Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề

Hướng dẫn dạy kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai. Phát triển ý thức an toàn và kỹ năng sống cho trẻ nhỏ một cách hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Hoàng Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Huỳnh Văn Sơn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo dục mầm non
• Đề tài: Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5 6 tuổi

Kỹ năng tự bảo vệ bản thân là khả năng trẻ vận dụng kiến thức và kinh nghiệm để nhận diện, ứng phó trước các tình huống nguy hiểm. Trẻ 5-6 tuổi đang trong giai đoạn phát triển mạnh về nhận thức và hành vi xã hội. Đây là thời điểm phù hợp để hình thành kỹ năng phòng tránh nguy cơ. Giáo dục mầm non đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức an toàn cho trẻ. Trò chơi đóng vai theo chủ đề là phương pháp hiệu quả để trẻ học kỹ năng sống. Phương pháp này giúp trẻ tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên, không gượng ép. Trẻ được trải nghiệm thực tế thông qua các tình huống mô phỏng. Nghiên cứu của Nguyễn Hoàng Phương Thảo (2018) đã đề xuất biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề tại trường mầm non. Kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả tích cực trong việc nâng cao nhận thức và hành vi an toàn của trẻ.

1.1. Khái niệm kỹ năng tự bảo vệ bản thân ở trẻ mầm non

Kỹ năng tự bảo vệ bản thân được định nghĩa là khả năng trẻ sử dụng kiến thức, kinh nghiệm để nhận diện và ứng phó trước các tình huống bất ngờ, nguy hiểm nhằm bảo vệ sự an toàn cho chính mình. Theo chương trình giáo dục mầm non, nội dung này bao gồm việc nhận biết đồ vật nguy hiểm, phòng tránh nơi không an toàn, biết kêu cứu khi gặp nguy hiểm và không đi theo người lạ. Trẻ 5-6 tuổi có thể tiếp nhận và rèn luyện các kỹ năng này thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế.

1.2. Vai trò của trò chơi đóng vai theo chủ đề trong giáo dục trẻ 5 6 tuổi

Trò chơi đóng vai theo chủ đề là hoạt động trẻ nhập vai vào các nhân vật để thực hiện hành động theo kịch bản có chủ đích. Phương pháp này phù hợp với đặc điểm tâm lý trẻ 5-6 tuổi vì trẻ thích khám phá, trải nghiệm và học hỏi qua hoạt động vui chơi. Trò chơi giúp trẻ phát triển khả năng giao tiếp, tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề. Đặc biệt, khi áp dụng trong giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân, trò chơi đóng vai giúp trẻ tiếp thu kiến thức an toàn một cách tự nhiên và ghi nhớ lâu dài.

II. Thực trạng giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5 6 tuổi

Thực trạng giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi tại các trường mầm non ở Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy nhiều kết quả đáng ghi nhận song vẫn còn tồn tại hạn chế. Nhiều giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng an toàn cho trẻ. Tuy nhiên, việc triển khai còn mang tính hình thức, chưa có biện pháp cụ thể và hệ thống. Nội dung giáo dục chủ yếu dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà thiếu đi phần thực hành. Phương pháp giảng dạy còn đơn điệu, chưa tận dụng được ưu điểm của trò chơi đóng vai. Một số giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu về phương pháp giáo dục kỹ năng sống. Cơ sở vật chất tại nhiều trường chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu tổ chức trò chơi đóng vai. Phụ huynh chưa phối hợp chặt chẽ với nhà trường trong việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho con em.

