Luận Văn Thạc Sĩ Về Phát Triển Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Ở Hải Phòng

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp phân tích phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở hải phòng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thị Thái Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Sở
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Ở Hải Phòng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH, HỘP
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP
• 1.1. HTX nông nghiệp và tính tất yếu khách quan của HTX nông nghiệp
• 1.1.1. Lý luận chung về HTX
• 1.1.2. HTX Nông nghiệp
• 1.1.3. Tính tất yếu khách quan của HTX nông nghiệp trong quá trình phát triển kinh tế xã hội
• 1.2. Kinh nghiệm phát triển HTX nông nghiệp
• 1.2.1. Kinh nghiệm quốc tế
• 1.2.2. Kinh nghiệm trong nước
• 1.2.3. Bài học rút ra đối với HTX nông nghiệp ở Hải Phòng
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP Ở HẢI PHÒNG
• 2.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển HTX nông nghiệp ở Hải Phòng
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. Thực trạng phát triển HTX nông nghiệp ở Hải Phòng
• 2.2.1. Sơ lược quá trình hình thành và phát triển HTX nông nghiệp Hải Phòng trước khi có luật HTX năm 1996
• 2.2.2. Thực trạng HTX nông nghiệp Hải Phòng từ khi ban hành Luật HTX (1996) đến nay
• 2.3. Đánh giá thực trạng phát triển HTX nông nghiệp ở Hải Phòng
• 2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.2. Những tồn tại, hạn chế
• 3. Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP Ở HẢI PHÒNG GIAI ĐOẠN 2010 – 2015
• 3.1. Bối cảnh mới tác động đến sự phát triển HTX nông nghiệp
• 3.1.1. Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.1.2. Quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn
• 3.2. Quan điểm, phương hướng phát triển HTX nông nghiệp ở Hải Phòng
• 3.2.1. Phương hướng
• 3.3. Các nhóm giải pháp chủ yếu
• 3.3.1. Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước và chính quyền Thành phố
• 3.3.2. Nhóm giải pháp từ phía HTX nông nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Tại Hải Phòng

Hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông thôn. Sự phát triển này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần vào việc đảm bảo an ninh lương thực. Tuy nhiên, thực trạng hiện tại cho thấy nhiều thách thức cần được giải quyết.

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò Của Hợp Tác Xã Nông Nghiệp

Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể, nơi các nông dân tự nguyện hợp tác để sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Vai trò của hợp tác xã không chỉ trong sản xuất mà còn trong việc cung cấp dịch vụ hỗ trợ cho nông dân.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Hợp Tác Xã Tại Hải Phòng

Hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng đã có lịch sử phát triển từ những năm 1980. Tuy nhiên, sự phát triển này gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và chính sách hỗ trợ.

II. Thực Trạng Phát Triển Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Tại Hải Phòng Hiện Nay

Thực trạng hiện tại của hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng cho thấy nhiều vấn đề tồn tại. Năng lực sản xuất còn hạn chế, số lượng hợp tác xã hoạt động hiệu quả chưa cao. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nông nghiệp địa phương.

2.1. Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Sự Phát Triển

Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và chính sách của Nhà nước có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng.

2.2. Những Kết Quả Đạt Được và Hạn Chế

Mặc dù có những kết quả tích cực trong việc nâng cao thu nhập cho nông dân, nhưng hợp tác xã vẫn gặp nhiều hạn chế như thiếu vốn, công nghệ lạc hậu và quản lý yếu kém.

III. Giải Pháp Phát Triển Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Tại Hải Phòng

Để phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và các tổ chức liên quan. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất và quản lý của hợp tác xã.

3.1. Chính Sách Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho hợp tác xã nông nghiệp, giúp họ nâng cao năng lực sản xuất và cạnh tranh.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo và Nâng Cao Năng Lực Quản Lý

Đào tạo cho cán bộ quản lý hợp tác xã về kỹ năng quản lý và kinh doanh là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Hợp Tác Xã Nông Nghiệp

Nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng đã chỉ ra nhiều mô hình thành công. Những mô hình này có thể được nhân rộng để nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập cho nông dân.

