CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Ngay từ năm đầu, trẻ sơ sinh đã bắt đầu thể hiện sự có mặt của mình bằng những hành động tương tác với thế giới xung quanh. Cụ thể là chơi với đồ vật, đồ chơi là một trong những cách thức thỏa mãn nhu cầu tích cực rõ ràng nhất ở trẻ nhỏ. Những trải nghiệm tích cực mà trẻ có được khi hoạt động với đồ vật, đồ chơi có vị trí nổi bật cho đến năm lên ba.
Và những hoạt động đó gọi chung là HĐVĐV [14]. Ban đầu khi đứa trẻ có trong tay món đồ vật nào đó, trẻ sẽ thực hiện các hành động như: quăng, gõ, đập, ném… và thích thú khi chúng tạo ra tiếng động, âm thanh, chuyển động hay biến đổi hình dạng… Những hành động đó chưa nhằm vào mục đích khám phá chức năng, phương thức sử dụng. Về sau, trẻ nhận ra trong mỗi đồ vật chứa đựng một chức năng nhất định và phương thức sử dụng tương ứng [26]. Trong lịch sử nghiên cứu về tâm lý học phát triển có rất nhiều tác giả đề cập đến các giai đoạn phát triển của con người, mỗi tác giả đứng trên những quan điểm khác nhau để phân định thời kỳ lứa tuổi.Leonchev (1903 – 1979) – nhà TLH Xô viết, hoạt động của bản thân con người là yếu tố quyết định nhất trong việc hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách con người.
HĐCĐ trong sự phát triển tâm lý trẻ em là đóng góp nổi bật của A. Leonchiev trong các công trình nghiên cứu của ông. Tiếp tục phát triển quan điểm của A. Econhin – người cộng sự và học trò của ông [23], [24], [25].
Từ đó, ngành TLH phát triển mở ra thêm hướng nghiên cứu về sự phát triển tâm lý trẻ em cho đến ngày nay. Mỗi giai đoạn lứa tuổi tương ứng với từng HĐCĐ và HĐCĐ của trẻ tuổi ấu nhi như đã đề cập ở trên là HĐVĐV. Các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học – giáo dục học của Liên Xô luôn đề cao vai trò của các loại hoạt động và HĐCĐ đối với sự phát triển nhân cách của trẻ em. Tiêu biểu là A.
Xamarukova … Trong các công trình nghiên cứu của mình về tâm lý lứa tuổi, họ đều xem HĐVĐV là một trong những thành tựu quan trọng nhất của tuổi nhà trẻ và là phương tiện hữu hiệu để hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ. Mukhina trong các công trình nghiên cứu của mình đã làm rõ một số đặc điểm của HĐVĐV, các giai đoạn phát triển trong mối liên hệ giữa hành động với đồ vật ở lứa tuổi ấu nhi. Đặc biệt, những loại hành động với đồ vật được tác giả phân tích khá sâu sắc [30]. 8 Trong Thuyết phát sinh nhận thức của Jean Piaget, cụ thể ở giai đoạn cảm giác – vận động đã đề cập đến vai trò của những trải nghiệm thử và sai (Trial and error experimentation) qua những hành vi tác động lên đồ vật để khám phá những tính chất, cấu trúc của đồ vật, khám phá thế giới [15], [24].
Maria Montessori là một bác sỹ đồng thời là một nhà giáo dục người Ý. Bà cho rằng giai đoạn 0 – 3 tuổi thực sự quan trọng, có ý nghĩa quyết định cho cuộc đời mỗi đứa trẻ sau này. Giai đoạn này trẻ được học trong môi trường có học cụ và hoạt động thiết kế phù hợp với độ lớn, kích thước và khả năng của trẻ [17], [18]. Trẻ 0 – 6 tuổi là những nhà khám phá, trải nghiệm bằng cảm giác (sensorial explorers).
