Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển hợp tác xã nông nghiệp Chương 2: Thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Hải Phòng Chương 3: Phương hướng và giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Hải Phòng giai đoạn 2011 – 2015 7 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. HTX nông nghiệp và tính tất yếu khách quan của HTX nông nghiệp 1. Lý luận chung về HTX 1. Khái niệm HTX Tƣ tƣởng về mô hình HTX khởi nguồn ở Anh và Pháp từ những năm cuối thế kỷ 18 do tác động của cuộc cách mạng công nghiệp.
HTX đầu tiên trên thế giới có tên gọi là “HTX của những người tiên phong bình đẳng Rochdale” do 28 ngƣời thợ dệt và những ngƣời thợ thủ công khác ở Rochdale, nƣớc Anh cùng nhau lập ra năm 1844. Với bản chất nhân văn và khả năng đáp ứng các nhu cầu đa dạng của ngƣời dân, HTX đã nhanh chóng phát triển sang nhiều lĩnh vực khác nhau và trở thành một phong trào xã hội rộng lớn trên toàn thế giới. Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào HTX thế giới đƣa đến việc thành lập Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA) vào ngày 19/8/1895 tại Vƣơng quốc Anh, nhằm thực hiện sứ mệnh liên kết, đại diện và hỗ trợ phong trào HTX toàn thế giới. ICA là một trong những tổ chức quốc tế lớn nhất trên thế giới, phần lớn các nƣớc có phong trào HTX đều là thành viên của ICA.
Hiện nay, ICA đại diện cho hơn 800 triệu xã viên của 225 tổ chức HTX quốc gia của 96 nƣớc, hoạt động trong tất cả các lĩnh vực, ngành nghề. Năm 1995, Đại hội đồng Liên minh HTX quốc tế đã thông qua Tuyên bố về các khái niệm, giá trị, nguyên tắc HTX. Theo đó, HTX đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “HTX là tổ chức của những ngƣời tự nguyện liên kết lại với nhau để đáp ứng các nhu cầu về kinh tế, xã hội và văn hoá của mình và cộng đồng; là tổ chức tự chủ, tự chịu trách nhiệm, phối hợp giúp đỡ thành viên, có trách nhiệm xã hội và phát triển cộng đồng; HTX hoạt động dựa trên các giá trị tƣơng trợ, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết”. 8 Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thông qua Khuyến nghị về Khuyến trợ các Hợp tác xã ngày 20 tháng 6 năm 2002 tại Geneve - Thụy Sỹ, cho rằng: “thuật ngữ “hợp tác xã” chỉ một hiệp hội tự chủ của nhiều ngƣời tự nguyện hợp lại để thỏa mãn nhu cầu và nguyện vọng chung của mình về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp đồng sở hữu và đƣợc quản lý một cách dân chủ”.
Theo Luật HTX của Pháp, chỉ có các hội có điều lệ nhƣ sau mới đƣợc gọi là HTX: Thứ nhất, mỗi xã viên phải dùng dịch vụ của hội và góp một phần vốn tùy theo cam kết của hoạt động. Thứ hai, bắt buộc hội chỉ hoạt động với các xã viên của họ. Thứ ba, lãi trả cho các phần vốn do xã viên đóng không đƣợc vƣợt quá lãi suất hợp pháp của thời gian họp đại hội. Thứ tư, việc phân chia khoản thừa hàng năm giữa các xã viên tỷ lệ với doanh số của các hoạt động đã thực hiện với họ.
Thứ năm, việc hoàn trả các phần vốn theo giá trị thực lúc giải tán hay rót tài khoản cho các HTX khác hay cho các công trình mang tính nông nghiệp chung. Thứ sáu, mỗi xã viên có quyền bỏ phiếu ngang nhau trong các đại hội. Theo Từ điển Bách khoa toàn thƣ Việt Nam, HTX là tổ chức kinh tế tập thể của những ngƣời lao động tự nguyện góp vốn và sức lao động để tiến hành sản xuất - kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, lƣu thông. HTX là tổ chức kinh tế tập thể của những ngƣời lao động tự do, tự nguyện liên hiệp lại lập ra, xuất phát từ nhu cầu sản xuất - kinh doanh, đƣợc nhà nƣớc hƣớng dẫn và giúp đỡ.
Trên cơ sở tham khảo và học hỏi kinh nghiệm xây dựng Luật HTX của các nƣớc trên thế giới cũng nhƣ căn cứ vào đặc điểm tình hình kinh tế, xã hội, văn hóa của đất nƣớc, Việt Nam xây dựng định nghĩa về HTX nhƣ sau: Tại chƣơng 1, điều 1 của Luật HTX năm 1996 (đƣợc Quốc hội thông qua ngày 20/03/1996 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/1997) đã ghi rõ: “HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” [21, tr. 9 Điều 1 Luật HTX năm 2003 ghi: “HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”. “HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật” [22, tr. Có thể thấy, định nghĩa HTX theo Luật HTX năm 2003 đã mở rộng đối tƣợng xã viên tham gia HTX, không chỉ cá nhân (bao gồm cả ngƣời lao động) mà còn có cả hộ gia đình và pháp nhân; đƣa thêm giải thích “HTX hoạt động nhƣ một doanh nghiệp” so với Luật HTX 1996.
