Phát Triển Làng Nghề Truyền Thống Đá Mỹ Nghệ Non Nước

Khám phá sự phát triển của làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa và nghệ thuật điêu khắc độc đáo.

• Tác giả: Phùng Văn Thành
• Người hướng dẫn: Phạm Thị Lan Hương
• Trường học: Đại học Đà Nẵng - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Phát Triển Làng Nghề Truyền Thống Đá Mỹ Nghệ Non Nước: Giải Pháp và Định Hướng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của luận án
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Đóng góp khoa học của luận án
• 6. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 7. Kết cấu của Luận án
• 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG THEO HƢỚNG CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 1.1. Cơ sở lý luận về làng nghề
• 1.1.1. Khái niệm về làng nghề
• 1.1.2. Khái niệm về làng nghề truyền thống
• 1.1.3. Các đặc điểm làng nghề truyền thống
• 1.1.4. Phân loại làng nghề
• 1.1.5. Vai trò làng nghề đối với phát triển kinh tế, xã hội của địa phương
• 1.2. Cơ sở lý luận về cụm liên kết ngành
• 1.2.1. Khái niệm cụm liên kết ngành
• 1.2.2. Phân loại cụm liên kết ngành
• 1.2.3. Đặc điểm cụm liên kết ngành
• 1.2.4. Sự hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 1.2.5. Lợi ích của cụm liên kết ngành
• 1.3. Nhận diện làng nghề truyền thống là cụm liên kết ngành
• 1.3.1. So sánh đặc điểm làng nghề truyền thống và cụm liên kết ngành
• 1.4. Kết luận rút ra từ cụm liên kết ngành và làng nghề truyền thống
• 1.5. Phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 1.5.1. Khái niệm phát triển
• 1.5.2. Khái niệm phát triển làng nghề truyền thống
• 1.5.3. Nội dung phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 1.5.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 1.6. Kinh nghiệm phát triển làng nghề
• 1.6.1. Kinh nghiệm phát triển một số làng nghề trên thế giới
• 1.6.2. Kinh nghiệm phát triển làng nghề một số địa phương trong nước
• 1.6.3. Một số kinh nghiệm và bài học rút ra đối với sự phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 1.7. Các điều kiện phát triển làng nghề truyên thống theo hướng cụm liên kết ngành và các tiêu chí đánh giá
• 1.7.1. Sự tích tụ các doanh nghiệp cùng ngành trong khu vực địa lý
• 1.7.2. Sự liên kết của của làng nghề theo chuỗi giá trị sản phẩm
• 1.7.3. Lợi thế cạnh tranh
• 1.7.4. Đổi mới sáng tạo
• 1.7.5. Cơ chế chính sách của nhà nước
• 1.8. Tóm tắt chương 1
• 2. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu và khung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4. Phân tích định tính
• 2.5. Phân tích định lượng
• 2.6. Thiết kế bảng câu hỏi
• 2.7. Tổ chức và phương pháp khảo sát thực trạng
• 2.8. Tóm tắt chương 2
• 3. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƢỚC
• 3.1. Tổng quan về làng nghề
• 3.2. Sự hình thành và phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 3.3. Vị trí vai trò làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 3.4. Phân tích tình hình phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước ở các cơ sở điều tra
• 3.4.1. Đánh giá quy mô loại hình sản xuất kinh doanh ở làng nghề
• 3.4.2. Đánh giá về nguồn nhân lực tại làng nghề
• 3.4.3. Đánh giá nhận định tình hình kế hoạch đầu tư máy móc thiết bị cải tiến mẫu mã, đa dạng hoá sản phẩm của các cơ sở sản xuất tại làng nghề
• 3.4.4. Nguyên vật liệu và thị trường tiêu thụ sản phẩm của các cơ sở sản xuất kinh doanh tại làng nghề
• 3.4.5. Đánh giá những khó khăn trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của các cơ sở sản xuất tại làng nghề
• 3.4.6. Thực trạng xây dựng chuỗi liên kết làng nghề với du lịch
• 3.4.7. Cơ chế chính sách của nhà nước tác động đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các cơ sở doanh nghiệp tại làng nghề
• 3.4.8. Một số tác động của sự phát triển làng nghề với môi trường và xã hội
• 3.5. Thực trạng đánh giá các điều kiện phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 3.5.1. Đối với sự tích tụ tập trung hóa sản xuất của các doanh nghiệp
• 3.5.2. Sự liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 3.5.3. Thực trạng lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong làng nghề
• 3.5.4. Thực trạng đổi mới sáng tạo
• 3.5.5. Thực trạng cơ chế chính sách của nhà nước
• 3.6. Kết luận rút ra từ việc đánh giá điều kiện phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 3.6.1. Đánh giá tích tụ tập trung hóa các doanh nghiệp khu vực địa lý
• 3.6.2. Đánh giá sự liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 3.6.3. Đánh giá về lợi thế cạnh tranh trong làng nghề hiện nay
• 3.6.4. Đánh giá về đổi mới sáng tạo
• 3.6.5. Đánh giá về cơ chế chính sách và sự quản lý của nhà nước
• 3.7. Tóm tắt chương 3
• 4. ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƢỚC THEO HƢỚNG CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 4.1. Quan điểm, bối cảnh dự báo và định hướng phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 4.1.1. Bối cảnh và dự báo về sự thay đổi làng nghề trong tương lai
• 4.1.2. Quan điểm phát triển
• 4.1.3. Định hướng phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước đến năm 2030
• 4.2. Giải pháp thúc đẩy hình thành và phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành
• 4.2.1. Giải pháp thúc đẩy sự tích tụ, tập trung hóa sản xuất của các doanh nghiệp làng nghề
• 4.2.2. Giải pháp thúc đẩy phát triển quan hệ liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 4.2.3. Nâng cao lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp/cơ sở sản xuất làng nghề
• 4.2.4. Giải pháp đổi mới sáng tạo
• 4.2.5. Giải pháp về cơ chế chính sách, quản lý cho sự phát triển làng nghề
• 4.3. Các nhóm giải pháp khác
• 4.3.1. Giải pháp bảo vệ môi trường làng nghề
• 4.3.2. Giải pháp về thương mại và thị trường
• 4.3.3. Chính sách về đất đai
• 4.3.4. Phát huy vai trò của Hội làng nghề
• 4.3.5. Giải pháp xây dựng chuỗi liên kết làng nghề với du lịch
• 4.4. Kết quả khảo nghiệm về mức độ cần thiết và khả thi của các giải pháp
• 4.4.1. Mục đích khảo nghiệm
• 4.4.2. Nội dung khảo nghiệm
• 4.4.3. Kết quả khảo nghiệm
• 4.5. Tóm tắt chương 4
• KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ VÀ NHỮNG HẠN CHẾ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU TRONG TƢƠNG LAI
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Làng Nghề Đá Mỹ Nghệ Non Nước Tiềm Năng Giá Trị

Làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước, quận Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, là một biểu tượng văn hóa và kinh tế quan trọng của khu vực. Làng nghề đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương thông qua việc tạo công ăn việc làm, bảo tồn giá trị văn hóa và thu hút khách du lịch. Trong giai đoạn 2015-2019, làng nghề đã có những bước phát triển đáng kể, với việc được đầu tư quy hoạch vào khu sản xuất tập trung rộng 35,5 ha, giải quyết một phần nhu cầu về đất sản xuất và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, làng nghề vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước rất đa dạng, nhưng việc phát triển sản phẩm mới và tiếp cận thị trường quốc tế còn hạn chế. Vấn đề ô nhiễm môi trường và thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là những thách thức lớn.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Làng Nghề Đá Mỹ Nghệ Non Nước

Làng nghề có lịch sử lâu đời, gắn liền với ngọn Ngũ Hành Sơn và văn hóa địa phương. Các sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước mang đậm nét văn hóa truyền thống, được chế tác từ đá cẩm thạch khai thác tại địa phương. Làng nghề trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ sản xuất nhỏ lẻ trong hộ gia đình đến tập trung sản xuất tại khu công nghiệp. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra những thách thức về bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường.

