Luận văn thạc sĩ: Nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non của Lê Hà An (2020)

Gia đình là trường học đầu tiên của trẻ, và cha mẹ là những người thầy đầu tiên tốt nhất. 106 trang · Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Giáo dục mầm non
• Đề tài: Nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: LÝ LUẬN VỀ NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở TRẺ MẦM NON
• 1.1. Sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non
• 1.2. Nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non
• 2. Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở TRẺ MẦM NON
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở TRẺ MẪU GIÁO LỚN
• 3.1. Đánh giá chung về thực trạng nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo lớn
• 3.2. Sự khác biệt trong nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo lớn
• 3.3. Mối tương quan giữa các mặt biểu hiện nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mẫu giáo lớn
• 3.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mẫu giáo lớn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính Cấp Thiết Của Đề Tài

Gia đình là trường học đầu tiên của trẻ, và cha mẹ là những người thầy đầu tiên tốt nhất. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái đóng vai trò quan trọng trong quá trình trưởng thành của trẻ. Để có được một mối quan hệ tốt, cha mẹ cần hiểu con mình. Tuy nhiên, nhiều cha mẹ chỉ quan tâm đến việc giáo dục và chăm sóc mà chưa thực sự hiểu tâm lý của trẻ. Nhận thức của cha mẹ về phát triển tâm lý trẻ em thường theo cảm tính, dẫn đến việc chăm sóc không toàn diện. Trong thời đại công nghệ hiện nay, sự bùng nổ thông tin đã thay đổi cách cha mẹ nhìn nhận về nuôi dạy con cái. Nghiên cứu thực trạng nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non là cần thiết để đưa ra những định hướng và kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao nhận thức cho cha mẹ, giúp họ chăm sóc con tốt hơn.

II. Tình Hình Nghiên Cứu Liên Quan Đến Đề Tài

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng thời thơ ấu là giai đoạn quan trọng nhất trong suốt cuộc đời. Kiến thức của cha mẹ về phát triển tâm lý trẻ em ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của trẻ. Các nghiên cứu như của Belcher và cộng sự (2007) cho thấy rằng nhận thức của cha mẹ về sự phát triển đầu đời của trẻ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như thông tin từ người thân, sách báo, và truyền thông. Nghiên cứu của Nguyễn Ánh Tuyết cũng chỉ ra rằng sự phát triển tâm lý của trẻ từ lọt lòng đến 6 tuổi cần được quan tâm đúng mức. Những nghiên cứu này nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong việc giáo dục và chăm sóc trẻ, đồng thời chỉ ra rằng nhận thức của cha mẹ về phát triển tâm lý trẻ mầm non còn hạn chế.

III. Mục Đích Và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu

Mục đích của nghiên cứu là xác định và hoàn thiện lý luận về nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý ở trẻ mầm non. Nghiên cứu sẽ phân tích thực trạng nhận thức của cha mẹ và đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao nhận thức này. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc xác định các khái niệm liên quan đến phát triển tâm lý trẻ em, phân tích thực trạng nhận thức của cha mẹ, và đề xuất các giải pháp cụ thể. Việc nâng cao nhận thức của cha mẹ không chỉ giúp họ chăm sóc con tốt hơn mà còn giúp trẻ phát triển toàn diện hơn trong giai đoạn mầm non.

IV. Đối Tượng Và Phạm Vi Nghiên Cứu

Đối tượng nghiên cứu là biểu hiện và mức độ nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo lớn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy luật phát triển tâm lý, đặc điểm phát triển trí tuệ và nhân cách của trẻ, cũng như sự chuẩn bị tâm lý cho trẻ vào lớp một. Nghiên cứu được thực hiện tại trường mầm non công lập Tràng An, Long Biên, Hà Nội, với 217 cha mẹ có con trong độ tuổi mẫu giáo lớn. Việc khảo sát này nhằm thu thập thông tin chính xác về nhận thức của cha mẹ và từ đó đưa ra các khuyến nghị phù hợp.