Trong thời kỳ này Montessori phân chia thành 5 thời kỳ nhỏ. Trong đó, có 3 thời kỳ đáng chú ý: Thời kỳ phát cảm về cảm giác (2 – 24th), thời kỳ phát cảm về vận động và hành động (18th – 3 tuổi), thời kỳ phát cảm tri giác các đồ vật nhỏ (2 – 3 tuổi). Phương pháp giáo dục của Montessori chú trọng đến môi trường giáo dục (giáo cụ để trẻ hoạt động và giáo viên chuẩn bị môi trường). Như vậy, theo cách phân chia của Montessori trẻ từ 18th – 3 tuổi là thời kỳ phát cảm về cảm giác và đối tượng trẻ hoạt động để phát triển là học cụ.
Mặc dù không cùng quan điểm với các nhà TLH hoạt động, TLH hiện đại nhưng theo quan điểm của bà chúng tôi thấy rằng ở giai đoạn 18th – 3 tuổi hoạt động của trẻ thực chất là chú trọng tới việc cho trẻ HĐVĐV, đồ vật ở đây chính là các bộ học cụ đặc thù của Montessori. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về HĐVĐV và tổ chức HĐVĐV thiên về nghiên cứu lý luận như trong các tài liệu nghiên cứu giảng dạy và học tập theo chương trình đào tạo GVMN của Bộ GD & ĐT cũng như giáo trình và tài liệu tham khảo của các trường đào tạo chuyên ngành GDMN. HĐVĐV ở trẻ ấu nhi đã được một số tác giả nghiên cứu trong các đề tài nghiên cứu khoa học: Năm 1997 trong công trình nghiên cứu của TS. Lê Thu Hương “Một số định hướng đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp chăm sóc – giáo dục (CS – GD) trẻ trong trường MN đầu thế kỉ XXI”.
Công trình đã đưa ra một số định hướng đổi mới về mục tiêu, nội dung, phương pháp CS – GD trẻ trong trường MN trong đó có định hướng đổi mới về nội dung, phương pháp tổ chức HĐVĐV cho trẻ nhà trẻ [8]. Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Kim Ngân năm 2005 “Một số biện pháp phát triển tính tự lực cho trẻ 24 – 36th trong HĐVĐV”, đề tài lấy HĐVĐV làm phương tiện để nghiên cứu về phẩm chất đạo đức của trẻ [21]. 9 Năm 2007, đề tài Khoa học công nghệ cấp cơ sở của ThS. Phan Thị Minh Hà – Trường CĐSPMG TW3 nghiên cứu về thực trạng phương pháp tổ chức HĐVĐV cho trẻ 18 – 24 tháng trong trường MN [8].
Đề tài dừng lại ở khảo sát thực trạng phương pháp GVMN tổ chức HĐVĐV trong trường MN và đưa ra một số kiến nghị. Trong đó, tác giả đưa ra kiến nghị cần tổ chức nghiên cứu thực nghiệm phương pháp hướng dẫn trẻ HĐVĐV ở các nhóm trẻ nhà trẻ trong các trường MN tại Tp. Hồ Chí Minh. Chúng tôi nhận thấy những đề tài nghiên cứu về HĐVĐV ở trẻ nhà trẻ: - Thứ nhất, các tác giả đề cập nhiều đến lý luận mang tính hàn lâm.
- Thứ hai, sử dụng HĐVĐV là phương tiện để nghiên cứu một năng lực hay phẩm chất nào đó của trẻ. - Thứ ba, nghiên cứu thực trạng phương pháp tổ chức HĐVĐV của GVMN. Sơ lược tình hình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về HĐVĐV, chúng tôi nhận thấy nghiên cứu về lý luận HĐVĐV được rất nhiều tác giả có tên tuổi từ trước đến nay nghiên cứu. Qua đó, chúng tôi có điều kiện kế thừa những tư tưởng, thành tựu của các công trình nghiên cứu trên.