1.2. Giá Trị Văn Hóa và Kinh Tế Của Làng Nghề Truyền Thống

Làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước không chỉ là nơi sản xuất ra các sản phẩm mỹ nghệ mà còn là nơi lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các nghệ nhân Nghệ nhân đá mỹ nghệ Non Nước truyền lại kinh nghiệm và kỹ năng chế tác đá cho các thế hệ sau, góp phần bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc. Về mặt kinh tế, làng nghề tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương và đóng góp vào ngân sách nhà nước.

1.3. Du Lịch Làng Nghề Non Nước Tiềm Năng Chưa Khai Thác Hết

Vị trí địa lý thuận lợi, gần các điểm du lịch nổi tiếng như Ngũ Hành Sơn, Hội An, Huế, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển du lịch làng nghề Non Nước. Tuy nhiên, hoạt động du lịch tại làng nghề còn mang tính tự phát, chưa được đầu tư bài bản. Cần có các giải pháp để thu hút du khách đến tham quan, mua sắm và trải nghiệm các hoạt động văn hóa tại làng nghề.

II. Thách Thức Vấn Đề Phát Triển Bền Vững Làng Nghề Đá Non Nước

Mặc dù có nhiều tiềm năng, làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước đang đối mặt với nhiều thách thức lớn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững làng nghề. Tình trạng ô nhiễm môi trường do bụi đá và tiếng ồn ngày càng nghiêm trọng. Nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu, chủ yếu là lao động thủ công truyền thống. Cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất hiện đại. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu, đặc biệt là từ Trung Quốc, ngày càng gay gắt. Ngoài ra, việc bảo tồn văn hóa làng nghề truyền thống cũng là một vấn đề cần được quan tâm.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Bụi Đá Tiếng Ồn Nước Thải

Quá trình chế tác đá mỹ nghệ tạo ra một lượng lớn bụi đá và tiếng ồn, gây ảnh hưởng đến sức khỏe của người lao động và người dân xung quanh. Nước thải từ các cơ sở sản xuất chưa được xử lý đúng quy chuẩn, gây ô nhiễm nguồn nước. Cần có các giải pháp hiệu quả để giảm thiểu ô nhiễm môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao và Đào Tạo

Lực lượng lao động tại làng nghề chủ yếu là lao động thủ công truyền thống, thiếu kiến thức và kỹ năng về thiết kế, quản lý sản xuất và marketing. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ cho người lao động, đáp ứng yêu cầu của thị trường.

2.3. Cạnh Tranh Từ Sản Phẩm Nhập Khẩu và Phát Triển Thị Trường

Sản phẩm đá mỹ nghệ từ các nước khác, đặc biệt là Trung Quốc, có mẫu mã đa dạng, giá thành cạnh tranh, gây áp lực lớn lên các cơ sở sản xuất trong nước. Cần có các giải pháp để nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa mẫu mã và mở rộng thị trường tiêu thụ.

III. Giải Pháp Phát Triển Làng Nghề Đá Non Nước Theo Cụm Liên Kết

Để giải quyết các thách thức và phát huy tiềm năng, việc phát triển làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành là một giải pháp hiệu quả. Mô hình này giúp tăng cường sự hợp tác giữa các doanh nghiệp, chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Các giải pháp cụ thể bao gồm: tăng cường liên kết giữa các cơ sở sản xuất, xây dựng thương hiệu Phát triển thương hiệu đá mỹ nghệ, cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

3.1. Thúc Đẩy Liên Kết Giữa Các Cơ Sở Sản Xuất và Doanh Nghiệp

Cần tạo ra môi trường hợp tác, chia sẻ thông tin và kinh nghiệm giữa các cơ sở sản xuất. Các doanh nghiệp lớn có thể hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ về công nghệ, marketing và quản lý. Các hiệp hội ngành nghề đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi của họ.

3.2. Xây Dựng Thương Hiệu và Nâng Cao Giá Trị Sản Phẩm

Cần xây dựng thương hiệu đá mỹ nghệ Non Nước mạnh mẽ, tạo dựng uy tín và sự tin cậy đối với khách hàng. Chú trọng vào chất lượng sản phẩm, thiết kế độc đáo và câu chuyện văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm.

3.3. Phát Triển Cơ Sở Hạ Tầng và Chính Sách Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Nhà nước cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng, bao gồm đường giao thông, hệ thống điện, nước và xử lý chất thải. Cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, thuế, đào tạo và xúc tiến thương mại để khuyến khích sự phát triển của làng nghề.

IV. Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật Vào Chế Tác Đá Mỹ Nghệ Non Nước

Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào kỹ thuật chế tác đá mỹ nghệ giúp nâng cao năng suất, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao hơn. Các công nghệ mới có thể được áp dụng trong các khâu như khai thác đá, thiết kế, chế tác và hoàn thiện sản phẩm. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo tồn các kỹ thuật truyền thống, kết hợp giữa hiện đại và truyền thống để tạo ra các sản phẩm độc đáo.

4.1. Ứng Dụng Công Nghệ CAD CAM Trong Thiết Kế Mẫu Mã

Sử dụng phần mềm CAD/CAM giúp thiết kế các mẫu mã sản phẩm một cách nhanh chóng và chính xác. Công nghệ này cho phép tạo ra các sản phẩm có độ phức tạp cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

4.2. Cải Tiến Quy Trình Chế Tác Để Giảm Thiểu Bụi Đá

Áp dụng các biện pháp kỹ thuật như sử dụng hệ thống hút bụi, phun sương để giảm thiểu lượng bụi đá phát sinh trong quá trình chế tác. Điều này giúp bảo vệ sức khỏe của người lao động và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

4.3. Phát Triển Vật Liệu Mới và Công Nghệ Xử Lý Chất Thải

Nghiên cứu và phát triển các vật liệu mới có tính thân thiện với môi trường, thay thế cho các vật liệu truyền thống gây ô nhiễm. Áp dụng các công nghệ xử lý chất thải tiên tiến để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Làng Nghề Đá Non Nước Bền Vững

Để Phát triển bền vững làng nghề, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ và các cơ quan chức năng. Các chính sách hỗ trợ cần tập trung vào các lĩnh vực như: hỗ trợ vốn, đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại, bảo vệ môi trường và bảo tồn văn hóa. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách.