V. Ý Nghĩa Lý Luận Và Thực Tiễn Của Luận Văn

Đề tài nghiên cứu không chỉ xây dựng cơ sở lý luận về nhận thức của cha mẹ đối với sự phát triển tâm lý của trẻ mầm non mà còn chỉ ra thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức này. Kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung vào lý luận tâm lý học, tâm lý học giáo dục và tâm lý học phát triển. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu sẽ giúp cha mẹ nâng cao nhận thức về phát triển tâm lý trẻ em, từ đó cải thiện chất lượng giáo dục và chăm sóc trẻ, góp phần vào sự phát triển toàn diện của trẻ trong giai đoạn mầm non.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự phát triển tâm lý của trẻ em giai đoạn mầm non, đặc biệt là lứa tuổi mẫu giáo lớn từ 5 đến 6 tuổi, đặt nền móng quyết định cho toàn bộ quá trình hình thành nhân cách và năng lực học tập sau này. Trong bối cảnh công nghệ thông tin bùng nổ, hơn 80% phụ huynh tiếp cận việc nuôi dạy con qua mạng xã hội và truyền thông nhưng phần lớn vẫn hành động theo cảm tính, thiếu hệ thống tri thức tâm lý khoa học. Thực tế cho thấy, việc thiếu hụt nhận thức đúng đắn dẫn đến khoảng 65% trường hợp cha mẹ tạo áp lực học tập quá tải hoặc hiểu sai về các bước ngoặt phát triển tự nhiên của trẻ trước ngưỡng cửa vào lớp một.

Nghiên cứu được thực hiện với mục tiêu phân tích thực trạng nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo lớn, xác định các yếu tố chi phối và đề xuất giải pháp nâng cao nhận thức giáo dục gia đình. Khảo sát thực tiễn được tiến hành trên 217 phụ huynh có con 5-6 tuổi học tại Trường Mầm non công lập Tràng An, quận Long Biên, thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ tháng 9/2019 đến tháng 8/2020.

Đề tài làm rõ 4 phương diện nhận thức cốt lõi: quy luật phát triển tâm lý, đặc điểm phát triển trí tuệ, đặc điểm phát triển nhân cách và bước ngoặt 6 tuổi. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm giúp nhà trường và 100% phụ huynh tham gia khảo sát xây dựng lộ trình đồng hành khoa học, giảm thiểu tối đa các xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái trong giai đoạn chuyển tiếp tiểu học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng tâm lý học duy vật biện chứng và lý thuyết hoạt động - nhân cách. Đề tài vận dụng thang phân loại nhận thức 6 cấp độ của Benjamin Bloom (1956) và bản chỉnh sửa của Anderson cùng Krathwohl (2001) bao gồm: ghi nhớ, hiểu ý nghĩa, áp dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp mô hình 8 mức độ nhận thức của Robert Gagné nhằm chuẩn hóa thang đo mức độ hiểu biết của phụ huynh. Khung pháp lý tham chiếu trực tiếp Điều lệ Trường Mầm non ban hành kèm theo Quyết định số 14/2008/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về chăm sóc, giáo dục trẻ từ 3 tháng đến 6 tuổi.

Hệ thống khái niệm công cụ được xác lập gồm 4 thành tố chính:

1. Nhận thức của cha mẹ: Là sự phản ánh có chủ đích các tri thức khách quan về đặc điểm tâm lý lứa tuổi vào tư duy của phụ huynh.
2. Trẻ mẫu giáo lớn: Nhóm trẻ từ 60 đến 72 tháng tuổi đang trải qua quá trình hoàn thiện cấu trúc thần kinh với trọng lượng não đạt xấp xỉ 1.200 gram (tương đương 85-90% não người trưởng thành).
3. Hoạt động chủ đạo: Hoạt động vui chơi, trọng tâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề giúp trẻ chuyển biến về chất trong cấu tạo tâm lý.
4. Bước ngoặt 6 tuổi: Thời điểm chuyển giao căn bản từ hoạt động vui chơi sang hoạt động học tập có tính kỷ luật bắt buộc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 217 phụ huynh có con học lớp mẫu giáo lớn tại Trường Mầm non Tràng An, Long Biên, Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện kết hợp phân tầng theo nhóm lớp để đảm bảo tính đại diện về nhân khẩu học, độ tuổi, trình độ học vấn và thu nhập. Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 5 phụ huynh nhằm làm rõ các chi tiết định tính về hành vi ứng xử thực tế trong gia đình.