Việc nghiên cứu thực tiễn về khả năng trẻ nhà trẻ HĐVĐV ở Việt Nam mà cụ thể là nhóm trẻ 18 – 24th các đề tài nghiên cứu chưa đề cập đến nhiều. Bên cạnh đó, các biện pháp để phát triển khả năng HĐVĐV cũng chưa tiến hành thực nghiệm để có sự đối chứng làm bật lên tính hiệu quả khi sử dụng phương pháp – biện pháp tổ chức cho trẻ tham gia HĐVĐV. Hoạt động với đồ vật và vai trò của nó đối với sự phát triển của trẻ 1. Khái niệm hoạt động với đồ vật Thời kỳ hài nhi, trẻ thực hiện những hành động với đồ vật mang tính vu vơ.
Bước sang tuổi ấu nhi, đồ vật không chỉ là cái để chơi mà còn chứa đựng bên trong một chức năng nhất định và phương thức sử dụng chúng. Qua quá trình trẻ hoạt động với đồ vật, trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội ẩn chứa bên trong các đồ vật. Hoạt động này của trẻ được gọi là HĐVĐV [27]. Hay nói cách khác, HĐVĐV là quá trình trẻ tiếp xúc với đồ vật – đồ chơi trong cuộc sống hàng ngày và qua đó trẻ lĩnh hội được những kinh nghiệm lịch sử - xã hội được củng cố vào trong các đồ vật [8] Xét theo góc độ tổ chức cho trẻ tham gia HĐVĐV (GVMN đóng vai trò chủ thể), các nhà GD đưa ra khái niệm về HĐVĐV [5]: 10 Tổ chức HĐVĐV là quá trình cô giáo tổ chức cho trẻ tiếp xúc và thao tác với đồ vật, đồ chơi nhằm giúp trẻ nắm được tên gọi, đặc điểm, công dụng và cách sử dụng chúng, qua đó giúp trẻ hiểu biết được thế giới xung quanh và kinh nghiệm sống của con người.
HĐVĐV là một trong những hoạt động cơ bản của trẻ ở trường MN và đó là HĐCĐ của trẻ lứa tuổi ấu nhi. Những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người ẩn chứa trong các đồ vật, đồ chơi mà trẻ tiếp xúc dần dần được bộc lộ trong quá trình trẻ hoạt động với chúng. Như vậy, HĐVĐV của trẻ diễn ra bằng 2 con đường: - Con đường tự nhiên (tự phát), là khi trẻ thoả mãn nhu cầu hoạt động của mình bằng cách tự chơi với đồ vật, đồ chơi xung quanh trẻ sau nhiều lần trẻ dần dần tích luỹ được kiến thức, kinh nghiệm. Bằng con đường này trẻ rút ra bài học không phải dễ dàng và nhanh chóng.
Đôi khi trẻ hoạt động nhiều lần nhưng không thể đạt đến kết quả đúng. - Con đường có tác động của giáo dục (tự giác), là khi trẻ HĐVĐV dưới sự tổ chức, hướng dẫn của người lớn. Bằng con đường tự giác, dưới tác động của giáo dục đứa trẻ sẽ rút ngắn được thời gian để nhanh chóng chiếm lĩnh kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người. Trong các tài liệu hầu như chỉ đề cập đến những thao tác, hành động, tầm quan trọng khi trẻ tiếp xúc với đồ vật và qua đó trẻ tiếp thu được kinh nghiệm lịch sử xã hội của loài người chứ chưa đưa ra một khái niệm cụ thể về HĐVĐV.
Theo chúng tôi HĐVĐV là quá trình trẻ thao tác với đồ vật qua đó trẻ lĩnh hội được đặc điểm, chức năng, phương thức sử dụng chúng bằng con đường tự phát và tự giác. Những đặc trưng cơ bản của hoạt động với đồ vật Thứ nhất, thông qua HĐVĐV của trẻ lần đầu tiên những chức năng của đồ vật được mở ra trước mắt trẻ. Chức năng của đồ vật là những tính chất được ẩn giấu bên trong bản thân mỗi đồ vật và không phải chỉ bằng những thao tác đơn giản mà trẻ phát hiện được ngay. Chẳng hạn như: qua nhiều lần trẻ cầm nắm, ném hay gõ… cái ca.