5.1. Chính Sách Về Vốn và Tín Dụng Ưu Đãi

Cung cấp các khoản vay ưu đãi với lãi suất thấp cho các cơ sở sản xuất và doanh nghiệp trong làng nghề. Tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn từ ngân hàng và các tổ chức tài chính.

5.2. Hỗ Trợ Đào Tạo Nguồn Nhân Lực và Chuyển Giao Công Nghệ

Tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn và dài hạn về các kỹ năng cần thiết cho người lao động trong làng nghề. Hỗ trợ các doanh nghiệp tiếp cận và chuyển giao các công nghệ tiên tiến.

5.3. Xúc Tiến Thương Mại và Mở Rộng Thị Trường Tiêu Thụ

Tổ chức các hội chợ, triển lãm để giới thiệu sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước đến với khách hàng trong và ngoài nước. Hỗ trợ các doanh nghiệp tham gia các chương trình xúc tiến thương mại quốc tế.

VI. Tương Lai Làng Nghề Đá Mỹ Nghệ Non Nước Định Hướng Phát Triển

Với những giải pháp và định hướng đúng đắn, làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước có thể phát triển bền vững và trở thành một trung tâm sản xuất sản phẩm đá mỹ nghệ hàng đầu trong khu vực. Tương lai của làng nghề phụ thuộc vào sự nỗ lực của các doanh nghiệp, sự hỗ trợ của chính phủ và sự chung tay của cộng đồng. Cần tiếp tục nghiên cứu và đổi mới để đáp ứng nhu cầu của thị trường và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

6.1. Phát Triển Sản Phẩm Mới Đa Dạng và Sáng Tạo

Nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới có tính ứng dụng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại. Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để tạo ra các sản phẩm độc đáo và mang đậm bản sắc văn hóa.

6.2. Ứng Dụng Thương Mại Điện Tử và Marketing Số

Xây dựng các kênh bán hàng trực tuyến để tiếp cận khách hàng trên toàn thế giới. Sử dụng các công cụ marketing số để quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu.

6.3. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội để quảng bá và giới thiệu văn hóa làng nghề truyền thống đến với du khách. Hỗ trợ các nghệ nhân truyền lại kinh nghiệm và kỹ năng cho các thế hệ sau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa và tác động của Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang đặt các làng nghề truyền thống tại các quốc gia đang phát triển trước bài toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng: từ mô hình sản xuất thủ công, manh mún sang mạng lưới liên kết sản xuất có giá trị gia tăng cao. Tại thành phố Đà Nẵng, Làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước (quận Ngũ Hành Sơn) giữ vị trí di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia với bề dày lịch sử hàng trăm năm, đồng thời là trụ cột kinh tế - du lịch trọng điểm của địa phương. Tuy nhiên, trước áp lực cạnh tranh gay gắt từ các sản phẩm điêu khắc công nghiệp nhập khẩu (điển hình từ Trung Quốc) và thách thức về ô nhiễm môi trường, mô hình quản trị tiểu thủ công nghiệp truyền thống đang bộc lộ những giới hạn nghiêm trọng. Luận án tiến sĩ Quản trị kinh doanh của nghiên cứu sinh Phùng Văn Thành (2022) tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Thị Lan Hương và GS.TS. Lê Thị Minh Hằng, mang tính tiên phong khi tiếp cận toàn diện vấn đề chuyển đổi phát triển làng nghề truyền thống dưới lăng kính Lý thuyết Cụm liên kết ngành (Industrial Cluster Theory).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định rõ: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Đặng Kim Chi, 2005; Bạch Thị Lan Anh, 2010; Hồ Kỳ Minh, 2011; Lê Xuân Tâm, 2014) chủ yếu phân tích làng nghề ở cấp độ vĩ mô hoặc thuần túy tiếp cận theo góc độ bảo tồn văn hóa, đánh giá môi trường hay kinh tế nông thôn nói chung. Mặc dù các học giả như Vo et al. (2012) và Nguyễn Đình Tài (2017) đã chỉ ra rằng làng nghề truyền thống thực chất là một "dạng cụm liên kết ngành sơ khai", song hệ thống tài liệu học thuật vẫn khuyết thiếu một khung phân tích vi mô hoàn chỉnh với các tiêu chí định lượng đo lường cụ thể các điều kiện để nâng cấp một làng nghề cụ thể thành cụm liên kết ngành hiện đại.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xây dựng hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tập trung:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận về cụm liên kết ngành và các điều kiện tiền đề để chuyển đổi làng nghề truyền thống sang mô hình cụm liên kết ngành bao gồm những thành tố nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng tích tụ không gian, chuỗi giá trị, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và cơ chế chính sách tại Làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước giai đoạn 2015–2019 bộc lộ những rào cản và cơ hội gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp chiến lược và lộ trình thực thi nào có tính cấp thiết và khả thi nhằm phát triển làng nghề Non Nước thành cụm liên kết ngành bền vững đến năm 2030?

Khung lý thuyết (Theoretical Framework) của nghiên cứu được tích hợp đa tầng từ Lý thuyết Địa hạt công nghiệp (Industrial District) của Alfred Marshall (1890), Lý thuyết Cụm liên kết ngành và Chuỗi giá trị (Cluster & Value Chain Theory) của Michael Porter (1985, 1990, 1998, 2007), kết hợp mô hình kinh tế làng xã của Taylor & Adelman (2006). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015–2019 và dữ liệu sơ cấp điều tra sâu trên 400 cơ sở sản xuất kinh doanh (CSSX) tại khu quy hoạch tập trung 35,5 ha (phường Hòa Hải) cùng hơn 150 cơ sở còn tồn tại xen kẽ trong khu dân cư, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho việc hoạch định chính sách công và quản trị chuỗi cung ứng thủ công mỹ nghệ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh sự tiến triển sâu sắc trong cách tiếp cận kinh tế học không gian và quản trị mạng lưới sản xuất tiểu thủ công nghiệp:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu nền tảng về cụm công nghiệp khởi nguồn từ Alfred Marshall (1890, 1919) với khái niệm "khu vực công nghiệp" (industrial district), giải thích lợi thế quy mô bên ngoài (external economies of scale) thông qua sự quần tụ địa lý, lực lượng lao động chuyên biệt hóa và sự lan tỏa tri thức (knowledge spillovers). Tiếp nối tư tưởng này, Michael Porter (1990, 1998, 2003, 2007) hoàn thiện Lý thuyết Cụm liên kết ngành (Industrial Cluster), định nghĩa cụm ngành là sự tập trung về mặt địa lý của các doanh nghiệp, tổ chức chuyên ngành, nhà cung ứng đầu vào, dịch vụ hỗ trợ và các thể chế liên kết có quan hệ tương hỗ và cạnh tranh theo chuỗi giá trị. Các học giả như Markusen (1996), Rosenfeld (2002), Andersson & Hansson (2004) và Kuchiki (2007) đã phân loại cụm ngành và khẳng định vai trò của "hiệu ứng số đông cần thiết" (critical mass) cùng sự hợp tác - cạnh tranh cùng tồn tại (coopetition).