4.1. Mô Hình Hợp Tác Xã Thành Công

Một số hợp tác xã đã áp dụng thành công mô hình sản xuất liên kết, giúp tăng cường hiệu quả sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu và Đề Xuất

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để phát triển bền vững hợp tác xã nông nghiệp.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Tại Hải Phòng

Tương lai của hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp đã đề ra. Cần có sự quyết tâm từ cả Nhà nước và cộng đồng để phát triển bền vững.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác Xã Trong Phát Triển Kinh Tế

Hợp tác xã nông nghiệp sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông thôn và đảm bảo an ninh lương thực.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Cần có các chiến lược dài hạn để phát triển hợp tác xã nông nghiệp, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hải Phòng sở hữu vị trí địa kinh tế chiến lược với tổng diện tích tự nhiên trên 152.300 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm hơn 57.000 ha và dân số nông thôn đạt trên 990.000 người (chiếm gần 54% tổng dân số toàn thành phố theo số liệu thống kê năm 2009). Trong giai đoạn 2006–2010, kinh tế Hải Phòng duy trì tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm nội địa bình quân đạt 11,32%/năm, gấp 1,5 lần mức tăng trưởng bình quân của cả nước, đưa tổng thu ngân sách năm 2010 đạt 37.200 tỷ đồng. Tuy nhiên, khu vực kinh tế tập thể, đặc biệt là các hợp tác xã nông nghiệp, lại bộc lộ sự phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, hiệu quả sản xuất kinh doanh còn thấp và tỷ trọng đóng góp vào cơ cấu kinh tế có xu hướng thu hẹp.

Nghiên cứu tập trung giải quyết nghịch lý cơ bản: dù mô hình hợp tác xã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ kinh tế hộ nông dân nhưng việc thành lập và vận hành trên thực tế tại địa phương còn mang tính hình thức, chưa thu hút được sự tham gia thực chất của đại đa số hộ sản xuất. Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận kinh tế chính trị về hợp tác xã, đánh giá thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng từ sau khi ban hành Luật Hợp tác xã năm 1996 đến năm 2010, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển đồng bộ cho giai đoạn 2011–2015. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động cho hơn 100 hợp tác xã nông nghiệp, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất và gia tăng thu nhập cho hàng trăm nghìn lao động nông thôn trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin về kinh tế tập thể, quy luật chuyển biến từ sản xuất nhỏ cá thể lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về phong trào hợp tác hóa nông nghiệp. Bên cạnh đó, nghiên cứu kế thừa khung lý thuyết hiện đại về bản chất hợp tác xã do Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) công bố năm 1995 và Khuyến nghị số 193 năm 2002 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO). Khung phân tích tập trung vào các khái niệm then chốt gồm: Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới, Kinh tế hộ nông dân tự chủ, Liên kết 4 nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông), và Chuỗi giá trị dịch vụ nông nghiệp.

Mô hình nghiên cứu phân định rõ hai dạng thức hợp tác xã cấp cơ sở: Mô hình hợp tác xã dịch vụ hỗ trợ thành viên (nơi xã viên vừa là chủ sở hữu vừa là khách hàng sử dụng dịch vụ) và Mô hình hợp tác xã của người lao động (xã viên đồng sở hữu và trực tiếp làm việc). Trọng tâm phân tích đặt vào cơ chế cộng sinh kinh tế giữa hợp tác xã và hộ xã viên, khẳng định hợp tác xã chỉ phát huy hiệu quả khi giảm thiểu chi phí đầu vào và gia tăng giá trị đầu ra cho kinh tế hộ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê thành phố Hải Phòng, các văn kiện chỉ đạo của Thành ủy, báo cáo chuyên đề của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Liên minh Hợp tác xã Hải Phòng giai đoạn 1996–2010. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế tại 35 hợp tác xã nông nghiệp điển hình trên địa bàn 8 huyện ngoại thành: Thủy Nguyên, An Dương, An Lão, Tiên Lãng, Vĩnh Bảo, Kiến Thụy, Cát Hải và Bạch Long Vĩ.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các vùng sinh thái nông nghiệp đặc thù (vùng thâm canh lúa, vùng chuyên canh rau màu, vùng nuôi trồng thủy sản). Tác giả lựa chọn phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp với thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian (time-series) và tổng kết thực tiễn nhằm bóc tách mối quan hệ biện chứng giữa tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và khả năng thích ứng của các tổ chức kinh tế tập thể. Toàn bộ quá trình thu thập tài liệu, khảo sát thực địa và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ tháng 6/2009 đến cuối năm 2010 trước khi hoàn thiện công trình vào năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu dịch vụ của các hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng giữa khâu đầu vào và đầu ra. Số liệu khảo sát thực tế cho thấy có tới 80,5% hợp tác xã duy trì dịch vụ thủy lợi, 57% thực hiện dịch vụ bảo vệ thực vật, 46,3% làm dịch vụ khuyến nông và 43,2% cung ứng dịch vụ điện. Ngược lại, khâu quan trọng nhất là dịch vụ tiêu thụ sản phẩm nông sản cho hộ xã viên chỉ đạt khoảng 15%, khiến nông dân thường xuyên chịu rủi ro bị ép giá trên thị trường tự do.

