Chương 1: Cơ sở lý luận về du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng. Chương 2: Tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tại thôn Thái Lai xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang. Chương 3: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng thôn Thái Lai xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang đến năm 2025. 4 Luan van II.
PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH SINH THÁI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1. Du lịch sinh thái 1. Khái niệm về DLST - Một trong những định nghĩa đƣợc coi là sớm về DLST mà đến nay vẫn đƣợc nhiều ngƣời quan tâm là định nghĩa của Hội Du lịch Sinh thái Quốc tế đƣa ra năm 1991: “Du lịch Sinh thái là loại hình du lịch có trách nhiệm đối với các vùng tự nhiên, bảo vệ môi trƣờng và duy trì cuộc sống yên bình của ngƣời dân địa phƣơng”. Định nghĩa này đề cao trách nhiệm của du khách đối với khu vực mà họ đến thăm đó là trách nhiệm giữ gìn, tôn tạo, tránh sự ảnh hƣởng tiêu cực đến môi trƣờng tự nhiên, hệ sinh thái, và cả cuộc sống của cƣ dân địa phƣơng.
- Theo quỹ bảo tồn động vật hoang dã (WWF - World Wild Fund): "Du lịch sinh thái đề cập tới các hoạt động du lịch đi tới các khu vực thiên nhiên hoang dã, gây tác động tối thiểu tới môi trƣờng tự nhiên và cuộc sống của các loài động thực vật hoang dã trong khi mang lại một số lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phƣơng và những ngƣời bản địa phục vụ tại đó". Ở định nghĩa này cũng đề cập đến địa điểm có thể tổ chức các tour DLST, đó là các khu vực tự nhiên hoang dã, và điều quan trọng là giảm thiểu những tác động tiêu cực tới môi trƣờng tự nhiên và đặc biệt là mang lại những lợi ích kinh tế cho cộng đồng cƣ dân địa phƣơng và những ngƣời bản địa làm việc trực tiếp trong ngành du lịch. - Theo tổ chức du lịch thế giới (WTO - World Tourism Organisation): Du lịch sinh thái là loại hình du lịch đƣợc thực hiện tại những khu vực tự nhiên còn ít bị can thiệp bởi con ngƣời, với mục đích để chiêm ngƣỡng, học hỏi về các loài động thực vật cƣ ngụ trong khu vực đó, giúp giảm thiểu và tránh đƣợc các tác động tiêu cực tới khu vực mà du khách đến thăm. Ngoài ra, DLST phải đóng góp vào công tác bảo tồn những khu vực tự nhiên và phát triển những khu vực cộng đồng lân cận một cách bền vững đồng thời phải nâng cao đƣợc khả năng nhận thức về môi trƣờng và công tác bảo tồn đối với ngƣời dân bản địa và du khách đến thăm.
Có thể nói đây là một định nghĩa đầy đủ nhất nội dung cũng nhƣ những đặc điểm của DLST, đó là địa điểm để tổ chức đƣợc một tour du lịch, mục đích chuyến đi của du khách đặc biệt là việc giáo dục và nâng cao nhận thức cho du khách cùng với nó là trách nhiệm của các tổ chức cũng nhƣ du khách trong việc bảo tồn giữ gìn môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng văn hoá để đảm bảo cho sự phát triển bền vững ở những nơi mà du khách tới tham quan. Lịch sử nghiên cứu về DLST 1. Trên thế giới Du lịch sinh thái đƣợc phát triển rất mạnh ở các nƣớc có nền kinh tế phát triển trên thế giới nhƣ Khối cộng đồng Châu Âu, Mỹ, Canada, Australia… Trong nhóm các nƣớc đang phát triển, DLST đã đƣợc tiến hành ở Nepal, Kenya, một số vùng ở Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia và Trung Mỹ. Các nƣớc này đã xây dựng thành công những mô hình DLST nhƣ Ecomost của EU, Làng DLST của Áo, mô hình Hoàng Sơn ở Trung Quốc, mô hình DLST trên cơ sở cộng đồng Nepal.