Thứ hai, dòng nghiên cứu thực chứng về cụm làng nghề thủ công mỹ nghệ tại các nền kinh tế đang phát triển. Das & Das (2011) khi phân tích cụm làng nghề thủ công tại Barpeta (Ấn Độ) chỉ ra rằng sự thiếu hụt liên kết dọc - ngang và tiếp cận tín dụng trung - dài hạn khiến cụm làng nghề bị phân mảnh, kìm hãm năng lực cạnh tranh. Roostika, Wahyuningsih & Haryono (2015) ứng dụng mô hình Kim cương của Porter khảo sát 98 doanh nghiệp cụm thủ công mỹ nghệ Bantul (Yogyakarta, Indonesia), phát hiện rằng điều kiện nhân tố và điều kiện cầu tác động thuận chiều mạnh mẽ đến sức cạnh tranh, trong khi các ngành công nghiệp hỗ trợ lại đóng góp rất hạn chế. Ardhala, Santoso & Sulistyarso (2016) sử dụng phân tích nhân tố khám phá tại cụm sản xuất giày dép Mojokerto (Indonesia), nhấn mạnh vai trò cốt lõi của kết cấu hạ tầng, liên kết điểm đến du lịch và tính đổi mới sáng tạo của sản phẩm.

Thứ ba, sự đối thoại và tranh luận học thuật (Debates):

• Quan điểm thứ nhất (Trường phái Bảo tồn Văn hóa - Tự phát): Các tác giả như Noace (1928), Peilin (1988), Niedderer & Townsend (2014) nhấn mạnh yếu tố nghệ nhân, kỹ năng thủ công gia truyền và giá trị văn hóa bản địa, cho rằng việc công nghiệp hóa hay cơ giới hóa quá mức sẽ triệt tiêu tính độc bản và "linh hồn" nghệ thuật của sản phẩm làng nghề.
• Quan điểm thứ hai (Trường phái Cụm ngành & Hiện đại hóa kinh tế): Sakata (2010), Vo et al. (2012) và Nguyễn Đình Tài (2017) phản biện rằng làng nghề không thể tồn tại độc lập như một ốc đảo văn hóa truyền thống khi quy mô thị trường mở rộng; việc không chuyển hóa thành cụm liên kết ngành có tính kinh tế kỹ thuật cao sẽ đẩy làng nghề vào bẫy năng suất thấp, ô nhiễm môi trường và suy thoái kinh tế.

Luận án định vị chính xác khoảng trống: Kế thừa mô hình phát triển "Mỗi làng một sản phẩm" (OVOP - One Village One Product) khởi xướng từ Oita, Nhật Bản năm 1979 (Nguyen, Nguyen & Vo, 2013), công trình của Phùng Văn Thành tiến xa hơn khi chuẩn hóa hệ tiêu chí 5 chiều cạnh đánh giá sự phát triển làng nghề theo mô hình CLKN tại một địa bàn di sản đặc thù của Việt Nam, cung cấp luận cứ thực nghiệm chưa từng có đối với phân ngành điêu khắc đá mỹ nghệ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Lý thuyết Cụm liên kết ngành của Michael Porter (1990, 1998) trong bối cảnh các làng nghề truyền thống chuyển đổi tại các quốc gia đang phát triển:

• Mở rộng lý thuyết Cụm ngành (Cluster Theory): Khẳng định làng nghề truyền thống là dạng thức cụm liên kết ngành sơ khai (embryonic cluster) mang tính đặc thù cao, nơi vốn xã hội (social capital), quan hệ họ tộc và văn hóa làng xã đóng vai trò vừa là chất keo gắn kết ban đầu nhưng đồng thời là rào cản tâm lý cản trở sự hợp tác kinh doanh chính thức. Luận án chỉ ra rằng sự chuyển dịch từ làng nghề sang cụm liên kết ngành đòi hỏi sự chuyển hóa từ "liên kết tự phát dựa trên quan hệ xã hội" sang "liên kết có tổ chức dựa trên hợp đồng kinh tế và chuỗi giá trị".
• Hệ thống hóa khung 5 điều kiện phát triển CLKN làng nghề:
  1. Sự tích tụ, tập trung hóa các cơ sở sản xuất kinh doanh theo khu vực địa lý xác định, tách biệt rõ ràng với khu dân cư sinh hoạt nhằm tối ưu hóa tính kinh tế ngoại ứng và giải quyết xung đột không gian sinh thái.
  2. Sự phát triển các mắt xích liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm (liên kết dọc giữa nhà cung ứng nguyên liệu đá thô - cơ sở chế tác - kênh phân phối du lịch/xuất khẩu; liên kết ngang giữa các hộ sản xuất nhằm chia sẻ công đoạn mài bóng, điêu khắc tinh xảo, vận tải chuyên dụng).
  3. Nâng cao lợi thế cạnh tranh tập thể thông qua nguồn nhân lực có tay nghề được đào tạo bài bản, năng lực vốn, thiết bị hiện đại và thương hiệu tập thể.
  4. Đổi mới sáng tạo liên tục về mẫu mã, mỹ thuật ứng dụng, công nghệ cắt gọt CNC hỗ trợ thủ công và chuyển đổi số thương mại.
  5. Cơ chế chính sách kiến tạo và năng lực điều phối của Nhà nước thông qua quy hoạch đất đai, kiểm soát môi trường, tài trợ tín dụng và bảo hộ chỉ dẫn địa lý.

Khung phân tích độc đáo

Mô hình phân tích của luận án tích hợp ba khung lý thuyết then chốt: (1) Mô hình Cụm liên kết ngành của Porter (1998, 2007); (2) Mô hình Chuỗi giá trị của Porter (1985); và (3) Lý thuyết Kinh tế học thể chế trong quản trị làng nghề (Taylor & Adelman, 2006).

  +-------------------------------------------------------------+
  |              CƠ CHẾ CHÍNH SÁCH & QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC           |
  |         (Quy hoạch 35.5 ha, kiểm soát ô nhiễm, hỗ trợ vốn)  |
  +------------------------------+------------------------------+
                                 |
  +------------------------------v------------------------------+
  |    TÍCH TỤ KHÔNG GIAN ĐỊA LÝ & KẾT CẤU HẠ TẦNG KỸ THUẬT     |
  |  (Gần 400 CSSX tập trung, khắc phục phân lô nhà ống 5x20m)  |
  +------------------------------+------------------------------+
                                 |
  +------------------------------v------------------------------+
  |              CHUỖI GIÁ TRỊ LIÊN KẾT DỌC & NGANG             |
  | [Cung ứng đá khối] -> [Chế tác/Điêu khắc] -> [Phân phối/DL] |
  |            (Kết nối Danh thắng Ngũ Hành Sơn 1.3M khách)     |
  +------------------------------+------------------------------+
                                 |
         +-----------------------+-----------------------+
         |                                               |
  +------v----------------------+                 +------v----------------------+
  |    LỢI THẾ CẠNH TRANH       |                 |     ĐỔI MỚI SÁNG TẠO        |
  | (Đào tạo nghề >93% phi quy  |<--------------->| (Mẫu mã, máy móc CNC,       |
  |  ước, vốn, thương hiệu tập) |                 |  đa dạng hóa sản phẩm)      |
  +-----------------------------+                 +-----------------------------+
                                 |
  +------------------------------v------------------------------+
  |        PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG LÀNG NGHỀ ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƯỚC    |
  |       (Kinh tế gia tăng - Xã hội nhân văn - Môi trường sạch)|
  +-------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung áp dụng tối ưu cho các cụm làng nghề truyền thống phi nông nghiệp có mật độ tập trung cao, đang trong giai đoạn chuyển dịch mặt bằng từ đô thị hóa nén sang khu sản xuất tập trung và gắn liền với không gian du lịch văn hóa di sản.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết lý thực chứng kết hợp thực chứng diễn giải (positivism & critical realism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods research design) nhằm đa dạng hóa nguồn ngữ liệu thực chứng:

• Cấp độ phân tích đa tầng (multi-level design): Phân tích đồng thời ở cấp độ vi mô (hành vi sản xuất, vốn, công nghệ của từng hộ/doanh nghiệp chế tác đá), cấp độ trung mô (cấu trúc liên kết chuỗi giá trị và vai trò của Hội đồng điêu khắc/Hội làng nghề Non Nước), và cấp độ vĩ mô (chính sách quy hoạch đất đai, môi trường của UBND thành phố Đà Nẵng và quận Ngũ Hành Sơn).
• Mẫu khảo sát và tiêu chí chọn mẫu: Khảo sát toàn diện quần thể các cơ sở sản xuất kinh doanh tại làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước. Dữ liệu sơ cấp tập trung vào nhóm 400 CSSX đã di dời vào khu quy hoạch tập trung 35,5 ha tại phường Hòa Hải và nhóm đối chứng hơn 150 CSSX còn hoạt động trong khu dân cư.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua các giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp chuỗi dữ liệu 5 năm (2015–2019) từ Niên giám Thống kê Cục Thống kê Đà Nẵng, Chi cục Thống kê quận Ngũ Hành Sơn, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng, và các báo cáo chuyên đề của Sở Công Thương, Sở Khoa học & Công nghệ, Sở Tài nguyên & Môi trường TP. Đà Nẵng.
2. Điều tra khảo sát sơ cấp: Thiết kế bảng hỏi cấu trúc đo lường 5 nhóm điều kiện phát triển CLKN với thang đo Likert 5 mức khoảng cách điểm (interval scale): (1) Rất thấp/Rất không đồng ý; (2) Thấp/Không đồng ý; (3) Trung bình; (4) Tốt/Đồng ý; (5) Rất tốt/Rất đồng ý.
3. Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (thống kê thứ cấp + bảng hỏi định lượng), tam giác hóa phương pháp (định lượng mô tả + phỏng vấn sâu chuyên gia/nghệ nhân/nhà quản lý), và tam giác hóa nguồn thông tin (chủ cơ sở sản xuất, người lao động, lãnh đạo Ban Quản lý Làng nghề, cán bộ quản lý Nhà nước).
4. Khảo nghiệm chuyên gia (Expert Validation): Sau khi xây dựng hệ thống giải pháp, tác giả tiến hành khảo nghiệm độc lập đánh giá mức độ cần thiết và tính khả thi của từng nhóm giải pháp trên thang đo 5 mức độ nhằm kiểm chứng độ tin cậy thực tiễn.

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được mã hóa, làm sạch bằng Microsoft Excel và xử lý thống kê chuyên sâu trên phần mềm IBM SPSS Statistics. Các tham số thống kê mô tả bao gồm: Tần số (Frequency), Tỷ lệ phần trăm (Percentage), Giá trị trung bình (Mean Score), và Độ lệch chuẩn (Standard Deviation).

Các kết quả thống kê mẫu phản ánh chân thực cấu trúc nội tại của làng nghề:

• Cấu trúc loại hình doanh nghiệp: 98,34% cơ sở hoạt động dưới hình thức hộ sản xuất kinh doanh cá thể; chỉ có 1,66% đăng ký loại hình doanh nghiệp tư nhân; hoàn toàn vắng bóng mô hình Hợp tác xã/Tổ hợp tác hoặc Công ty Cổ phần (0%).
• Quy mô lao động: Quy mô lao động bình quân đạt 6,5 lao động/CSSX (cao hơn đáng kể so với mặt bằng 8.127 doanh nghiệp có quy mô dưới 5 lao động trên toàn quận Ngũ Hành Sơn năm 2019). Tổng lực lượng lao động toàn làng nghề đạt trên 4.000 người.
• Trình độ chuyên môn kỹ thuật: 93,05% thợ thủ công chưa từng qua đào tạo nghề chính quy tại các trường trung cấp, cao đẳng, đại học mỹ thuật hay điêu khắc. Nguồn gốc truyền nghề chủ yếu mang tính phi chính thức: 55,30% được truyền nghề trong gia đình/dòng họ và 44,70% học việc từ các cơ sở khác.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích thực trạng phát triển làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước giai đoạn 2015–2019 theo 5 điều kiện của cụm liên kết ngành mang lại các phát hiện thực chứng mang tính đột phá:

"Bức tranh toàn cảnh về làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước trong giai đoạn năm 2015-2019 có nhiều điểm sáng... quy hoạch vào khu sản xuất tập trung với diện tích 35,5 ha... thu hút gần 400 cơ sở sản xuất... Tuy nhiên, hiện nay làng nghề còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập."