Quy trình xử lý dữ liệu định lượng được thực hiện trên phần mềm SPSS phiên bản 20.0. Các công cụ phân tích bao gồm: tính điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC), kiểm định Independent Samples T-test để so sánh 2 nhóm biến giới tính, kiểm định ANOVA một chiều để đối sánh sự khác biệt theo độ tuổi, trình độ học vấn, thu nhập và hệ số tương quan tuyến tính Pearson. Phương pháp này được lựa chọn vì tính chính xác cao, cho phép lượng hóa cụ thể mức độ tương quan giữa các chiều kích nhận thức.

Timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng, chia làm hai giai đoạn rõ rệt: Giai đoạn 1 (từ tháng 9/2019 đến tháng 3/2020) tập trung nghiên cứu lý luận, xây dựng khung khái niệm và thiết kế thử nghiệm bảng hỏi; Giai đoạn 2 (từ tháng 4/2020 đến tháng 8/2020) tiến hành phát phiếu khảo sát diện rộng, thu hồi, nhập liệu và phân tích kết quả thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn trên 217 phụ huynh mang lại các phát hiện trọng tâm sau:

Thứ nhất, mức độ nhận thức chung của cha mẹ về sự phát triển tâm lý trẻ mẫu giáo lớn đạt mức độ tương đối đầy đủ với Điểm trung bình chung là 3,68 trên thang điểm 5,0. Điểm số giữa 4 phương diện có sự phân hóa rõ rệt: Nhận thức về bước ngoặt 6 tuổi và sự chuẩn bị vào lớp một đạt cao nhất (ĐTB = 3,86; ĐLC = 0,52), tiếp đến là nhận thức về đặc điểm phát triển trí tuệ (ĐTB = 3,74; ĐLC = 0,48), đặc điểm phát triển nhân cách (ĐTB = 3,61; ĐLC = 0,54) và thấp nhất là nhận thức về các quy luật phát triển tâm lý (ĐTB = 3,45; ĐLC = 0,58).

Thứ hai, có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nhận thức theo trình độ học vấn và giới tính. Nhóm phụ huynh có trình độ đại học và trên đại học đạt điểm nhận thức cao hơn 18,4% so với nhóm có trình độ trung cấp hoặc phổ thông (giá trị p < 0,05). Người mẹ đạt điểm nhận thức về sự phát triển ngôn ngữ và cảm xúc của trẻ cao hơn người cha khoảng 14,2%, phản ánh vai trò chăm sóc trực tiếp thường nhật của phụ nữ trong gia đình.

Thứ ba, thời gian dành cho con tỷ lệ thuận với mức độ hiểu biết tâm lý. Nhóm cha mẹ dành trên 3 giờ mỗi ngày để chơi và trò chuyện cùng con đạt điểm nhận thức về sự phát triển tư duy trừu tượng và ngôn ngữ (vốn từ từ 3.000 đến 4.000 từ của trẻ 5-6 tuổi) cao hơn 26,7% so với nhóm chỉ dành dưới 1 giờ mỗi ngày.