2.1. Tình hình triển khai tại các trường mầm non hiện nay

Tại các trường mầm non ở Thành phố Hồ Chí Minh, việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi được thực hiện thông qua các hoạt động học tập và vui chơi hàng ngày. Nhiều trường đã tích hợp nội dung giáo dục an toàn vào chương trình giảng dạy. Giáo viên thường sử dụng phương pháp kể chuyện, thảo luận nhóm và hướng dẫn trực tiếp. Tuy nhiên, việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề chuyên biệt về kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế. Thời lượng dành cho các hoạt động này chưa đủ để trẻ hình thành kỹ năng vững chắc.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân của thực trạng giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân

Hạn chế lớn nhất trong giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi là thiếu biện pháp giáo dục có hệ thống. Giáo viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng tổ chức trò chơi đóng vai. Chương trình đào tạo giáo viên mầm non chưa chú trọng đúng mức đến nội dung giáo dục kỹ năng sống. Nguyên nhân khác bao gồm thiếu tài liệu hướng dẫn chuyên biệt, áp lực chương trình học tập và cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu. Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong giáo dục kỹ năng an toàn cho trẻ còn lỏng lẻo.

III. Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân qua trò chơi đóng vai theo chủ đề

Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề bao gồm nhiều bước thực hiện có hệ thống. Giáo viên cần xây dựng kịch bản trò chơi phù hợp với đặc điểm tâm lý và khả năng của trẻ. Chủ đề trò chơi xoay quanh các tình huống nguy hiểm thực tế như phòng tránh tai nạn, ứng phó khi gặp người lạ, xử lý tình huống cháy nổ. Giáo viên đóng vai trò người hướng dẫn, tạo môi trường an toàn để trẻ trải nghiệm. Quá trình thực hiện gồm ba giai đoạn: giúp trẻ hiểu mục đích và kiến thức cơ bản, giáo viên thao tác mẫu và hướng dẫn xử lý tình huống, cuối cùng cho trẻ luyện tập để hình thành kỹ năng. Việc đánh giá cần thực hiện thường xuyên thông qua quan sát hành vi của trẻ trong các hoạt động hàng ngày.

3.1. Thiết kế kịch bản trò chơi đóng vai theo chủ đề kỹ năng tự bảo vệ

Thiết kế kịch bản trò chơi đóng vai đòi hỏi giáo viên phải nắm vững nội dung giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân theo chương trình giáo dục mầm non. Kịch bản cần bao gồm các tình huống gần gũi với cuộc sống hàng ngày của trẻ như phòng tránh bỏng nước sôi, không nhận quà của người lạ, biết cách kêu cứu khi gặp nguy hiểm. Nhân vật trong trò chơi phù hợp với lứa tuổi 5-6 tuổi. Giáo viên chuẩn bị đạo cụ đơn giản, dễ tìm để trẻ dễ dàng nhập vai. Thời gian tổ chức mỗi trò chơi khoảng 20-30 phút để đảm bảo hiệu quả.

3.2. Quy trình tổ chức và đánh giá hiệu quả trò chơi đóng vai giáo dục kỹ năng tự bảo vệ

Quy trình tổ chức trò chơi đóng vai gồm các bước: giới thiệu chủ đề và tình huống, phân vai cho trẻ, hướng dẫn cách xử lý tình huống, cho trẻ thực hành và nhận xét đánh giá. Giáo viên quan sát biểu hiện của trẻ để đánh giá mức độ tiếp thu kỹ năng. Tiêu chí đánh giá dựa trên khả năng nhận diện nguy hiểm, cách ứng phó phù hợp và mức độ tự tin của trẻ. Kết quả đánh giá được ghi nhận vào sổ theo dõi sự phát triển của trẻ. Giáo viên điều chỉnh kịch bản và phương pháp dựa trên kết quả đánh giá để nâng cao hiệu quả giáo dục.

IV. Kết luận và ứng dụng biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân

Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề mang lại hiệu quả tích cực trong thực tế. Nghiên cứu cho thấy trẻ được tham gia các trò chơi đóng vai có sự tiến bộ rõ rệt về nhận thức và hành vi an toàn. Trẻ biết cách nhận diện tình huống nguy hiểm và ứng phó phù hợp. Phương pháp này phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, giúp trẻ tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên và vui vẻ. Giáo viên mầm non có thể áp dụng biện pháp này vào chương trình giảng dạy hàng ngày. Phụ huynh cũng có thể sử dụng trò chơi đóng vai tại nhà để củng cố kỹ năng an toàn cho con em. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống trong chương trình giáo dục mầm non hiện nay.