Thứ hai, tiềm lực tài chính và cơ sở vật chất của các hợp tác xã còn rất hạn chế. Mức vốn góp điều lệ của xã viên tại phần lớn hợp tác xã chỉ dao động từ 200.000 đến 500.000 đồng/hộ, dẫn đến tình trạng trên 70% hợp tác xã rơi vào cảnh thiếu vốn lưu động để mở rộng sản xuất kinh doanh, không đủ năng lực đầu tư hệ thống kho bãi bảo quản và máy móc chế biến sau thu hoạch.

Thứ ba, chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý hợp tác xã chưa đáp ứng được yêu cầu của kinh tế thị trường. Tỷ lệ cán bộ chủ chốt (Chủ nhiệm, Phó chủ nhiệm, Trưởng ban kiểm soát) có trình độ đại học, cao đẳng chỉ chiếm dưới 15%, trong khi trên 65% cán bộ chưa qua đào tạo chuyên sâu về kỹ năng quản trị kinh doanh, hạch toán kế toán và tiếp thị thương mại.

Thứ tư, diện tích đất nông nghiệp suy giảm nhanh chóng dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa. Với tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế đưa tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ lên mức 90% GDP vào năm 2010, diện tích hơn 57.000 ha đất canh tác của Hải Phòng bị thu hẹp đáng kể để nhường chỗ cho các khu công nghiệp Nomura, Đình Vũ và các dự án giao thông trọng điểm, tạo áp lực chuyển đổi sinh kế cho hàng nghìn hộ nông dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của những tồn tại trên xuất phát từ sự chậm trễ trong việc chuyển đổi nhận thức về mô hình hợp tác xã kiểu mới theo Luật Hợp tác xã năm 2003. Nhiều nơi vẫn duy trì cung cách quản lý bao cấp, coi hợp tác xã như một đơn vị hành chính cơ sở thay vì một tổ chức kinh tế tự chủ. Thêm vào đó, chính sách ưu đãi về tín dụng và mặt bằng sản xuất của Nhà nước chưa thực sự đi vào cuộc sống.

Khi đối chiếu với các mô hình thành công như Hợp tác xã Nghĩa Hồng (Nam Định) đạt doanh thu cung ứng vật tư 1,8–2 tỷ đồng/năm hay Hợp tác xã Duy Sơn II (Quảng Nam) đạt doanh thu tổng hợp 11–15 tỷ đồng/năm và tạo việc làm cho hơn 600 lao động, có thể thấy các hợp tác xã tại Hải Phòng chưa năng động trong việc mở rộng ngành nghề kinh doanh tổng hợp (như tiểu thủ công nghiệp, nước sạch, du lịch sinh thái). Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét qua các bảng phân tích cơ cấu vốn góp, trình độ cán bộ và tỷ lệ cung ứng dịch vụ, chỉ ra rằng muốn tồn tại, hợp tác xã Hải Phòng bắt buộc phải tái cấu trúc toàn diện theo hướng liên kết chuỗi giá trị và gắn kết quyền lợi thiết thực với kinh tế hộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng và các cơ quan quản lý cần hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ đất đai và tín dụng ưu đãi cho kinh tế tập thể. Thành phố cần tạo điều kiện để các hợp tác xã tiếp cận nguồn vốn vay dài hạn từ các ngân hàng thương mại, phấn đấu nâng tỷ lệ hợp tác xã tiếp cận được vốn vay ưu đãi lên trên 60% vào năm 2013, đồng thời quy hoạch các vùng sản xuất hàng hóa tập trung quy mô trên 20.000 ha đất canh tác chất lượng cao đến năm 2015.