• Nghịch lý tích tụ không gian nhưng đứt gãy công năng kỹ thuật: Mặc dù thành phố đã quy hoạch thành công khu sản xuất tập trung 35,5 ha, thu hút gần 400 cơ sở, nhưng phương thức phân lô đất sản xuất theo dạng "nhà ống" với kích thước mặt tiền hẹp chỉ 5m và chiều sâu 20–25m đã gây cản trở nghiêm trọng đến việc bố trí cần cẩu, máy cắt đá khối lớn, dây chuyền mài và hệ thống thu gom nước thải khép kín. Hơn 150 cơ sở vẫn kẹt lại trong khu dân cư gây ô nhiễm phân tán.
• Nghịch lý "láng giềng du lịch" nhưng cô lập chuỗi cung ứng: Làng nghề tọa lạc ngay sát Danh thắng Di tích Quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn – địa danh ghi nhận sự bùng nổ du khách từ 884.077 lượt (năm 2015) lên 1.144.000 lượt (năm 2016) và đạt 1.296.000 lượt (năm 2018). Tuy nhiên, tỷ lệ đoàn khách du lịch được dẫn vào tham quan, trải nghiệm quy trình chế tác tại khu sản xuất tập trung làng nghề gần như bằng 0. Chuỗi giá trị làng nghề hoàn toàn tách rời khỏi chuỗi giá trị du lịch lữ hành Đà Nẵng - Hội An - Huế.
• Sự phân mảnh nghiêm trọng của liên kết ngang và liên kết dọc: Mối quan hệ giữa các CSSX chủ yếu là cạnh tranh đơn thuần về giá, thiếu vắng các hợp đồng hợp tác phân công chuyên môn hóa (như khâu tạo phôi thô, đục thô, chạm khắc tinh xảo, đánh bóng). Nguồn nguyên liệu đá thô nhập khẩu hoặc mua từ các tỉnh phía Bắc chịu sự biến động lớn về giá và chi phí trung gian (do Đà Nẵng đã cấm triệt để việc khai thác đá tại núi Ngũ Hành Sơn nhằm bảo vệ di tích).
• Thực trạng ô nhiễm môi trường vượt ngưỡng: Bụi đá mịn phát tán trong không khí, tiếng ồn từ máy cắt công suất lớn và nước thải chứa bùn đá chưa được xử lý lắng lọc triệt để tại khu tập trung, đe dọa trực tiếp sức khỏe của 4.000 thợ đá và cộng đồng dân cư lân cận phường Hòa Hải, Hòa Quý.
• Sức ép cạnh tranh ngoại khối vượt trội: Các sản phẩm lưu niệm đá quy mô nhỏ và vừa của Non Nước đang thất thế ngay trên sân nhà trước các dòng sản phẩm mỹ nghệ nhập khẩu từ Trung Quốc vốn có ưu thế vượt trội về độ tinh xảo cơ khí, tính đồng nhất cao nhờ công nghệ CNC và giá thành rẻ.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Chứng minh rằng việc tích tụ vật lý (spatial agglomeration) thuần túy là điều kiện cần nhưng chưa đủ để tạo lập cụm liên kết ngành hiệu quả; nếu thiếu các thể chế trung gian (bridging institutions) và cơ chế quản trị chuỗi giá trị, sự tích tụ vật lý thậm chí có thể làm gia tăng chi phí ngoại ứng tiêu cực (diseconomies of agglomeration) như xung đột hạ tầng và ô nhiễm môi trường cục bộ.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Thiết lập bộ công cụ khảo sát định lượng định khoảng 5 mức độ kết hợp khảo nghiệm tính khả thi dành riêng cho việc đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi cụm ngành tiểu thủ công nghiệp tại Việt Nam.
• Hàm ý thực tiễn quản trị doanh nghiệp (Practical Applications): Khuyến nghị các chủ CSSX chuyển đổi cấp bách mô hình kinh doanh từ hộ cá thể sang công ty TNHH hoặc mô hình Hợp tác xã kiểu mới; thành lập các nhóm liên kết chia sẻ trang thiết bị công nghệ đắt tiền (máy quét 3D, máy cắt CNC đa trục) để hạ giá thành chế tác phôi thô.
• Hàm ý chính sách (Policy Recommendations):
  1. Quy hoạch và đất đai: Điều chỉnh gộp lô, tái cấu trúc không gian các lô đất 5m x 20m thành các phân khu nhà xưởng chuẩn hóa tối thiểu 10–15m mặt tiền; hoàn thành giải phóng mặt bằng giai đoạn II để di dời dứt điểm hơn 150 cơ sở còn lại trong khu dân cư.
  2. Bảo vệ môi trường: Đầu tư trạm xử lý nước thải bột đá tập trung, bắt buộc lắp đặt hệ thống phun sương dập bụi mịn và vách tiêu âm tại từng phân xưởng.
  3. Tích hợp du lịch và bảo hộ tài sản trí tuệ: Xây dựng tour du lịch trải nghiệm di sản điêu khắc Non Nước gắn với tuyến du lịch Ngũ Hành Sơn; đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc tế cho đá mỹ nghệ Non Nước; thành lập Trung tâm thiết kế mẫu mã và Đổi mới sáng tạo làng nghề.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Khảo sát định lượng chuyên sâu phản ánh dữ liệu cốt lõi giai đoạn 2015–2019; các biến động kinh tế vĩ mô do đại dịch COVID-19 trong giai đoạn 2020–2021 mới chỉ được cập nhật qua các phỏng vấn bổ sung trong năm 2021–2022 mà chưa thể tiến hành một cuộc điều tra diện rộng lặp lại.
2. Phương pháp phân tích thống kê: Nghiên cứu sử dụng chủ yếu phương pháp thống kê mô tả, so sánh và giá trị trung bình định khoảng (Mean score). Việc thiếu vắng các mô hình kinh tế lượng nâng cao như Mô hình Phương trình Cấu trúc (SEM - Structural Equation Modeling) hoặc Phân tích Định tính So sánh Tập mờ (fsQCA) khiến các tương tác phi tuyến tính phức tạp giữa các yếu tố thúc đẩy CLKN chưa được lượng hóa tối đa.
3. Độ bao phủ ngành: Địa bàn nghiên cứu tập trung duy nhất vào làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước (Đà Nẵng), do đó khả năng tổng quát hóa mô hình cho các nhóm làng nghề chế biến lương thực, thực phẩm hoặc dệt may có thể xuất hiện những điều kiện biên khác biệt.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình PLS-SEM để kiểm định định lượng mức độ tác động của từng chiều cạnh CLKN đến hiệu quả tài chính và năng lực xuất khẩu của các CSSX làng nghề.
• Nghiên cứu mô hình kinh tế tuần hoàn (circular economy) trong tái chế bùn đá và phế phẩm bột đá thành vật liệu xây dựng thân thiện môi trường.
• Đánh giá tác động của thương mại điện tử xuyên biên giới và công nghệ số hóa di sản (AR/VR) đối với chuỗi cung ứng đá mỹ nghệ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của Phùng Văn Thành (2022) tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn rõ nét:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế phát triển và Quản lý kinh tế tại các trường đại học khối kinh tế ở Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa quản trị chuỗi cung ứng, kinh tế học không gian và bảo tồn di sản văn hóa.
• Tác động chính sách (Policy Influence): Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND thành phố Đà Nẵng, Sở Công Thương và UBND quận Ngũ Hành Sơn trong việc ban hành Đề án phát triển Làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước đến năm 2030, hoàn thiện cơ chế hỗ trợ di dời mặt bằng sản xuất và đầu tư hạ tầng xử lý môi trường đạt chuẩn.
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội địa phương: Định hướng giải quyết việc làm ổn định, nâng cao mức thu nhập bình quân và cải thiện điều kiện an toàn vệ sinh lao động cho hơn 4.000 nghệ nhân và thợ điêu khắc đá; bảo tồn bền vững di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong không gian đô thị hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị định lượng và định tính cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết chuyển đổi làng nghề sang cụm liên kết ngành hoàn chỉnh, gợi mở các khoảng trống nghiên cứu thực chứng tại các vùng kinh tế trọng điểm.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước và Hoạch định Chính sách: Sở hữu bộ tiêu chuẩn 5 điều kiện và bảng khảo nghiệm tính khả thi làm căn cứ thẩm định quy hoạch công nghiệp, cấp phát ngân sách khuyến công và kiểm soát ô nhiễm.
• Hiệp hội Làng nghề và Chủ các Cơ sở Sản xuất: Nhận thức rõ sự cấp bách của việc liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng thiết bị công nghệ hỗ trợ, chủ động tái cấu trúc mặt bằng và phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành để khai phóng tiềm năng từ 1,3 triệu du khách mỗi năm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Cụm liên kết ngành của Michael Porter (1998, 2007) bằng việc chuẩn hóa Khung 5 điều kiện phát triển cụm ngành áp dụng đặc thù cho các làng nghề truyền thống di sản tại các nền kinh tế đang phát triển. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc chuyển dịch từ cụm làng nghề sơ khai sang cụm ngành hiện đại đòi hỏi phải tái cấu trúc vốn xã hội truyền thống thành các cam kết hợp đồng kinh tế trong chuỗi giá trị.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Roostika et al. (2015) (chỉ dùng hồi quy OLS trên 98 mẫu) hay Das & Das (2011) (mô tả định tính), luận án của Phùng Văn Thành đã kết hợp khảo sát toàn diện gần 400 cơ sở trong khu tập trung 35,5 ha và đối chứng 150 cơ sở ngoại khu, áp dụng kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu và thực hiện quy trình khảo nghiệm chuyên gia độc lập 2 bước về mức độ cần thiết và tính khả thi của hệ thống giải pháp.