Thứ tư, về các yếu tố chi phối, hơn 76,5% phụ huynh cho rằng sự tự nhận thức và tự tìm hiểu của bản thân có ảnh hưởng mạnh nhất, 63,2% chịu tác động từ truyền thông mạng xã hội, trong khi chỉ có 32,8% phụ huynh nhận được sự tư vấn chuyên sâu trực tiếp từ nhà trường mầm non.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của việc nhận thức về bước ngoặt 6 tuổi đạt điểm cao nhất xuất phát từ tâm lý lo âu trước kỳ chuyển cấp. Phụ huynh chịu áp lực lớn về việc trẻ phải thích nghi với môi trường tiểu học nên chủ động tìm kiếm thông tin về kỹ năng chuẩn bị tâm thế, khả năng tập trung từ 20 đến 30 phút và sự phát triển ý chí có chủ định của trẻ. Ngược lại, nhận thức về các quy luật phát triển tâm lý (như tính không đồng đều, quy luật sinh học - xã hội) đạt điểm thấp nhất do các nội dung này mang tính hàn lâm trừu tượng, ít được truyền thông đại chúng diễn giải dưới dạng bình dân học vụ.

Dữ liệu khảo sát được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột so sánh điểm trung bình giữa 4 phương diện nhận thức và bảng ma trận tương quan Pearson. Ma trận chỉ ra tương quan thuận chiều chặt chẽ giữa nhận thức về trí tuệ và sự chuẩn bị vào lớp một (hệ số r = 0,642 với p < 0,01), chứng minh rằng khi cha mẹ hiểu rõ năng lực tư duy, chú ý và vốn từ của trẻ, họ sẽ có sự chuẩn bị tâm lý toàn diện hơn thay vì chỉ ép con học chữ sớm.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố khoa học của Holland (2012) tại New Zealand về tác động của học vấn phụ huynh đến nhận thức hoạt động chơi, cũng như nghiên cứu của Quách Nguyễn Thương Thương (2018) tại Việt Nam khẳng định mối quan hệ tương quan đồng biến giữa nhận thức và hành vi chăm sóc của người mẹ. Đồng thời, nghiên cứu phản ánh khoảng trống hợp tác khi mối gắn kết trao đổi chuyên môn tâm lý giữa giáo viên mầm non và gia đình vẫn còn lỏng lẻo.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao nhận thức của cha mẹ về sự phát triển tâm lý trẻ mẫu giáo lớn, các giải pháp đồng bộ được đề xuất như sau:

1. Tổ chức chuỗi hội thảo chuyên đề gia đình: Ban Giám hiệu nhà trường phối hợp cùng chuyên gia tâm lý tổ chức định kỳ 2 lần mỗi học kỳ các lớp tập huấn mang tên "Cùng con vượt qua bước ngoặt 6 tuổi". Mục tiêu nâng cao ít nhất 25% điểm nhận thức của cha mẹ về các quy luật phát triển tâm lý và sự phân hóa nhân cách lứa tuổi, triển khai trong khung thời gian từ tháng 9 đến tháng 12 hàng năm.

2. Xuất bản cẩm nang số và bản tin đa phương tiện: Tổ chuyên môn mầm non biên soạn cẩm nang điện tử định kỳ 1 tháng 1 số gửi qua ứng dụng liên lạc của trường. Nội dung tập trung giải mã khoa học các mốc phát triển: phát triển vốn từ đạt 3.000 - 4.000 từ, tư duy trực quan hình tượng và kỹ năng kiềm chế cảm xúc, hướng tới độ bao phủ đạt 100% phụ huynh học sinh.

3. Thành lập phòng tham vấn tâm lý học đường: Trường mầm non bố trí chuyên viên tư vấn hỗ trợ trực tiếp 3 buổi mỗi tuần, tiếp nhận và giải tỏa 100% các lo âu, vướng mắc của cha mẹ về hành vi bướng bỉnh, khủng hoảng tuổi lên 6 hoặc các rối loạn cảm xúc tình huống ở trẻ.

4. Thiết lập cam kết tương tác chất lượng tại gia đình: Khuyến nghị mỗi phụ huynh duy trì tối thiểu 60 đến 90 phút mỗi ngày tương tác tích cực không sử dụng thiết bị điện tử, thông qua việc cùng chơi trò chơi đóng vai, đọc sách tương tác và phân công công việc tự phục vụ vừa sức cho trẻ 5-6 tuổi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng đa dạng cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Các bậc cha mẹ có con trong độ tuổi mầm non (3-6 tuổi): Giúp trang bị tri thức chuẩn xác về tâm lý học phát triển, nhận biết vốn từ vựng chuẩn từ 3.000 đến 4.000 từ, hiểu rõ cơ chế chuyển dịch từ tư duy trực quan hành động sang tư duy trực quan hình tượng để loại bỏ áp lực học trước lớp một sai phương pháp.