Thứ hai, Liên minh Hợp tác xã thành phố chủ trì triển khai kế hoạch đào tạo và chuẩn hóa đội ngũ cán bộ quản trị. Đặt mục tiêu đến năm 2015 có ít nhất 40% cán bộ quản lý chủ chốt đạt trình độ cao đẳng, đại học chuyên ngành kinh tế, kỹ thuật nông nghiệp, và 100% cán bộ điều hành được bồi dưỡng kiến thức quản trị kinh doanh, ứng dụng công nghệ thông tin trong điều hành.

Thứ ba, Ban quản trị các hợp tác xã nông nghiệp phải chủ động chuyển đổi sang mô hình kinh doanh đa chức năng, tăng cường năng lực liên kết 4 nhà để bao tiêu nông sản. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ hợp tác xã đảm nhận khâu tiêu thụ sản phẩm đầu ra từ 15% lên mức tối thiểu 45% vào năm 2015, chủ động đàm phán hợp đồng với các doanh nghiệp chế biến và siêu thị nhằm tạo đầu ra ổn định cho nông dân.

Thứ tư, chính quyền cấp huyện và các hợp tác xã đẩy mạnh chương trình dồn điền đổi thửa, cơ giới hóa đồng bộ các khâu sản xuất nông nghiệp. Phấn đấu đến năm 2015 đạt tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất trên 90% và khâu thu hoạch trên 75% diện tích canh tác lúa, kết hợp khôi phục các làng nghề truyền thống để tạo việc làm mới cho trên 500 lao động dôi dư tại mỗi địa bàn xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước và các nhà hoạch định chính sách tại Hải Phòng (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Liên minh Hợp tác xã, Chi cục Phát triển nông thôn). Luận văn cung cấp nguồn tư liệu thực chứng và cơ sở lý luận phục vụ xây dựng đề án đổi mới kinh tế tập thể, quy hoạch nông nghiệp ven đô giai đoạn 2011–2015 và tầm nhìn 2020.

Nhóm 2: Ban quản trị, Giám đốc và cán bộ chuyên trách tại các hợp tác xã nông nghiệp. Cung cấp bài học kinh nghiệm thực tiễn từ các mô hình điển hình trong nước, giúp định hình chiến lược chuyển đổi sang dịch vụ đa chức năng, mở rộng kinh doanh vật tư và bao tiêu sản phẩm nông sản.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Tài liệu là nguồn tham khảo học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính, khung lý thuyết phân tích hợp tác xã kiểu mới theo tiêu chuẩn quốc tế.

Nhóm 4: Các doanh nghiệp chế biến, phân phối nông sản, tổ chức tín dụng nông thôn. Giúp nhận diện cơ hội liên kết thương mại, đầu tư chuỗi cung ứng nông sản sạch và phát triển các gói tín dụng phù hợp với đặc thù sản xuất của khu vực kinh tế hợp tác tại các đô thị loại một.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất cốt lõi của mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới là gì? Hợp tác xã kiểu mới là tổ chức kinh tế tự chủ do các hộ nông dân tự nguyện liên kết, góp vốn và đồng sở hữu. Khác với doanh nghiệp thuần túy hướng tới tối đa hóa lợi nhuận cho người góp vốn, hợp tác xã lấy mục tiêu phục vụ, đáp ứng nhu cầu chung về kinh tế - xã hội của xã viên làm trọng tâm, phân chia lợi nhuận theo mức độ sử dụng dịch vụ và vốn góp.

Tại sao khâu dịch vụ tiêu thụ sản phẩm của hợp tác xã nông nghiệp tại Hải Phòng lại chỉ đạt tỷ lệ khoảng 15%? Nguyên nhân chủ yếu do hợp tác xã thiếu vốn lưu động, thiếu hệ thống kho lạnh bảo quản và đội ngũ nhân sự chưa am hiểu thị trường. Hơn nữa, tính liên kết giữa hộ nông dân và hợp tác xã chưa chặt chẽ, tình trạng nông dân tự bán nông sản ra ngoài khi được giá tự do vẫn diễn ra phổ biến.

Quá trình đô thị hóa tác động như thế nào đến sự phát triển của hợp tác xã nông nghiệp Hải Phòng? Đô thị hóa nhanh chóng khiến diện tích đất canh tác trên 57.000 ha bị thu hẹp đáng kể do chuyển đổi sang đất công nghiệp và hạ tầng giao thông. Điều này làm giảm quy mô sản xuất truyền thống nhưng đồng thời mở ra cơ hội phát triển nông nghiệp sinh thái, trồng hoa cây cảnh, rau an toàn phục vụ nhu cầu đô thị.