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ nhất và có dữ liệu chứng minh?

Phát hiện về "Sự đứt gãy hoàn toàn giữa làng nghề và dòng khách du lịch": Mặc dù nằm sát vách Di tích Quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn với lượng khách tăng trưởng từ 884.077 lượt (2015) lên 1.296.000 lượt (2018), số lượng đoàn khách du lịch ghé thăm khu sản xuất làng nghề tập trung gần như bằng 0 do quy hoạch hạ tầng dạng nhà ống 5m thiếu bãi đỗ xe du lịch và không gian trải nghiệm chế tác an toàn.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Hệ thống bảng hỏi định khoảng 5 mức độ đánh giá 5 điều kiện phát triển CLKN và quy trình khảo nghiệm giải pháp được trình bày minh bạch, có thể chuyển giao và áp dụng nhân rộng trực tiếp cho các làng nghề truyền thống khác tại Việt Nam như Gốm Bát Tràng, Lụa Vạn Phúc hay Đúc đồng Ngũ Xá.

5. Lộ trình nghiên cứu và phát triển 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án đề xuất lộ trình chiến lược đến năm 2030 gồm 3 giai đoạn: (1) 2022–2024: Tái quy hoạch không gian nhà xưởng, hoàn thành di dời 150 cơ sở còn lại và xử lý dứt điểm ô nhiễm bụi/nước thải; (2) 2025–2027: Chuẩn hóa liên kết chuỗi giá trị dọc - ngang, thành lập HTX công nghệ dùng chung và kết nối hạ tầng du lịch Ngũ Hành Sơn; (3) 2028–2030: Đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, số hóa mẫu mã, bảo hộ thương hiệu toàn cầu và xuất khẩu trực tiếp sang các thị trường cao cấp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước" của tác giả Phùng Văn Thành (2022) đại diện cho một công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực và giàu hàm lượng khoa học trong chuyên ngành Quản trị kinh doanh. Sáu đóng góp cụ thể của luận án được tổng kết:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện lý luận về cụm liên kết ngành làng nghề, định vị làng nghề truyền thống là một cụm ngành sơ khai cần được nâng cấp có hệ thống.
2. Xác lập khung tiêu chí 5 điều kiện khoa học (Tích tụ không gian – Chuỗi giá trị – Lợi thế cạnh tranh – Đổi mới sáng tạo – Chính sách Nhà nước) để đánh giá thực trạng phát triển làng nghề.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc và chân thực về làng nghề đá Non Nước giai đoạn 2015–2019 với các số liệu điển hình (35,5 ha quy hoạch; 98,34% hộ cá thể; 93,05% thợ chưa qua đào tạo chính quy; đối nghịch với 1,3 triệu khách du lịch Ngũ Hành Sơn).
4. Chỉ rõ các nút thắt cổ chai về hạ tầng phân lô dạng nhà ống (5m x 20m), ô nhiễm bụi/nước thải và sự yếu kém trong năng lực cạnh tranh mẫu mã với hàng nhập khẩu.
5. Xây dựng hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ, gắn kết hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo tồn di sản văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái.
6. Kiểm chứng thực nghiệm tính khả thi và cấp thiết của các giải pháp thông qua khảo nghiệm chuyên gia, tạo cơ sở thực thi vững chắc cho chính quyền địa phương đến năm 2030.

Công trình không chỉ góp phần nâng tầm mô hình quản trị tiểu thủ công nghiệp tại Việt Nam mà còn xác lập di sản học thuật quan trọng, thúc đẩy Làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước chuyển mình thành công thành cụm liên kết ngành kiểu mẫu, vươn tầm hội nhập kinh tế quốc tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng là một làng nghề nổi tiếng trong khu vực và quốc tế, đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Bức tranh toàn cảnh về làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước trong giai đoạn năm 2015- 2019 có nhiều điểm sáng, nhiều thành tựu nổi bật như làng nghề đã được thành phố đầu tư quy hoạch vào khu sản xuất tập trung với diện tích 35,5 ha tại địa bàn phường Hòa Hải, giáp ranh phường Hòa Quý, kết cấu hạ tầng làng nghề được đầu tư đồng bộ cơ bản giải quyết một phần nhu cầu về đất sản xuất và giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường trong khu dân cư, số lượng cơ sở sản xuất được thu hút vào khu sản xuất tập trung đến thời điểm này là gần 400 cơ sở sản xuất, mặc dù vẫn còn hơn 150 cơ sở sản xuất chưa được quy hoạch vào khu sản xuất tập trung, vẫn còn sản xuất trong khu dân cư. Số lao động làng nghề hiện nay là hơn 4.000 lao động (gồm lao động trong khu sản xuất và lao động làm việc tại các cơ sở chuyên kinh doanh sản phẩm làng nghề), nhiều sản phẩm làng nghề đã được đa dạng về mẫu mã và cung cấp cho nhiều khách hàng trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, hiện nay làng nghề còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập gồm các vấn đề lớn sau đây: (1) Chưa thực sự đột phá trong khai thác, sử dụng các tiềm năng về nguồn nhân lực. Theo thống kê số lượng lao đông tại làng nghề năm 2019 thì lao động trung bình mỗi cơ sở sản xuất tại làng nghề chiếm tỷ lệ lớn, cụ thể trung bình là 6,5 người/cơ sở, đây là tỷ lệ khá lớn so với số lao động tại các doanh nghiệp trên địa bàn quận (số lao động năm 2019 dưới 5 người có 8.127 doanh nghiệp theo Niên giám Thống kê thành phố Đà Nẵng 2020), trong khi đó lao động chưa qua đào tạo nghề tại các trường mỹ thuật, điêu khắc là 93,05% và đa số được gia đình truyền nghề lại với tỷ lệ học nghề truyền lại từ gia đình chiếm tỷ lệ 55,30% và học từ người khác chiếm 44,70%. Lực lượng lao động này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và năng suất lao động tại làng nghề. Bên cạnh đó, làng nghề chưa khai thác lợi thế vị trí nằm cạnh Danh thắng di tích quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn hàng 2 năm đón nhiều du khách đến tham quan, số lượt khách tăng đều qua từng năm từ giai đoạn 2015-2019 (năm 2015 đón 884.077 lượt khách, năm 2016 đón 1.144 lượt khách, năm 2018 đón 1.296 lượt khách, bên cạnh đó nằm gần các địa danh du lịch lớn Huế, Hội An.