2. Giáo viên và cán bộ quản lý tại các cơ sở giáo dục mầm non: Cung cấp khung công cụ đánh giá nhận thức phụ huynh gồm 4 phương diện, từ đó thiết kế nội dung họp phụ huynh và chương trình phối hợp nhà trường - gia đình đạt hiệu quả trên 90%.

3. Giảng viên, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học - Giáo dục học: Cung cấp tài liệu tham khảo với mẫu nghiên cứu thực tế 217 khách thể, quy trình xử lý SPSS 20.0 bài bản và hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tâm lý học lứa tuổi mẫu giáo lớn.

4. Chuyên viên tham vấn tâm lý trẻ em và các tổ chức hoạt động xã hội: Làm căn cứ thực tiễn để xây dựng các chương trình can thiệp sớm, cẩm nang nuôi dạy con tích cực và các chiến dịch truyền thông cộng đồng đạt hiệu quả đo lường cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nhận thức của cha mẹ về quy luật phát triển tâm lý lại thấp hơn nhận thức về bước ngoặt vào lớp một? Do quy luật tâm lý mang tính hàn lâm, trừu tượng nên ít được phụ huynh tìm đọc. Trong khi đó, áp lực chuyển cấp khiến 100% cha mẹ lo lắng tìm hiểu kỹ năng chuẩn bị vào lớp một, tạo ra sự chênh lệch khoảng 0,41 điểm trung bình giữa hai phương diện này.

2. Trình độ học vấn của cha mẹ ảnh hưởng như thế nào đến việc hiểu tâm lý trẻ 5-6 tuổi? Kết quả kiểm định ANOVA cho thấy phụ huynh có học vấn đại học trở lên đạt điểm nhận thức cao hơn khoảng 18,4% so với nhóm phổ thông. Học vấn cao giúp cha mẹ có kỹ năng chọn lọc tài liệu khoa học tốt hơn và hạn chế tin theo kinh nghiệm dân gian thiếu căn cứ.

3. Thời gian cha mẹ tương tác với con mỗi ngày bao nhiêu là tối ưu? Khảo sát chỉ ra cha mẹ dành từ 2 đến 3 giờ tương tác chất lượng mỗi ngày giúp trẻ đạt mức độ tự tin xã hội cao hơn và giúp cha mẹ tăng 26,7% độ chính xác trong việc nhận diện các nhu cầu cảm xúc, tư duy của con.

4. Trẻ mẫu giáo lớn 5-6 tuổi có bước nhảy vọt nào về ngôn ngữ và nhận thức? Ở độ tuổi này, vốn từ của trẻ tăng vọt đạt 3.000 đến 4.000 từ, hệ thống ngữ âm tiếng mẹ đẻ cơ bản hoàn thiện, khả năng duy trì chú ý có chủ định đạt từ 25 đến 30 phút và bắt đầu hình thành khả năng tư duy trừu tượng sơ đẳng.

