CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Hướng nghiên cứu thứ nhất: Nghiên cứu về giao tiếp Nhà triết học Đức Phơ Bách (Ludwig Andreas Feuerbach 1804 - 1872) nghiên cứu về giao tiếp trong mối quan hệ giữa con người với con người. Ông cho rằng: “Bản chất con người chỉ thể hiện trong giao tiếp, trong sự thống nhất giữa tính hiện thực và sự khác biệt giữa tôi và bạn” [102].Paplop (1849 - 1936) nghiên cứu về giao với cách tiếp cận nghiên cứu công cụ của giao tiếp, tác giả đã chỉ rõ công cụ của giao tiếp là ngôn ngữ: “Từ ngữ đối với con người cũng là một kích thích có điều kiện có thực như tất cả các kích thích khác chung cho cả người và động vật, nhưng đồng thời nó là một kích thích súc tích hơn bất cứ các kích thích nào khác.
Về phương diện này, các kích thích có điều kiện của động vật không so sánh được với nó cả về số lượng lẫn chất lượng” [85].Paplop đã cho chúng ta thấy rõ sự khác biệt giữa con người và động vật đó chính là ngôn ngữ. Theo nghiên cứu của ông, ngôn ngữ và giao tiếp chỉ có ở loài người. Các Mác (Karl Max -1884) đã bàn về nhu cầu xã hội giữa con người với con người, tác giả cho rằng trong hoạt động xã hội con người phải giao tiếp thực sự với nhau. Ông viết: “Cảm giác và sự hưởng thụ của người khác cũng trở thành sở hữu của bản thân tôi”.
Theo ông, giao tiếp giúp con người chia sẻ kinh nghiệm và tình cảm với người khác đồng thời tự nhận thức và tự điều chỉnh để hoàn thiện bản thân. Ông coi giao tiếp là khí quan xã hội [68]. Kế thừa quan điểm trên khi nghiên cứu về giao tiếp, V.Lê Nin cũng cho rằng: “Khi giao tiếp con người đã tham gia vào nhiều hình thái xã hội phức tạp” [63, Tập 1]. Ông đã khẳng định rằng bản chất xã hội của con người được thể hiện thông qua hoạt động và giao lưu, được cá nhân hóa bằng quan hệ liên nhân cách, mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng.
8 Gmít (1863 – 1931), nhà tâm lý học, triết học Mĩ, nghiên cứu về vai trò của giao tiếp trong xã hội và sự phát triển nhân cách con người. Ông cho rằng: “Nếu mỗi người muốn có một cái riêng của mình thì phải có “cái tôi” khác”. “Cái tôi” mà ông nói đến ở đây chính là quá trình giao tiếp giữa con người với con người, thông qua mối quan hệ ấy con người mới phát triển; Các tác giả J. Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trên có chung quan điểm: Giao tiếp chỉ tồn tại khi có sự tương tác giữa con người với con người, giao tiếp rất quan trọng đối với sự phát triển của con người.
Để phát triển toàn diện, con người cần có kĩ năng giao tiếp. Như vậy, các công trình trên đã đi sâu nghiên cứu về giao tiếp, vai trò của giao tiếp đối với xã hội và sự phát triển nhân cách của mỗi cá nhân, đồng thời làm rõ nguồn gốc của giao tiếp và tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp, sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học. Chúng tôi dựa trên những luận điểm cơ bản này để nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong các mối quan hệ liên nhân cách để định hướng quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ. Hướng nghiên cứu thứ hai: Nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp và giáo dục kĩ năng giao tiếp K.Usinxki (1950) chỉ ra rằng: “Nắm được ngôn ngữ là một chỉ số đáng tin cậy về việc chuẩn bị cho trẻ học tập ở trường phổ thông.
Lĩnh hội tiếng mẹ đẻ theo chương trình ở thời kì mẫu giáo, tích lũy vốn từ, nắm được cách phát âm đúng và các hình thức văn phạm của ngôn ngữ, giáo dục kĩ năng nghe và trình bày có mạch lạc ý nghĩ của mình…”. Tác giả nghiên cứu về sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng nghe, kĩ năng nói cho trẻ thông qua thể hiện ngôn ngữ mạch lạc [78, tr 497]. Những năm 70 của thế kỷ XX, nghiên cứu và đưa ra cảnh báo với “Cú sốc của tương lai” của A. Toffler, “Học tập - một kho báu tiềm ẩn” của J.Delors và thử nghiệm giáo dục kĩ năng sống trong giáo dục dân số, giáo dục môi trường, trong đó có đề cập đến tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp đối với sự thành đạt của con người trong xã hội … Vấn đề giao tiếp trong lĩnh vực giáo dục mầm non đã được các nhà nghiên cứu quan tâm từ thập niên 70 của thế kỉ XX.Lixina nghiên cứu về “Sự phát triển giao tiếp ở trẻ mầm non” (1974), đã chỉ ra những kĩ năng giao tiếp cơ bản của trẻ mầm non [77].Ruzxkaia nghiên cứu về “Hành vi của trẻ mầm non trong điều kiện tác động ngôn ngữ và phi ngôn ngữ của người lớn”.