4.1. Ý nghĩa của biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân qua trò chơi đóng vai

Biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân qua trò chơi đóng vai có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển toàn diện cho trẻ 5-6 tuổi. Phương pháp này giúp trẻ hình thành kỹ năng phòng tránh tai nạn, ứng phó tình huống nguy hiểm một cách chủ động. Trẻ phát triển khả năng tư duy, sáng tạo và kỹ năng giao tiếp xã hội. Biện pháp này cũng hỗ trợ giáo viên trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục kỹ năng sống theo chương trình giáo dục mầm non. Nghiên cứu góp phần bổ sung tài liệu khoa học về phương pháp giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non tại Việt Nam.

4.2. Khuyến nghị áp dụng biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân trong thực tế

Để áp dụng hiệu quả biện pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản thân qua trò chơi đóng vai, cần thực hiện các khuyến nghị sau. Giáo viên mầm non cần được bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp tổ chức trò chơi đóng vai. Nhà trường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và đạo cụ phục vụ hoạt động trò chơi. Chương trình đào tạo giáo viên cần tăng cường nội dung giáo dục kỹ năng sống cho trẻ. Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện kỹ năng an toàn cho trẻ. Bộ Giáo dục và Đào tạo nên ban hành hướng dẫn chi tiết về nội dung và phương pháp giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề khác nhau như sau:  Quan điểm thứ nhất: Xem xét kỹ năng nghiêng về mặt kỹ thuật của thao tác, hành động. - Tác giả Trần Trọng Thủy cho rằng: “Kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành động con người nắm được cách thức hành động tức là hành động có kỹ năng” [22]. Kruteski trong quyển Tâm lý học năm 1980, cho rằng:“Kỹ năng là các phương thức thực hiện hoạt động- cái mà con người lĩnh hội được”. Kovaliov thì nhấn mạnh: “Kỹ năng là phương thức thực hiện hành động phù hợp với mục đích và điều kiện của hành động” [22].

Các tác giả này cho rằng kỹ năng được xem là phương tiện thực hiện hành động phù hợp với mục đích và điều kiện hành động con người đã nắm vững, muốn thực hiện được hành động con người phải có tri thức về hành động. Cụ thể, phải hiểu được mục đích, cách thức và phương tiện, điều kiện hành động. Khi con người nắm được các tri thức về hành động, thực hiện hành động theo các yêu cầu khác nhau của thực tiễn, tức là đã có kỹ năng hành động. Mức độ thành thạo của kỹ năng phụ thuộc vào mức độ nắm vững tri thức về hành động và sử dụng chúng vào hoạt động thực tiễn.

 Quan điểm thứ hai: Xem xét kỹ năng nghiêng về năng lực của con người. - Theo quan điểm của K. Platônôp: “Kỹ năng là khả năng của con người thực hiện một hoạt động bất kì nào đó hay là các hành động trên cơ sở của kinh nghiệm cũ” [44]. Levitov quan niệm rằng: “Kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay một hoạt động phức tạp hơn bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức đúng đắn, có tính đến những điều kiện nhất định” [44].

- Tác giả Vũ Dũng đã định nghĩa: “Kỹ năng là năng lực vận dụng có kết quả những tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng” [13]. - Theo tác giả Huỳnh Văn Sơn quan niệm: “Kỹ năng là khả năng thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép. Kỹ năng không chỉ đơn thuần về mặt kỹ thuật mà còn biểu hiện năng lực của con người” [36]. - Tác giả Đặng Thành Hưng (2013): Kỹ năng là một dạng hành động được thực hiện tự giác dựa trên tri thức về công việc, khả năng vận động và những điều kiện sinh học - tâm lý, xã hội khác của cá nhân (chủ thể của kỹ năng đó) như nhu cầu tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân, giá trị bên trong,.