Bài học thành công từ hợp tác xã Duy Sơn II có thể áp dụng cho Hải Phòng ra sao? Hợp tác xã Duy Sơn II thành công nhờ dám mở rộng kinh doanh đa ngành (thủy điện, nước sạch, tiểu thủ công nghiệp đạt doanh thu 11–15 tỷ đồng/năm). Hợp tác xã Hải Phòng có thể học tập phương thức lấy nguồn thu từ các dịch vụ phi nông nghiệp để tái đầu tư, trợ giá cho các khâu dịch vụ kỹ thuật nông nghiệp nội bộ.

Yếu tố then chốt nào quyết định sự bứt phá của hợp tác xã nông nghiệp giai đoạn 2011–2015? Yếu tố quyết định là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quản lý gắn với liên kết 4 nhà. Khi người đứng đầu hợp tác xã có tư duy kinh tế thị trường và chủ động kết nối doanh nghiệp để bao tiêu đầu ra cho xã viên, hợp tác xã mới thực sự phát huy vai trò bà đỡ vững chắc cho kinh tế hộ.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa sâu sắc lý luận kinh tế chính trị về tính tất yếu khách quan và bản chất mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới theo chuẩn mực ICA và Luật Hợp tác xã.
• Làm rõ bức tranh thực trạng hợp tác xã nông nghiệp Hải Phòng giai đoạn 1996–2010 với 80,5% làm dịch vụ thủy lợi nhưng chỉ có 15% đảm nhận tiêu thụ nông sản.
• Nhận diện các điểm nghẽn cốt lõi về quy mô vốn mỏng (200.000 - 500.000 đồng/hộ), chất lượng cán bộ hạn chế (dưới 15% đại học) và áp lực thu hẹp diện tích đất canh tác.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược và lộ trình thực thi đến năm 2015 nhằm tháo gỡ cơ chế tín dụng, đất đai, đào tạo nhân lực và xúc tiến liên kết chuỗi giá trị.
• Khẳng định phát triển kinh tế tập thể nông nghiệp là trụ cột bảo đảm an sinh xã hội, giải quyết việc làm cho lao động nông thôn và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở khoa học thực chứng giúp chính quyền thành phố Hải Phòng và các ban ngành hoạch định chính sách phát triển kinh tế nông thôn giai đoạn 2011–2015. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và ban lãnh đạo các hợp tác xã hãy khai thác ngay tài liệu này để triển khai các mô hình hợp tác xã nông nghiệp hoạt động hiệu quả, bền vững trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển hợp tác xã nông nghiệp Chương 2: Thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Hải Phòng Chương 3: Phương hướng và giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Hải Phòng giai đoạn 2011 – 2015 7 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. HTX nông nghiệp và tính tất yếu khách quan của HTX nông nghiệp 1. Lý luận chung về HTX 1. Khái niệm HTX Tƣ tƣởng về mô hình HTX khởi nguồn ở Anh và Pháp từ những năm cuối thế kỷ 18 do tác động của cuộc cách mạng công nghiệp.

HTX đầu tiên trên thế giới có tên gọi là “HTX của những người tiên phong bình đẳng Rochdale” do 28 ngƣời thợ dệt và những ngƣời thợ thủ công khác ở Rochdale, nƣớc Anh cùng nhau lập ra năm 1844. Với bản chất nhân văn và khả năng đáp ứng các nhu cầu đa dạng của ngƣời dân, HTX đã nhanh chóng phát triển sang nhiều lĩnh vực khác nhau và trở thành một phong trào xã hội rộng lớn trên toàn thế giới. Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào HTX thế giới đƣa đến việc thành lập Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA) vào ngày 19/8/1895 tại Vƣơng quốc Anh, nhằm thực hiện sứ mệnh liên kết, đại diện và hỗ trợ phong trào HTX toàn thế giới. ICA là một trong những tổ chức quốc tế lớn nhất trên thế giới, phần lớn các nƣớc có phong trào HTX đều là thành viên của ICA.