Năm 2002 đƣợc Đại hội đồng Liên hợp quốc chọn làm “Năm Quốc tế Du lịch sinh thái – International Year of Ecotourism”. Liên hợp quốc kêu gọi các nƣớc đẩy mạnh nghiên cứu, áp dụng DLST và tổ chức tuyên truyền sâu rộng về DLST, tổ chức các hội nghị, hội thảo, chƣơng trình DLST ở các nƣớc, các khu vực, chuẩn bị tốt nhất, có hiệu quả nhất cho Hội thảo Quốc tế về DLST tổ chức vào năm 2002. Chủ trƣơng này đã thúc đẩy nhiều nƣớc đang phát triển, muốn dựa vào DLST để cải thiện nền kinh tế ốm yếu của mình. Hƣởng ứng lời kêu gọi của Liên hợp quốc, nhiều quốc gia nhƣ Mexico, Úc, Malaysia… đã xây dựng chiến lƣợc và kế hoạch DLST quốc gia.
Ở Việt Nam Bắt đầu từ cuối những năm 1990, DLST đã gây đƣợc sự chú ý ở cấp độ quốc gia với sự tham gia của các tổ chức lớn nhƣ Tổng cục du lịch Việt Nam, Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên (IUCN),… Với sự tài trợ của các tổ chức Quốc tế, chúng ta đã mở nhiều lớp tập huấn, nhiều hội thảo về DLST. Tuy nhiên, mới chủ yếu tập trung vào các Vƣờn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên nhƣ Cúc Phƣơng, Cát Bà, Ba Bể, Ba Vì, Bạch Mã,… Đã có nhiều cơ quan, tổ chức và cá nhân quan tâm đến việc nghiên cứu và áp dụng DLST ở Việt Nam. Ví dụ năm 2004, Cục Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam đã phối hợp với Tổ chức phát triển bền vững Fundeso và Cơ quan hợp tác Quốc tế Tây Ban Nha cho xuất bản cuốn “Cẩm nang quản lý phát triển DLST ở các khu bảo tồn Việt Nam”. Trong các tài liệu chính thức này, những vấn đề quy hoạch điểm DLST, quy định kiến trúc, kết cấu điểm DLST, đào tạo nguồn nhân lực, tiếp thị du lịch,… đƣợc trình bày rất rõ ràng.
Đặc điểm của DLST Dựa trên địa bàn hấp dẫn về tự nhiên cả các yếu tố văn hóa bản địa: Đối tƣợng của DLST là những khu vực hấp dẫn về tự nhiên, kể cả những nét văn hóa bản địa đặc sắc. Đặc biệt, những khu vực tự nhiên còn tƣơng đối nguyên sơ, ít bị tác động lớn. Chính vì vậy, hoạt động DLST thƣờng diễn ra và thích hợp tại lãnh thổ các vƣờn Quốc gia và các khu bảo tồn tự nhiên có giá trị. 6 Luan van Đảm bảo bền vững về sinh thái, ủng hộ bảo tồn: Đây là một đặc trƣng khác biệt vì nó đƣợc phát triển trong môi trƣờng có những hấp dẫn ƣu thế về mặt tự nhiên.
Vì thế, trong DLST, hình thức, địa điểm và mức độ sử dụng cho các hoạt động du lịch phải đƣợc duy trì và quản lý cho sự bền vững của cả hệ sinh thái và bản thân ngành du lịch. Điều này đƣợc thể hiện ở quy mô nhóm khách tham quan thƣờng có số lƣợng nhỏ, yêu cầu sử dụng các phƣơng tiên, dịch vụ về tiện nghi của du khách thƣờng thấp hơn các yêu cầu về đảm bảo kinh nghiệm du lịch có chất lƣợng. Các hoạt động trong DLST thƣờng ít gây tác động đến môi trƣờng và du khách sẵn sàng chi trả cho việc bảo vệ môi trƣờng. Có giáo dục môi trƣờng: Đặc điểm giáo dục môi trƣờng trong DLST là một yếu tố cơ bản phân biệt DLST với các loại hình du lịch khác.