Như vậy có thể nhận thấy theo các tác giả ở quan điểm thứ hai thì kỹ năng nghiêng về khả năng của con người để thực hiện các công việc hay giải quyết vấn đề đã bao hàm cả quan điểm thứ nhất của các tác giả cho rằng kỹ năng là kỹ thuật hành động, bởi vì khi con người giải quyết các vấn đề thì cần nhiều tri thức lẫn kỹ thuật hành động. Kỹ năng được hiểu theo quan điểm này vừa có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo. Nhờ có tính mềm dẻo mà con người có tính sáng tạo trong hoạt động thực tiễn. Do đó, từ các quan điểm trên chúng tôi cho rằng: Kỹ năng là khả năng vận dụng tri thức, kinh nghiệm một cách linh hoạt để để giải quyết vấn đề một cách hợp lí trong những điều kiện phù hợp.

Sự hình thành và phát triển kỹ năng - Theo P. Galperin và các đồng sự của ông cho rằng cơ chế hình thành tri thức và kỹ năng chính là cơ chế hình thành hành động trí óc qua 5 giai đoạn:  Giai đoạn 1: Thiết lập cơ sở định hướng hành động  Giai đoạn 2: Hành động với đồ vật hay vật chất hóa 17  Giai đoạn 3: Hành động ngôn ngữ bên ngoài  Giai đoạn 4: Hành động với lời nói thầm  Giai đoạn 5: Hành động trong trí óc. - Theo tác giả Trần Quốc Thành cho rằng để hình thành kỹ năng cần trải qua ba giai đoạn bao gồm:  Giai đoạn nhận thức đầy đủ về mục đích, cách thức, điều kiện hành động.  Giai đoạn quan sát mẫu và làm theo mẫu  Giai đoạn tập luyện để tiến hành các hành động theo đúng yêu cầu, điều kiện hành động nhằm đạt mục đích đã đặt ra [35].

- Dựa vào cách phân loại các giai đoạn hình thành kỹ năng của tác giả Hoàng Thị Oanh, với trẻ 5 – 6 tuổi để hình thành kỹ năng nói chung và kỹ năng tự bảo vệ nói riêng cần trải qua các giai đoạn:  Giai đoạn nhận thức: là giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành kỹ năng. Giai đoạn này rất quan trọng vì để hành động có hiệu quả con người phải thực hiện và nắm được những điều kiện cần thiết của hành động đó. Ở giai đoạn này, người lớn hoặc GVMN hướng dẫn trẻ nắm được lý thuyết hành động, nhận thức đầy đủ mục đích, cách thức, điều kiện hành động chứ chưa hành động thực sự.  Giai đoạn làm thử: là giai đoạn trẻ bắt đầu hành động.

Lúc này, trẻ hoàn toàn có thể làm theo mẫu trên cơ sở nhận thức đầy đủ về mục đích, cách thức điều kiện hành động hoặc trẻ có thể hành động theo hiểu biết của mình. Ở giai đoạn này, hành động của trẻ vẫn còn nhiều sai sót, các thao tác còn lúng túng, hành động cố thể đạt ở mức độ thấp hoặc không đạt kết quả.  Giai đoạn kỹ năng bắt đầu hình thành: là giai đoạn trẻ đã có thể hành động độc lập, ít sai sót, các hành động tự bảo vệ thực hiện thuần thục hơn, hành động đạt kết quả trong những điều kiện quen thuộc. 18  Giai đoạn kỹ năng được hoàn thiện: là giai đoạn trẻ thực hiện hành động tự bảo vệ có kết quả không chỉ trong điều kiện quen thuộc mà cả trong những hoàn cảnh mới, các thao tác thuần thục, các hành động đã có sự sáng tạo [31].