Hiện nay, ICA đại diện cho hơn 800 triệu xã viên của 225 tổ chức HTX quốc gia của 96 nƣớc, hoạt động trong tất cả các lĩnh vực, ngành nghề. Năm 1995, Đại hội đồng Liên minh HTX quốc tế đã thông qua Tuyên bố về các khái niệm, giá trị, nguyên tắc HTX. Theo đó, HTX đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “HTX là tổ chức của những ngƣời tự nguyện liên kết lại với nhau để đáp ứng các nhu cầu về kinh tế, xã hội và văn hoá của mình và cộng đồng; là tổ chức tự chủ, tự chịu trách nhiệm, phối hợp giúp đỡ thành viên, có trách nhiệm xã hội và phát triển cộng đồng; HTX hoạt động dựa trên các giá trị tƣơng trợ, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết”. 8 Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thông qua Khuyến nghị về Khuyến trợ các Hợp tác xã ngày 20 tháng 6 năm 2002 tại Geneve - Thụy Sỹ, cho rằng: “thuật ngữ “hợp tác xã” chỉ một hiệp hội tự chủ của nhiều ngƣời tự nguyện hợp lại để thỏa mãn nhu cầu và nguyện vọng chung của mình về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp đồng sở hữu và đƣợc quản lý một cách dân chủ”.

Theo Luật HTX của Pháp, chỉ có các hội có điều lệ nhƣ sau mới đƣợc gọi là HTX: Thứ nhất, mỗi xã viên phải dùng dịch vụ của hội và góp một phần vốn tùy theo cam kết của hoạt động. Thứ hai, bắt buộc hội chỉ hoạt động với các xã viên của họ. Thứ ba, lãi trả cho các phần vốn do xã viên đóng không đƣợc vƣợt quá lãi suất hợp pháp của thời gian họp đại hội. Thứ tư, việc phân chia khoản thừa hàng năm giữa các xã viên tỷ lệ với doanh số của các hoạt động đã thực hiện với họ.

Thứ năm, việc hoàn trả các phần vốn theo giá trị thực lúc giải tán hay rót tài khoản cho các HTX khác hay cho các công trình mang tính nông nghiệp chung. Thứ sáu, mỗi xã viên có quyền bỏ phiếu ngang nhau trong các đại hội. Theo Từ điển Bách khoa toàn thƣ Việt Nam, HTX là tổ chức kinh tế tập thể của những ngƣời lao động tự nguyện góp vốn và sức lao động để tiến hành sản xuất - kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, lƣu thông. HTX là tổ chức kinh tế tập thể của những ngƣời lao động tự do, tự nguyện liên hiệp lại lập ra, xuất phát từ nhu cầu sản xuất - kinh doanh, đƣợc nhà nƣớc hƣớng dẫn và giúp đỡ.

Trên cơ sở tham khảo và học hỏi kinh nghiệm xây dựng Luật HTX của các nƣớc trên thế giới cũng nhƣ căn cứ vào đặc điểm tình hình kinh tế, xã hội, văn hóa của đất nƣớc, Việt Nam xây dựng định nghĩa về HTX nhƣ sau: Tại chƣơng 1, điều 1 của Luật HTX năm 1996 (đƣợc Quốc hội thông qua ngày 20/03/1996 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/1997) đã ghi rõ: “HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” [21, tr. 9 Điều 1 Luật HTX năm 2003 ghi: “HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”. “HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật” [22, tr. Có thể thấy, định nghĩa HTX theo Luật HTX năm 2003 đã mở rộng đối tƣợng xã viên tham gia HTX, không chỉ cá nhân (bao gồm cả ngƣời lao động) mà còn có cả hộ gia đình và pháp nhân; đƣa thêm giải thích “HTX hoạt động nhƣ một doanh nghiệp” so với Luật HTX 1996.

Tuy nhiên, cả hai định nghĩa này còn rất xa so với định nghĩa pháp lý về HTX mà ICA và ILO đã khuyến cáo, thậm chí xa cả với thực tiễn phát triển HTX và tổ hợp tác ở nƣớc ta. Sự không rõ ràng trong định nghĩa cũng nhƣ bản chất của HTX là nguyên nhân quan trọng nhất làm cho HTX chƣa hấp dẫn đƣợc nhân dân. Mặt khác, định nghĩa về HTX tại Luật HTX cũng dễ gây ra sự hiểu lầm, cho rằng HTX là tổ chức xã hội, tổ chức từ thiện, là “bà đỡ” cho xã viên, coi nhẹ vai trò xã viên trong HTX. Đặc trưng của HTX Qua tìm hiểu khái niệm HTX ở trên thì xét cho cùng, đặc trƣng mang tính bản chất của HTX chính là: đồng sở hữu, đồng sử dụng dịch vụ, sản phẩm của HTX hoặc đồng là ngƣời lao động trong HTX.