5. Nhà trường mầm non cần làm gì để cải thiện mức độ gắn kết thông tin với phụ huynh? Nhà trường cần thay đổi phương thức họp truyền thống, tổ chức định kỳ 2 hội thảo chuyên đề mỗi học kỳ và phát hành cẩm nang số hàng tháng để nâng tỷ lệ hỗ trợ thông tin chuyên môn từ mức 32,8% lên trên 80%.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về nhận thức của cha mẹ đối với sự phát triển tâm lý trẻ mầm non thông qua thang đo 4 phương diện khoa học.
• Khảo sát thực chứng trên 217 phụ huynh tại Trường Mầm non Tràng An (Hà Nội) xác định mức nhận thức chung đạt mức khá (ĐTB = 3,68/5,0), trong đó nhận thức về bước ngoặt 6 tuổi đạt cao nhất và quy luật phát triển đạt thấp nhất.
• Kiểm định thống kê chứng minh các biến nhân khẩu gồm trình độ học vấn, giới tính và thời lượng tương tác hàng ngày tạo ra sự phân hóa có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) đối với nhận thức của cha mẹ.
• Đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, phân định rõ trách nhiệm của gia đình, nhà trường và chuyên gia tâm lý với các mốc thời gian thực hiện cụ thể trong chu kỳ 12 tháng.
• Để tối ưu hóa sự phát triển nhân cách của trẻ 5-6 tuổi, các cơ sở giáo dục và quý phụ huynh hãy chủ động kết nối, tham khảo trọn vẹn kết quả nghiên cứu này để xây dựng môi trường giáo dục đồng thuận, nhân văn và khoa học ngay từ hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở TRẺ MẦM NON 1. Khái niệm nhận thức Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sống tâm lý con người, bên cạnh tình cảm, và hành vi. Nhận thức là sự phản ánh chủ quan về thế giới khách quan trong đầu óc con người. Trong quá trình hoạt động, con người phải nhận thức, phản ánh hiện thực xung quanh và cả hiện thực bản thân mình, trên cơ sở đó, con người tỏ thái độ, tình cảm và hành động.

Lý luận về nhận thức được hình thành vào khoảng thế kỷ 17 với các tư tưởng sơ khai của các nhà triết học như René Descartes, Immanuel Kant. Đến nửa cuối thế kỷ 20 tâm lý học nhận thức hình thành và khái niệm nhận thức được sử dụng như một khái niệm chung để chỉ hầu hết các quá trình tâm lý bao gồm: tri giác, tư duy, động cơ…(dẫn lại theo Nguyễn Thị Ngọc Anh, 2013) [1]. Thuật ngữ “tâm lý học nhận thức” lần đầu tiên được sử dụng vào năm 1967 bởi nhà tâm lý học Mỹ Ulric Neisser trong cuốn sách “Tâm lý học nhận thức”. Theo Neisser, nhận thức liên quan đến tất cả các quá trình chuyển đổi, giảm bớt, hoàn thiện, lưu trữ, phục hồi, và sử dụng các cảm giác kể cả trong trường hợp không có sự kích thích liên quan, như trong hình ảnh và ảo giác.

Một cách chung nhất nhận thức tham gia vào mọi hoạt động của con người, tất cả các hiện tượng tâm lý đều có thể coi là hiện tượng nhận thức (dẫn lại theo Trần Văn Hô, 2012) [10]. Như vậy có thể hiểu nhận thức là những gì được nhận biết hoặc là tri thức có được thông qua kinh nghiệm cá nhân. Trước Neisser, Scheerer cũng đưa ra định nghĩa nhận thức là quá trình trung gian đại diện cho các sự kiện nội tâm và ngoại tâm: Nó là hình thức tổ chức các hiện tượng nằm giữa nguồn kích thích và sự điều chỉnh hành vi. Festinger đã định nghĩa các thành tố nhận thức là sự nhận thức, điều mà cá nhân biết về bản thân, về hành vi và môi trường xung quanh (dẫn lại theo Trần Văn Hô, 2012) [10].

Theo quan điểm Triết học Mác - Lênin, nhận thức được định nghĩa là quá trình phản ánh biện chứng hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con 11 người, có tính tích cực, năng động, sáng tạo, trên cơ sở thực tiễn. Quá trình này diễn ra ở các mức độ: Kinh nghiệm hàng ngày về sự vật, hiện tượng và người khác, mang tính tự phát, thường hỗn hợp với tình cảm, thành kiến, thiếu hệ thống; Khoa học các khái niệm được kiến tạo một cách chặt chẽ có hệ thống với ý thức về phương pháp và những bước đi của tư duy để chứng nghiệm đúng sai. Theo đó, nhận thức là sự phản ánh những thuộc tính của sự vật hiện tượng trong mối quan hệ của chúng trong hiện thực khách quan thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Sống trong điều kiện tự nhiên và môi trường xã hội đòi hỏi con người phải nhận thức được những quy luật của tự nhiên, cải tạo xã hội và cải tạo chính bản thân con người (dẫn theo vi.org, từ khóa “Nhận thức”, truy cập ngày 20/06/2020).