Trong nghiên cứu này tác giả đã phân tích được các đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mầm non, phương pháp và hình thức để giao tiếp với trẻ và sự cần thiết phải phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ [79]. Lev Vygotsky (1960) đã nghiên cứu về phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ em trong công trình “Sự phát triển các chức năng tâm lý cao cấp”. Tác giả đã chỉ ra đặc điểm cơ bản của kĩ năng giao tiếp và quá trình phát triển kĩ năng giao tiếp của trẻ em [80]. Nhà tâm lý học hiện đại B.
Lomov (1981) đã đưa ra phạm trù giao tiếp và khẳng định giao tiếp là một vấn đề cơ bản trong tâm lý học. Ông nhấn mạnh rằng, để hình thành kĩ năng giao tiếp, trẻ phải trải qua một quá trình từ khâu lĩnh hội đến thực hành thường xuyên [81]. Tác giả Kak - Hai - Nowdich (1990) người Đức nghiên cứu về tầm quan trọng của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ và khẳng định phát triển ngôn ngữ cho trẻ là một quá trình phải tiến hành qua nhiều giai đoạn. Trong mỗi giai đoạn, nhiệm vụ của người lớn là giúp trẻ thâm nhập vào thế giới ngôn ngữ phong phú và đa dạng, dẫn dắt trẻ từ những âm thanh “gừ.gừ” ở tuổi sơ sinh đến khi sử dụng, nắm vững ngôn ngữ thành thạo [73].
Để nâng cao khả năng giao tiếp cho trẻ, tác giả Linda Maget đã nghiên cứu về những kĩ năng giao tiếp xã hội của trẻ, những khó khăn tâm lý của trẻ trong quá trình giao tiếp và vai trò của cha mẹ trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ [71]. Diễn đàn giáo dục cho mọi người tại Darka (Senegal, 2000) đã xác định rõ kĩ năng sống là một trong sáu mục tiêu hàng đầu của mỗi quốc gia. “Mỗi quốc gia phải đảm bảo cho người học được tiếp cận chương trình giáo dục kĩ năng sống” trong đó có kĩ năng giao tiếp.Dakharov dựa vào trật tự các bước tiến hành một pha giao tiếp, ông cho rằng để có năng lực giao tiếp, cần các kĩ năng sau: - Kĩ năng thiết lập mối quan hệ trong giao tiếp; 10 - Kĩ năng cân bằng nhu cầu của chủ thể và đối tượng giao tiếp; - Kĩ năng nghe và biết lắng nghe; - Kĩ năng tự chủ cảm xúc và hành vi; - Kĩ năng tự kiềm chế và kiểm tra đối tượng giao tiếp; - Kĩ năng diễn đạt dễ hiểu, ngắn gọn, mạch lạc; - Linh hoạt mềm dẻo trong giao tiếp; - Kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp. Ông đã nghiên cứu và xây dựng thành công trắc nghiệm thăm dò các kĩ năng giao tiếp nhằm phát hiện những khả năng về giao tiếp của mỗi người [Dẫn theo 52].
Chương trình giáo dục High – Scope của Mỹ (2004) được biết đến hiện nay theo cách tiếp cận “học tập có sự tham gia tích cực của trẻ”. Mục tiêu của chương trình hướng đến sự phát triển về mọi mặt của trẻ trong đó có kĩ năng giao tiếp. Chương trình đánh giá sự phát triển của trẻ qua 58 chỉ số (KDis) trong đó có các chỉ số đánh giá sự phát triển ngôn ngữ, đọc viết và giao tiếp của trẻ. Điều này cho thấy, những người xây dựng và thực hiện chương trình giáo dục High-Scope đã đặt mục tiêu giáo dục kĩ năng giao tiếp là mục tiêu quan trọng trong giáo dục trẻ mầm non hiện nay [98].
Từ những vấn đề nêu trên đặt ra nhiệm vụ, nội dung cần thiết phải tiến hành giáo dục, phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ trong nhà trường. Nhận xét chung: Các công trình trên thế giới từ những năm 50 đến nay đã nghiên cứu về tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp trong cấu trúc năng lực của con người, vai trò của kĩ năng giao tiếp trong học tập, rèn luyện, phát triển nghề nghiệp; xác định các kĩ năng giao tiếp cần phát triển cho con người nói chung và trẻ em nói riêng. Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học đã và đang được quan tâm như là một vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong chương trình giáo dục ở nhà trường tại các nước tiên tiến. Những vấn đề này, có tác dụng định hướng cho việc nghiên cứu và triển khai vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học nói chung và cho trẻ mầm non nói riêng ở các cơ sở giáo dục tại Việt Nam.
Hướng nghiên cứu thứ ba: Nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 11 Vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo thông qua tổ chức hoạt động chơi được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm. Phơ Bách (1782 – 1852) – Nhà giáo dục nổi tiếng của nền giáo dục cổ điển đã khởi xướng và đề xuất ý tưởng kết hợp dạy học với trò chơi cho trẻ mẫu giáo. Ông chỉ rõ con người có bốn bản năng đó là bản năng hoạt động, nhận thức, văn học và tôn giáo, ông đưa ra các nguyên tắc giáo dục tự do, yêu cầu nhà giáo dục phải đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của trẻ trong hoạt động và giao tiếp [109]. Các nhà tâm lý - giáo dục học Xô viết như: Đ.