Giáo dục và thuyết minh môi trƣờng bằng các nguồn thông tin, truyền tải thông tin đến du khách thông qua tài liệu, hƣớng dẫn viên, các phƣơng tiện trên điểm, tuyến tham quan là những hình thức quan trọng trong việc trong việc làm giàu kinh nghiệm du lịch, nâng cao nhận thức về môi trƣờng và bảo tồn. Giáo dục môi trƣờng trong DLST có tác dụng trong việc làm thay đổi thái độ của du khách, cộng đồng và chính ngành du lịch đối với giá trị bảo tồn, và sẽ góp phần tạo nên sự bền vững lâu dài của những khu tự nhiên. Khuyến khích cộng đồng địa phƣơng tham gia và hƣởng lợi ích du lịch: DLST cải thiện đời sống, tăng thêm lợi ích cho cộng đống địa phƣơng trên cơ sở cung cấp về kiến thức, những kinh nghiệm thực tế để đa số ngƣời dân có khả năng tham gia vào quản lý, vận hành dịch vụ DLST. Đó cũng là cách để ngƣời dân có thể trở thành những ngƣời bảo tồn tích cực.
Những nguyên tắc cơ bản của DLST 1. Có hoạt động giáo dục và diễn giải nhằm nâng cao hiểu biết về môi trƣờng, qua đó tạo ý thức tham gia vào các nỗ lực bảo tồn Đây là một trong những nguyên tắc cơ bản của hoạt động DLST, tạo ra sự khác biệt rõ ràng giữa DLST với các loại hình dựa vào tự nhiên khác. Du khách khi rời khỏi nơi mình đến tham quan sẽ phải có đƣợc sự hiểu biết cao hơn về các giá trị của môi trƣờng tự nhiên, về những đặc điểm sinh thái khu vực và văn hóa bản địa. Từ đó thái độ cƣ xử của du khách sẽ thay đổi, đƣợc thể hiện bằng những nổ lực tích cực hơn trong hoạt động bảo tồn và phát triển những giá trị về tự nhiên, sinh thái và văn hóa khu vực.
Bảo vệ môi trƣờng và duy trì hệ sinh thái Việc bảo vệ môi trƣờng và duy trì hệ sinh thái chính là mục tiêu hoạt động của DLST. Sự tồn tại của DLST gắn liền với môi trƣờng tự nhiên và các hệ sinh thái điển hình. Sự xuống cấp của môi trƣờng, sự suy thoái của hệ sinh thái đồng nghĩa với sự đi 7 Luan van xuống của hoạt động DLST. Vì vậy mọi hoạt động DLST sẽ phải đƣợc quản lý chặt chẽ để giảm thiểu tác động tới môi trƣờng, đồng thời một phần thu nhập từ hoạt động DLST sẽ đƣợc đầu tƣ để thực hiện các giải pháp bảo vệ môi trƣờng và duy trì sự phát triển các hệ sinh thái.
Bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa cộng đồng Đây đƣợc xem là một trong những nguyên tắc quan trọng đối với hoạt động DLST, bởi các giá trị văn hóa bản địa là một bộ phận hữu cơ không thể tách rời các giá trị môi trƣờng của hệ sinh thái của một khu vực cụ thể. Sự xuống cấp hoặc thay đổi tập tục, sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phƣơng dƣới tác động nào đó sẽ làm mất đi sự cân bằng sinh thái tự nhiên vốn có của khu vực và vì vậy sẽ làm thay đổi hệ sinh thái đó. Tạo cơ hội việc làm và mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phƣơng Đây vừa là nguyên tắc vừa là mục tiêu hƣớng tới của DLST. DLST sẽ dành một phần đáng kể lợi nhuận từ hoạt động của mình để đóng góp nhằm cải thiện môi trƣờng sống của cộng đồng địa phƣơng.