Tuy nhiên, cả hai định nghĩa này còn rất xa so với định nghĩa pháp lý về HTX mà ICA và ILO đã khuyến cáo, thậm chí xa cả với thực tiễn phát triển HTX và tổ hợp tác ở nƣớc ta. Sự không rõ ràng trong định nghĩa cũng nhƣ bản chất của HTX là nguyên nhân quan trọng nhất làm cho HTX chƣa hấp dẫn đƣợc nhân dân. Mặt khác, định nghĩa về HTX tại Luật HTX cũng dễ gây ra sự hiểu lầm, cho rằng HTX là tổ chức xã hội, tổ chức từ thiện, là “bà đỡ” cho xã viên, coi nhẹ vai trò xã viên trong HTX. Đặc trưng của HTX Qua tìm hiểu khái niệm HTX ở trên thì xét cho cùng, đặc trƣng mang tính bản chất của HTX chính là: đồng sở hữu, đồng sử dụng dịch vụ, sản phẩm của HTX hoặc đồng là ngƣời lao động trong HTX.
Trước hết, HTX là một tổ chức kinh tế. HTX là tổ chức tập hợp của cá nhân con ngƣời (không phải vốn) cùng với hoạt động kinh tế của riêng từng cá nhân, hay cá nhân con ngƣời cùng với hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội của mình là nền tảng của HTX. HTX hoạt động hết thảy vì lợi ích của xã viên. Hoạt động kinh tế của các xã viên có rất nhiều nhu cầu khác nhau nhƣng các xã viên HTX phải có nhu cầu chung trong hoạt động kinh tế của mình thì mới có 10 thể tập hợp nhau trong HTX.
Chức năng của HTX là đáp ứng nhu cầu chung của xã viên, xã viên HTX chính là khách hàng của HTX, HTX cùng tập thể các xã viên hợp thành một thị trƣờng, theo đó HTX và tập thể xã viên là khách hàng của nhau. Phƣơng án hoạt động của HTX là phƣơng án tổ chức thực hiện việc đáp ứng nhu cầu chung đó một cách hiệu quả nhất. HTX có thể phát huy lợi thế và tiềm năng không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, mà cả trong lĩnh vực xã hội, văn hóa hay trong bất cứ lĩnh vực nào xuất hiện nhu cầu chung của các xã viên. Thứ hai, HTX không phải là một tổ chức xã hội mà chỉ mang tính chất xã hội.
HTX lại càng không phải là một tổ chức từ thiện mà là tổ chức kinh tế đặc biệt, thúc đẩy “hợp tác” trong cộng đồng xã viên hợp tác, nhằm đáp ứng một cách hiệu quả nhu cầu chung trong hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội của xã viên mà trƣớc hết là mang lại lợi ích kinh tế cho xã viên. Khác với các loại hình doanh nghiệp lấy lợi nhuận làm mục tiêu hoạt động, HTX ra đời là để đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chung của các thành viên; phục vụ và hỗ trợ xã viên phát triển sản xuất, kinh doanh, tăng thêm lợi ích cho xã viên. Sở dĩ xã viên gia nhập HTX là vì họ cần đƣợc HTX phục vụ, trợ giúp những việc mà họ không thể tự làm hoặc làm không có hiệu quả. Nhờ tham gia HTX mà họ khắc phục đƣợc những hạn chế và nhƣợc điểm của mình.
HTX không coi mục tiêu thu lợi nhuận là có ý nghĩa hàng đầu nhƣ các loại hình doanh nghiệp khác (công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH), doanh nghiệp tƣ nhân.) mà mục tiêu của HTX là phục vụ. Lợi nhuận trong HTX đƣợc phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau: vốn góp, mức độ sử dụng dịch vụ HTX, trích lập quỹ phát triển HTX, trích lập quỹ dự trữ HTX phòng khi rủi ro, chia cho việc đáp ứng nhu cầu giáo dục, huấn luyện, thông tin cho xã viên, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa – xã hội chung của cộng đồng xã viên, đóng góp từ thiện của HTX đối với cộng đồng dân cƣ địa phƣơng. Đây là bản chất mang đậm tính nhân văn của HTX. Tất cả thành quả của HTX đƣợc phân phối một cách công bằng (chứ chƣa đƣợc bình đẳng và không phải là cào bằng) cho mọi xã viên trên cơ sở nhiều mục tiêu khác nhau.
Theo đó, tất cả xã viên HTX cùng chia sẻ trách nhiệm, nghĩa 11 vụ và lợi ích, khuyến khích phát triển tinh thần hợp tác, tính cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tƣơng trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các xã viên. Thứ ba, khi tham gia HTX, xã viên bắt buộc phải góp vốn. Vốn góp của xã viên ở nhiều nƣớc có cách gọi khác nhau nhƣ: vốn góp điều lệ, dự phần xã hội, cổ phần v. là vốn sở hữu của xã viên trong HTX.
Trong suốt quá trình tham gia HTX, xã viên chỉ đƣợc sở hữu tƣ nhân phần vốn góp đó, còn tài sản hình thành từ hoạt động của HTX là tài sản chung không chia của HTX.
