CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VIỆC THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG NHẰM PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG THOÁT HIỂM CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG HẰNG NGÀY Ở TRƯỜNG MẦM NON 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài Phát triển “Kỹ năng thoát hiểm” cho trẻ là giáo dục cách sống tích cực trong xã hội hiện đại. Giáo dục cho trẻ những kỹ năng mang tính cá nhân và xã hội nhằm giúp trẻ có thể chuyển kiến thức, thái độ, cảm nhận thành những khả năng thực thụ, giúp trẻ biết xử lý hành vi của mình trong các tình huống khác nhau trong cuộc sống. Giáo dục: “kỹ năng thoát hiểm” là một phần nằm trong giáo dục “Kỹ năng sống” cho trẻ trong xã hội hiện đại. Muốn giáo dục cho trẻ tốt các kỹ năng thì người lớn phải tạo cho trẻ có môi trường để trải nghiệm, thực hành.
Nhưng trên thực tế, trog xã hội hiện nay các gia đình thường chú trọng đến việc học kiến thức của trẻ mà không chú ý đến phát triển các kỹ năng cho trẻ. Luôn bao bọc, nuông chiều, làm hộ trẻ khiến trẻ ỷ lại, ích kỷ, không quan tâm đến người khác và các kỹ năng trong cuộc sống rất hạn chế. Khó khăn cho trẻ trong việc có tình huống bất ngờ xảy ra. Một cá nhân nếu có đầy đủ kiến thức trong cuộc sống nhưng lại chưa có kỹ năng cuộc sống (bao gồm rất nhiều kỹ năng trong đó có kỹ năng thoát hiểm) và biết sử dụng linh hoạt kỹ năng này thì đảm bảo cá nhân đó có thể đưa ra các quyết định hợp lý, giao tiếp có hiệu quả và có mối quan hệ tốt với mọi người.
Có được các kỹ năng này chính là năng lực tâm lý xã hội để đáp ứng và đối phó những yêu cầu và thách thức trong cuộc sống hàng ngày. Theo tổ chức Y Tế Thế Giới WHO (World Health Organization) thì kỹ năng sống là những kỹ năng tâm lý xã hội và giao tiếp mà mỗi cá nhân có thể học hỏi được để tương tác với người khác một cách hiệu quả và có được các giải pháp tích cực hoặc biết cách ứng phó với những vấn đề hay những thách thức của cuộc sống hàng ngày. Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc UNICEF (United Nations Children’s Fund), kỹ năng sống là tập hợp rất nhiều kỹ năng về tâm lý xã hội và giao tiếp cá nhân giúp cho con người đưa ra những quyết định có cơ sở, giao tiếp một cách có hiệu quả, phát triển các kỹ năng tự xử lý và quản lý bản thân nhằm giúp họ có một cuộc sống lành mạnh và tích cực. Từ các kỹ năng đó sẽ thể hiện thành những hành động cá nhân và những hành 6 động đó sẽ tác động đến hành động của những người khác cũng như dẫn đến những hành động nhằm thay đổi môi trường xung quanh, giúp nó trở nên lành mạnh.
Tại nhiều nước Phương Tây thanh thiếu niên đã được học những kỹ năng về những tình huống xảy ra trong cuộc sống, cách đối diện đương đầu với các khó khăn đó cũng là cách tránh những mâu thuẫn, xung đột bạo lực giữa người với người. Đó là những kỹ năng quan trọng để con người làm việc có hiệu quả và có thể thành công trong cuộc sống. Ngoài ra, ở nước Cộng Hòa Liên Ban Nga đã có một số chương trình giáo dục kỹ năng xã hội, trong đó đặc biệt chú trọng đến việc giáo dục kỹ năng thoát hiểm cho trẻ những tình huống xảy ra trong cuộc sống hàng ngày dành cho phụ huynh và cho trẻ em. Luật bảo vệ an toàn cho trẻ được ban hành rộng rãi trên cả nước Cộng Hòa Liên Ban Nga.
