể hóa. duy - Giải quyết vấn đề bằng những lí lẽ và lập luận thích hợp, coi trọng tƣ duy phê phán. - Xử lí thông tin để giải quyết vấn đề và biết ứng dụng trong thực tiễn. - Phát hiện vấn đề và huy động thông tin để tiến hành phân tích.

- Lập kế hoạch để giải quyết vấn đề và tiến hành thực hiện kế hoạch một cách độc lập hoặc dƣới sự hỗ trợ của giáo viên. Năng lực giải - Tìm ra các giải pháp khác nhau giải quyết vấn đề, lựa quyết vấn đề chọn đƣợc phƣơng án tối ƣu. - Tiến hành thực hiện các phƣơng án, tìm ra sự phù hợp hay bất hợp lí của giải pháp đó. - Đƣa ra nhận xét, đánh giá về giải pháp, đặc biệt hóa hoặc xây dựng những bài toán tƣơng tự.

- Giải quyết đƣợc những tình huống có vấn đề chƣa có quy tắc, phƣơng pháp cụ thể. Năng lực mô - Chuyển đổi từ bài toán thực tế về các mô hình toán học. hình hóa toán 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học - Sử dụng các biểu diễn toán học nhƣ kí hiệu, thuật ngữ và các biểu tƣợng để mô tả bài toán thực tế. - Giải quyết lời giải của bài toán trong mô hình toán học, chuyển đổi thành lời giải của bài toán thực tế.

- Từ bài toán toán học thuần túy, xây dựng đƣợc bài toán thực tế tƣơng ứng. - Sử dụng hiệu quả ngôn ngữ toán học (nhƣ các kí hiệu, thuật ngữ, biểu đồ, đồ thị…) kết hợp với ngôn ngữ tự nhiên. - Phát triển các kĩ năng nghe nói đọc viết, đặc biệt là kĩ Năng lực giao năng nghe và nói. tiếp - Có khả năng ghi chép những văn bản toán học, đọc hiểu và trình bày lại ý tƣởng, nội dung diễn đạt.

- Đƣa ra nhận xét, đánh giá đối với các ý tƣởng, có khả năng trình bày diễn đạt đƣợc nội dung ý tƣởng và có khả năng phản biện để bảo vệ quan điểm của cá nhân. Năng lực sử - Sử dụng hiệu quả các công cụ, đồ dùng và các phƣơng dụng các tiện trực quan. công cụ, - Sử dụng các công cụ , phƣơng tiện để vận dụng toán học phƣơng tiện vào thực tiễn. học toán - Nắm đƣợc ƣu, nhƣợc điểm của những phƣơng tiện, đặc biệt là phƣơng tiện khoa học công nghệ để sử dụng hợp lí.

Năng lực học - Khả năng hoạt động độc lập, tự giác. tập độc lập và - Hợp tác có hiệu quả với ngƣời khác cùng chung mục đích hợp tác giải quyết vấn đề. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phát triển năng lực cho học sinh trung học cơ sở Năng lực đƣợc hình thành khi học sinh giải quyết nhiều hoạt động, vấn đề khác nhau có tính mục đích, tính đa dạng và tính thực tiễn.

Để phát triển năng lực cho học sinh, giáo viên cần thiết kế các tình huống có vấn đề để học sinh đƣợc rèn luyện thƣờng xuyên và có hệ thống xuyên suốt nội dung dạy học, những nhiệm vụ có độ khó tăng dần sẽ kích thích nhu cầu tìm hiểu và học tập của học sinh, thông qua đó phát triển các thành tố năng lực khác nhau. Đồng thời chú trọng tới kiểm tra, đánh giá và thƣờng xuyên ôn luyện lại kiến thức đã học cho học sinh.