Trước hết, HTX là một tổ chức kinh tế. HTX là tổ chức tập hợp của cá nhân con ngƣời (không phải vốn) cùng với hoạt động kinh tế của riêng từng cá nhân, hay cá nhân con ngƣời cùng với hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội của mình là nền tảng của HTX. HTX hoạt động hết thảy vì lợi ích của xã viên. Hoạt động kinh tế của các xã viên có rất nhiều nhu cầu khác nhau nhƣng các xã viên HTX phải có nhu cầu chung trong hoạt động kinh tế của mình thì mới có 10 thể tập hợp nhau trong HTX.

Chức năng của HTX là đáp ứng nhu cầu chung của xã viên, xã viên HTX chính là khách hàng của HTX, HTX cùng tập thể các xã viên hợp thành một thị trƣờng, theo đó HTX và tập thể xã viên là khách hàng của nhau. Phƣơng án hoạt động của HTX là phƣơng án tổ chức thực hiện việc đáp ứng nhu cầu chung đó một cách hiệu quả nhất. HTX có thể phát huy lợi thế và tiềm năng không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, mà cả trong lĩnh vực xã hội, văn hóa hay trong bất cứ lĩnh vực nào xuất hiện nhu cầu chung của các xã viên. Thứ hai, HTX không phải là một tổ chức xã hội mà chỉ mang tính chất xã hội.

HTX lại càng không phải là một tổ chức từ thiện mà là tổ chức kinh tế đặc biệt, thúc đẩy “hợp tác” trong cộng đồng xã viên hợp tác, nhằm đáp ứng một cách hiệu quả nhu cầu chung trong hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội của xã viên mà trƣớc hết là mang lại lợi ích kinh tế cho xã viên. Khác với các loại hình doanh nghiệp lấy lợi nhuận làm mục tiêu hoạt động, HTX ra đời là để đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chung của các thành viên; phục vụ và hỗ trợ xã viên phát triển sản xuất, kinh doanh, tăng thêm lợi ích cho xã viên. Sở dĩ xã viên gia nhập HTX là vì họ cần đƣợc HTX phục vụ, trợ giúp những việc mà họ không thể tự làm hoặc làm không có hiệu quả. Nhờ tham gia HTX mà họ khắc phục đƣợc những hạn chế và nhƣợc điểm của mình.

HTX không coi mục tiêu thu lợi nhuận là có ý nghĩa hàng đầu nhƣ các loại hình doanh nghiệp khác (công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH), doanh nghiệp tƣ nhân.) mà mục tiêu của HTX là phục vụ. Lợi nhuận trong HTX đƣợc phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau: vốn góp, mức độ sử dụng dịch vụ HTX, trích lập quỹ phát triển HTX, trích lập quỹ dự trữ HTX phòng khi rủi ro, chia cho việc đáp ứng nhu cầu giáo dục, huấn luyện, thông tin cho xã viên, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa – xã hội chung của cộng đồng xã viên, đóng góp từ thiện của HTX đối với cộng đồng dân cƣ địa phƣơng. Đây là bản chất mang đậm tính nhân văn của HTX. Tất cả thành quả của HTX đƣợc phân phối một cách công bằng (chứ chƣa đƣợc bình đẳng và không phải là cào bằng) cho mọi xã viên trên cơ sở nhiều mục tiêu khác nhau.

Theo đó, tất cả xã viên HTX cùng chia sẻ trách nhiệm, nghĩa 11 vụ và lợi ích, khuyến khích phát triển tinh thần hợp tác, tính cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tƣơng trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các xã viên. Thứ ba, khi tham gia HTX, xã viên bắt buộc phải góp vốn. Vốn góp của xã viên ở nhiều nƣớc có cách gọi khác nhau nhƣ: vốn góp điều lệ, dự phần xã hội, cổ phần v. là vốn sở hữu của xã viên trong HTX.

Trong suốt quá trình tham gia HTX, xã viên chỉ đƣợc sở hữu tƣ nhân phần vốn góp đó, còn tài sản hình thành từ hoạt động của HTX là tài sản chung không chia của HTX.