Ở các nước trong khu vực Đông Nam Á gần với Việt Nam thì nghiên cứu và áp dụng thử nghiệm giáo dục kỹ năng sống, trong đó có kỹ năng thoát hiểm cũng rất được quan tâm. Tại Nhật Bản, quốc gia này thường xuyên xảy ra động đất và các thảm họa tự nhiên, nên việc giáo dục cho trẻ kỹ năng thoát hiểm được tiến hành từ bậc học mầm non với những bài học tình huống mô phỏng thực tế giúp trẻ thoát hiểm để bảo vệ bản thân mình. Công trình nghiên cứu: “Teaching personal safety skill to young children” (phương pháp dạy kỹ năng an toàn cho trẻ nhỏ) của tác giả Sandy k.Wurtele và Julie Sarno Owens thuộc khoa Tâm Lý, Đại học Colorado tại Colorado Springs, CO, Mỹ. Công trình đã nghiên cứu trên 406 trẻ Mẫu giáo nhằm xác định mức độ kỹ năng an toàn cá nhân, phòng chống lạm dụng tình dục ở trẻ, từ đó đưa ra các biện pháp nâng cao kỹ năng an toàn cho trẻ.
Trong cuốn sách: “Protecting the Gift – Keeping Children and Teenagers Safe” (and Parents Sane) (Giúp trẻ em và thiếu niên an toàn) của tác giả Gavin De Becker thuộc bản quyền của nhà xuất bản Dell, New York. Cuốn sách chia sẻ về cái nhìn sâu sắc, những giải quyết thiết thực giúp phụ huynh hướng dẫn trẻ biết bảo vệ mình trước những tình huống nguy hiểm: Cha mẹ sẽ làm gì nếu con mình bị lạc nơi công cộng; làm thế nào để nhận diện một kẻ lạm dụng tình dục; làm thế nào để nhận biết con mình bị lam dụng tình dục, làm thế nào để cải thiện sự an toàn cho trẻ. 7 Trong cuốn sách: “Raising the kids who can protect them self” (nuôi dạy những đứa trẻ có thể tự bảo vệ mình) của tác giả Debbie và Mike Gardnert thuộc bản quyền của công ty McGraw Hill, Mỹ. Hai tác giả đã chia sẻ cho chúng ta phương pháp dạy trẻ xác định và thoát khỏi những tình huống nguy hiểm; cách nhận dạng những đặc điểm vị trí thoát hiểm cụ thể từ sân chơi đến những nơi mua sắm và trẻ làm thế nào có được những quyết định thông minh về sự bảo vệ an toàn cho bản thân khi không có người lớn bên cạnh.
Nhìn chung hiện nay các nền giáo dục của các Quốc gia trên thế giới đã và đang quan tâm đến việc giáo dục kỹ năng cho trẻ ở lứa tuổi mầm non. Nhưng những công trình này còn nghiên cứu ở việc khái quát chung như về “kỹ năng tự bảo vệ, kỹ năng sống” và chưa có công trình nào thật sự nghiên cứu về giáo dục “kỹ năng thoát hiểm” cho trẻ ở lứa tuổi MN. Mặc dù đứng ở khía cạnh quan sát và nghiên cứu về kỹ năng nhưng tất cả các tác giả đều giúp trẻ làm chủ bản thân, thích nghi, ứng xử phù hợp với cộng đồng và xã hội, hướng vào những hoạt động cá nhân hoặc một nhóm trẻ với mục đích giúp trẻ có thể ứng phó hiệu quả với các tình huống, thách thức trong cuộc sống.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam. Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, việc giáo dục – chăm sóc ngày càng được quan tâm.
Xã hội ngày càng phát triển đòi hỏi chúng ta phải tự trang bị cho mình những kiến thức, kĩ năng để ứng phó với những tình huống trong cuộc sống và đặc biệt là trẻ em cần phải trang bị cho mình những kiến thức, kĩ năng để hoà nhập với cuộc sống. Cho nên giáo dục đã quan tâm cung cấp cho người học những kiến thức, thái độ và kĩ năng cần thiết để chuẩn bị cho người học gia nhập cuộc sống xã hội. UNICEF là một tổ chức tiên phong với chương trình “Giáo dục kĩ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”. Giai đoạn một được thực hiện cho những đối tượng trong ngành giáo dục cũng như hội chữ thập đỏ.