Tuy nhiên, số lượt đoàn khách đến tham quan khu sản xuất làng nghề hầu như không có. Các lợi thế về đất đai, cơ sở hạ tầng làng nghề chưa được sử dụng hiệu quả, xuất hiện nhiều bất cập về hạ tầng làng nghề như bố trí diện tích đất cho các cơ sở sản xuất theo hình thức chia lô dạng ống với kích thước chưa phù hợp với chiều ngang hẹp chỉ 5m, chiều dài đến 20-25m nên bất tiện cho bố trí máy móc thiết bị, nguyên vật liệu cho sản xuất đặc thù của các cơ sở sản xuất làng nghề; (2) Vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề đang diễn ra theo xu hướng tăng như: tiếng ồn, bụi đá và nước thải đã ảnh hưởng tiêu cực đến khu sản xuất và cuộc sống của người dân gần làng nghề; (3) Số lượng cơ sở sản xuất nhiều nhưng còn nhỏ lẻ, sản xuất nhỏ, ít cơ sở sản xuất lớn, cụ thể loại hình hoạt động sản xuất kinh doanh hầu hết chủ yếu ở dạng cơ sở sản xuất kinh doanh hộ cá thể chiếm tỷ lệ rất lớn đến 98,34%, trong khi các loại hình khác như doanh nghiệp tư nhân chiếm tỷ lệ rất thấp là 1,66%, không có các loại hình hoạt động khác như Hợp tác xã/Tổ hợp tác, Công ty Cổ phần. Bên cạnh đó nguồn vốn huy động thấp nên đã ảnh hưởng đến sự phát triển của làng nghề trong đó có vấn đề cạnh tranh đối với các sản phẩm tương tự của nước ngoài như sản phẩm mỹ nghệ của Trung Quốc có mẫu mã đẹp, tinh xảo được sản xuất theo công nghệ hiện đại, giá cạnh tranh, các sản phẩm lưu niệm nhỏ và vừa của làng nghề hiện nay không cạnh tranh được với sản phẩm Trung Quốc. Những vấn đề hạn chế, bất cập của làng nghề phân tích trên ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển bền vững của làng nghề trong giai đoạn toàn cầu hoá, cách mạng công nghiệp 4.0 cũng như những vấn đề về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa làng nghề.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước trong giai đoạn hiện nay là cấp thiết. Qua nghiên cứu, tổng hợp và phân tích đánh giá các mô hình lý thuyết cũng như các bài học kinh nghiệm phát triển một số làng nghề trên thế giới và các làng 3 nghề tại các địa phương ở Việt Nam, có nhiều nghiên cứu chứng minh ứng dụng lý thuyết cụm liên kết ngành vào phát triển làng nghề là phù hợp với tình hình hiện nay. Người đưa ra quan niệm về cụm ngành đầu tiên là Alfred Marshall (1890) được trình bày trong tác phẩm kinh điển với chủ đề ―Các nguyên tắc kinh tế học- Principles of Economics‖, trong tác phẩm này Marshall sử dụng thuật ngữ ―khu vực công nghiệp- industrial district‖ để mô tả sự tập trung và gần kề về địa lý của các doanh nghiệp trong nội ngành, nhờ đó tạo ra tác động tích cực và lợi thế nhờ quy mô cho các doanh nghiệp hoạt động trong khu vực đó. Tiếp theo là các nghiên cứu của Porter (1990, 1998, 2000, 2003, 2007, 2008), Benner (2012), Andersson và Hansson (2004), Kuchiki (2007) về cụm liên kết ngành.

Các nghiên cứu có chung nhận định cụm liên kết ngành có 5 đặc điểm cơ bản: Thứ nhất, sự tích tụ tập trung các doanh nghiệp cùng ngành trong khu vực địa lý; Thứ hai, sự liên kết và hỗ trợ giữa các doanh nghiệp tham gia vào cụm; Thứ ba, lợi thế cạnh tranh do các doanh nghiệp quần tụ tập trung trong cụm sẽ là lợi thế về việc hợp tác với nhau trong sản xuất, chia sẻ kinh nghiệm, thông tin, cùng sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực cùng ngành, sử dụng công nghệ tương đồng… sẽ là lợi thế cho các doanh nghiệp trong cụm liên kết ngành; Thứ tư, đổi mới sáng tạo trong môi trường cụm liên kết ngành rất lớn; Thứ năm, sự tham gia của nhà nước qua cơ chế chính sách. Nghiên cứu của Vo et al. (2012) đánh giá rằng làng nghề truyền thống là một dạng cụm liên kết ngành sơ khai nên cần phải được phát triển theo hướng cụm liên kết ngành để phát triển bền vững. Việc tập trung các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất làng nghề có quan hệ với nhau về mặt kinh tế - kỹ thuật trong một khu vực lãnh thổ nhất định bằng việc hình thành cụm liên kết ngành là một xu hướng khách quan của quá trình phát triển và được nhiều nước trên thế giới áp dụng thành công thông qua ứng dựng lý thuyết cụm liên kết ngành.

Điển hình là ở các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan với nhiều làng nghề truyền thống phát triển đã chú trọng phát triển theo hướng cụm liên kết ngành. Đối chiếu với làng nghề truyền thống có các đặc điểm: (i) tồn lại lâu đời gắn với văn hóa địa phương và tập trung trong khu vực địa lý; (ii) làng nghề tuy có sự 4 liên kết nhưng rất lỏng lẻo, ít có sự hỗ trợ giữa các hộ kinh doanh trong làng nghề cũng như với các chủ thể ngoài làng nghề có liên quan. Doanh nghiệp chưa tận dụng được nguồn nhân lực cùng ngành tương đồng nhau, công nghệ lạc hậu, ít đổi mới, hạ tầng kỹ thuật chưa phát triển,… Do đó, để làng nghề phát triển phải nâng cao các điều kiện nêu trên. Từ những phân tích đó, chúng ta có thể thấy rằng làng nghề truyền thống nếu bổ sung đẩy đủ các điều kiện cơ bản của cụm liên kết ngành: tăng sự tích tụ các doanh nghiệp cùng ngành trong một khu vực địa lý; tăng sự liên kết giữa các chủ thể trong làng nghề, khuyến khích đổi mới sang tạo, tăng khả năng cạnh tranh và có chính sách phù hợp.

Vì vậy, việc nghiên cứu phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành là hướng đi đúng đắn nhất cả về lý luận và thực tiễn để giúp làng nghề phát triển bền vững. Do đó, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu đó là:“Phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước” theo cách tiếp cận cụm liên kết ngành sẽ giải quyết các vấn đề đặt ra hiện nay của địa phương, phù hợp với xu thế phát triển hiện nay trong khu vực và trên thế giới, giúp làng nghề làng nghề phát triển bền vững. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Mục tiêu chung của Luận án là trên cơ sở lý luận về cụm liên kết ngành và làng nghề, phân tích đánh giá thực trạng phát làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước và đề xuất những giải pháp nhằm phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành.

Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa và bổ sung những vấn đề lý luận về phát triển làng nghề, làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về cụm liên kết ngành và đặc điểm làng nghề, làm rõ sự cần thiết và điều kiện phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành, qua đó góp phần phát triển có hiệu quả và bền vững làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước trong bối cảnh hiện nay. - Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ 5 Non Nước từ giai đoạn 2015-2019. - Đề xuất định hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nội dung: Từ những nội dung chung về bản chất, đặc điểm của cụm liên kết ngành, các điều kiện ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển cụm liên kết ngành.