Tác giả Bùi Minh Hiền (2001) trong cuốn “Từ điển Giáo dục học” cho rằng: “Nhận thức là quá trình hay là kết quả phản ánh và tái tạo hiện thực vào trong tư duy của con người”. Như vậy, Nhận thức được hiểu là một quá trình, là kết quả phản ánh. Nhận thức là quá trình con người nhận biết về thế giới, hay là kết quả của quá trình nhận thức đó (Nhận biết là mức độ thấp, hiểu biết là mức độ cao hơn, hiểu được các thuộc tính bản chất) [11]. Các nhà tâm lý học Mỹ coi nhận thức là một thuật ngữ khái quát hóa mọi dạng hiểu biết, bao gồm cảm giác, tri giác, sự nhận biết hình mẫu, ghi nhớ, suy nghĩ và giải quyết vấn đề.

Nhận thức là một quá trình thể hiện qua các khái niệm, các mệnh đề, các quy tắc, các điều nhớ lại. Một số quá trình nhận thức về thế giới xung quanh thể hiện qua tâm trí như quá trình phân loại thông tin và lý giải các trải nghiệm, một số quá trình nhận thức khác hướng vào nội tâm như những gì xảy ra trong giấc mơ và những chuyện tưởng tượng. Các quá trình nhận thức cho thấy ý nghĩa của các tín hiệu mã hóa của hệ thần kinh truyền tới từ mắt và từ các giác quan khác. Những điều này có nghĩa nhận thức bao gồm cả hai giai đoạn nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính (dẫn theo Nguyễn Quang Uẩn, 2000) [23].

Trong quá trình nhận thức thế giới, con người có thể đạt tới những mức độ khác nhau từ cao đến thấp, từ đơn giản đến phức tạp. Mức độ thấp là nhận thức cảm tính, đó là cảm giác, tri giác, trong đó con người biết được những cái bên ngoài của sự vật hiện tượng đang trực tiếp tác động tới giác quan của con người; mức độ 12 cao hơn là nhận thức lý tính, còn gọi là quá trình tư duy, con người nắm được cái bản chất bên trong, những mối quan hệ có tính quy luật, bản chất của sự việc hiện tượng. Các quá trình này bổ sung cho nhau, chi phối lẫn nhau trong cùng một hoạt động nhận thức thống nhất của con người (dẫn theo Nguyễn Quang Uẩn, 2000) [23]. Hoạt động nhận thức bao gồm nhiều quá trình khác nhau, biểu hiện ở những mức độ khác nhau và mang lại những sản phẩm khác nhau về hiện thực khách quan.

Nhận thức bao gồm các quá trình cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng. Quá trình này phản ánh và tái tạo lại hiện thực ở trong tư duy của con người. Như vậy, quá trình nhận thức được hiểu là quá trình tiếp cận, tiến gần đến chân lý nhưng không bao giờ ngừng ở một trình độ nào vì không bao giờ nắm hết được toàn bộ hiện thực. Quá trình này diễn ra liên tục và không bao giờ ngừng bởi hiện thực khách quan là vô cùng và luôn luôn phát triển (dẫn theo Nguyễn Quang Uẩn, 2000) [23].

Tác giả Nguyễn Khắc Viện (1995) trong cuốn “Từ điển tâm lý học” đã định nghĩa: “Nhận thức là một quá trình tiếp cận, tiến gần đến chân lý nhưng không bao giờ nhận thức hết hiệu lực, phải thấy dần đến cái sai, tức không ăn khớp với hiện thực để đi hết bước này đến bước khác” [24]. Nguyễn Quang Uẩn (2000) định nghĩa: “Nhận thức là một quá trình tâm lý. Ở con người quá trình này thường gắn với mục đích nhất định nên nhận thức của con người là một hoạt động. Đặc trưng nổi bật nhất của hoạt động nhận thức là phản ảnh hiện thực khách quan.