Trong giới hạn nghiên cứu của luận văn, chúng tôi lựa chọn quan điểm của tác giả Trần Quốc Thành để xem xét các giai đoạn hình thành kỹ năng. Từ ban đầu, giáo viên phải giúp trẻ nhận thức được mục đích, vai trò và những vấn đề cơ bản của việc luyện tập kỹ năng trong các hoạt động giờ học, hoạt động sinh hoạt, đầu giờ chơi. Tiếp đến, trong quá trình tổ chức cho trẻ chơi TC ĐVTCĐ, giáo viên phải làm thao tác mẫu cho trẻ quan sát, hướng dẫn trẻ cách thực hiện và cuối cùng cho trẻ tập luyện để hình thành kỹ năng dù rằng cách tổ chức thật nhẹ nhàng và khéo léo. Kỹ năng sống - Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), kỹ năng sống là khả năng để có hành vi thích ứng và tích cực, giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày [2].

- Theo Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), kỹ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới. Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về khả năng tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kỹ năng [2]. - Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) cho rằng: “Kỹ năng sống là năng lực cá nhân giúp cho việc thực hiện đầy đủ chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày”. Kỹ năng sống gắn với 4 trụ cột của giáo dục, đó là: Học để biết, gồm các kỹ năng tư duy như: giải quyết vấn đề, tư duy phê phán, ra quyết định, nhận thức được hậu quả,.; Học làm người gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng, cảm xúc, tự nhận thức, tự tin,.

; Học để sống với người khác, gồm các kỹ năng xã hội như: giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông; Học để làm, gồm các kỹ năng thực hiện công việc và các nhiệm vụ như kỹ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm,. - Kỹ năng sống còn có nghĩa là khả năng phân tích tình huống và hành vi, khả năng phân tích hậu quả của hành vi và khả năng tránh một số tình huống nào đó. Ngoài ra, “kỹ năng sống” còn có nghĩa là khả năng 19 ứng phó với các tình huống nguy cơ để dự phòng đối với các vấn đề sức khỏe. - Theo Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia) thì kỹ năng sống là tập hợp các kỹ năng mà con người có được thông qua giảng dạy hoặc kinh nghiệm trực tiếp được sử dụng đề xử lý những vấn đề thường gặp trong cuộc sống hàng ngày của con người.

Tóm lại, kỹ năng sống là khả năng con người vận dụng kiến thức, kinh nghiệm bản thân để phân tích, nhận diện và xử lý các tình huống nguy cơ xảy ra trong cuộc sống nhằm giúp cá nhân tự bảo vệ bản thân và phát triển trong xã hội. Kỹ năng tự bảo vệ bản thân của trẻ 5 – 6 tuổi a. Khái niệm KN TBVBT của trẻ 5 – 6 tuổi - Theo từ điển Tiếng Việt từ “Bảo vệ bản thân” có nghĩa là: Tự che chở, tự bảo vệ lấy mình, tự mình giữ lấy mình, chống lại sự xâm hại của kẻ khác [43]. - Ngoài những thuật ngữ nêu trên, đôi khi chúng ta còn được nghe đến thuật ngữ “giữ an toàn”.

Theo tác giả Yayne Dendhire, trong bộ sách Healthy Habits của nhà xuất bản giáo dục Macmillan tại Úc đã đưa ra khái niệm về giữ an toàn (safety) như sau: “Giữ an toàn là tránh khỏi những nguy hại, khỏi những mối nguy hiếm như bị tổn thương về thể xác hoặc tinh thần” [49]. Như vậy, “giữ an toàn” và “tự bảo vệ bản thân” đều cùng mục đích là đem lại sự an toàn cho một cá nhân nào đó. Vì vậy, chúng tôi cho rằng: “Kỹ năng tự bảo vệ bản thân là khả năng con người vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm của cá nhân để nhận diện đồng thời biết cách ứng phó được trước các tình huống bất ngờ, những hoàn cảnh nguy hiểm có thể xảy đến để tự bảo vệ bản thân được an toàn”. Nói cách khác, “Kỹ năng tự bảo vệ bản thân của trẻ 5 – 6 tuổi là khả năng trẻ vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm của trẻ để nhận diện đồng thời biết cách ứng phó được trước các tình huống bất ngờ, những hoàn cảnh nguy hiểm xảy đến để tự bảo vệ bản thân được an toàn”.