Các kĩ năng được lồng ghép như: kĩ năng giáo tiếp, kĩ năng tự bảo vệ, kĩ năng nhận thức, kĩ năng thoát hiểm.Giai đoạn kế tiếp, kĩ năng bắt đầu được cập nhật rộng rãi và sâu hơn trong hành trang của con người. Sau đó kĩ năng sống được đầy đủ nội hàm sau hội thảo “Chất lượng giáo dục và kĩ năng sống” do UNESCO tài trợ năm 2003. Thuật ngữ kĩ năng sống được phổ biến và quan tâm một cách rộng rãi với nhiều nhà khoa học. 8 Về giáo dục kĩ năng sống, có thể đề cập đến quyển “Giáo trình chuyên đề giáo dục kĩ năng sống” của tác giả Nguyễn Thanh Bình.
Nhà xuất bản đại học Sư Phạm Hà Nội năm 2008, sau khi tham gia dự án đào tạo giáo viên THCS. Mục đích nghiên cứu của cuốn sách này tác giả muốn nhắm đến phụ huynh có con từ 5 – 6 tuổi ở nông thôn. Việc giáo dục kỹ năng sống cho trẻ ở các trường mầm non cũng đang được quan tâm, tiêu biểu có các công trình nghiên cứu như: Thực trạng giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non tại trường mầm non Sao Mai, Đông Anh, Hà Nội (Trần Lệ Thùy, năm 2012). Hoặc của Th.S Mai Hiền Lê đã nghiên cứu “Kỹ năng sống của trẻ lớp mẫu giáo lớn ở trường mầm non Thực hành, thành phố Hồ Chí Minh” vào năm 2010, nhằm khảo sát thực trạng kỹ năng sống của trẻ mẫu giáo lớn và xây dựng một số biện pháp tác động sư phạm, nhằm hình thành và hoàn thiện một số kỹ năng sống phù hợp với trẻ mẫu giáo lớn.
Khi trẻ không được trang bị những kiến thức, kỹ năng để xử lý các tình huống nguy hiểm thì sẽ để lại những hậu quả khó lường. Như chúng ta đã biết vụ việc xảy ra tại trường quốc tế Gateway ở Hà Nội, cậu bé đã tử vong do bị bỏ quên trên xe. Từ đó đưa ra những giả thuyết nếu như cậu bé được trang bị những kỹ năng thoát hiểm tốt thì sẽ không dẫn đến điều đáng tiếc như vậy. Hoặc là vụ việc cháy chung cư cao cấp Carina Plaza ở thành phố Hồ Chí Minh đã khiến 13 người chết và 50 người bị thương trong đó đa phần là các gia đình có trẻ em.
Qua đó cho chúng ta thấy việc trang bị kiến thức, kỹ năng sinh tồn cho trẻ nhỏ là hết sức quan trọng và cần thiết. Hoặc như vụ việc gần đây nhất là bé trai 3 tuổi bị bỏ quên trên xe đưa đón của cơ sở mầm non tư thục Đồ Rê Mí trên địa bàn Hoàn Sơn, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Lại một lần nữa thể hiện rõ thực trạng về việc trẻ trang bị và tự tích lũy cho mình những kỹ năng thoát hiểm, những kỹ năng bảo vệ bản thân còn hạn chế, thậm chí là không có. Các tác giả trong mỗi công trình nghiên cứu của mình đã đưa ra những quan điểm nhằm giáo dục kỹ năng thoát hiểm nói riêng và kĩ năng sống nói chung cho trẻ, từ những vấn đề nghiên cứu đó để làm rõ việc phat triển kỹ năng thoát hiểm cho trẻ.