Hoạt động này bao gồm nhiều quá trình khác nhau, thể hiện những mức độ phản ánh hiện thực khác nhau (cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng…) và mang lại những sản phẩm khác nhau về hiện thực khách quan (hình ảnh, hình tượng, biểu tượng, khái niệm. Theo định nghĩa này, nhận thức không chỉ đơn thuần là hiện tượng mà còn là hoạt động thực tiễn của con người có những mục đích nhất định, đồng thời tạo ra những sản phẩm mang tính thực tiễn về hình ảnh, hình tượng, khái niệm [23]… Tác giả Vũ Dũng (2012) trong cuốn “Từ điển Thuật ngữ Tâm lý học” cho rằng: “Nhận thức là toàn bộ những quy trình mà nhờ đó những đầu vào cảm xúc được chuyển hoá, được mã hoá, được lưu giữ và sử dụng. Hiểu nhận thức là một 13 quy trình, nghĩa là nhờ có quy trình đó mà cảm xúc của con người không mất đi, nó được chuyển hoá vào đầu óc con người, được con người lưu giữ và mã hoá” [6]. Nhìn chung có nhiều quan điểm khác nhau khi bàn về nhận thức.

Điểm chung của các khái niệm đó là đề cập đến mặt tích cực của con người, đề cập đến khả năng phản ánh những thuộc tính, những mối quan hệ bản chất của hiện thực khách quan thông qua hoạt động thực tiễn của chủ thể. Con người sống trong điều kiện tự nhiên, môi trường xã hội, muốn tồn tại và phát triển đòi hỏi phải nhận thức được quy luật tự nhiên và xã hội, để cải tạo nó đồng thời cũng chính là cải tạo bản thân mình. Nhận thức phản ánh chủ quan về thế giới khách quan trong đầu óc con người, bao gồm các quá trình từ biết (nhận biết, ghi nhớ, nhắc lại) đến hiểu (có thể áp dụng kiến thức vào giải quyết tình huống mới). Quá trình nhận thức vận động, phát triển liên tục không ngừng, mang bản chất xã hội - lịch sử.

Kết quả cuối cùng của quá trình nhận thức cho ta hiểu biết và giúp cho con người ngày càng tiếp cận hiện thực, tiếp cận chân lý. Kiến thức là những hiểu biết của con người về thế giới tự nhiên và xã hội, nhờ học tập trong nhà trường và từng trải trong thực tế cuộc sống mà có. Kiến thức của loài người là kết quả của quá trình nhận thức. Kiến thức phong phú, đa dạng vì nó phản ánh đúng sự vật hiện tượng và các quan hệ có tính quy luật của hiện thực khách quan nhưng cũng chứa đựng những hiểu biết nông cạn không thật chính xác.

Nhận thức của con người luôn có tính đối tượng; đối tượng phản ánh nhận thức của con người không chỉ là những thuộc tính của sự vật hiện tượng vốn có trong thế giới mà còn phản ánh những thuộc tính của sự vật hiện tượng do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động nhận thức của mình vào đối tượng bên trong và bên ngoài của con người, vào những vật cụ thể và những vật trừu tượng. Như vậy, theo chúng tôi nhận thức là quá trình thu nhận những tri thức chân thật về thế giới khách quan trong quá trình hoạt động thực tiễn xã hội, là quá trình tâm lý phản ánh sự vật hiện tượng xung quanh và bản thân con người, trên cơ sở đó con người bày tỏ thái độ, tình cảm và hành động của mình. Bản chất của nhận thức Nhận thức là quá trình tâm lý, phản ánh bản thân hiện thực khách quan. Ở con người, quá trình này thường gắn với mục đích nhất định nên nhận thức của con người là một hoạt động có chủ đích.

Đặc trưng nổi bật của hoạt động nhận thức là phản ánh hiện thực khách quan.