chương I Luật Du lịch giải thích từ ngữ: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thoả mãn nhu cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch” [21, tr. Như vậy, sản phẩm du lịch là tổ hợp những gì đáp ứng nhu cầu và mong muốn của khách du lịch, nó bao gồm các dịch vụ du lịch, các hàng hóa và các tiện nghi cung cấp cho khách du lịch. Chúng được tạo nên bởi các yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội, cơ sở vật chất kỹ thuật và lao động du lịch tại một vùng hay một cơ sở nào đó. Dịch vụ du lịch nhằm thỏa mãn những nhu cầu hàng hóa đặc thù cho du khách trong thời gian lưu trú bên ngoài nơi ở thường xuyên của mình về ăn uống, lưu trú, đi lại, mua sắm hàng lưu niệm, thông tin về văn hóa, lịch sử, tập quán, cảnh quan.
Việc tạo ra những sản phẩm du lịch mang tính đặc trưng của dân tộc, phong phú, hấp dẫn là một yêu cầu tất yếu của kinh doanh du lịch. Đối với du khách, nhiều khi yếu tố ăn uống ngon, ngủ sang, hàng hóa tốt chưa phải yếu 14 tố hàng đầu, vì những yếu tố đó họ đã được thỏa mãn ngay tại nơi họ sinh sống, nhất là những nước kinh tế phát triển. Quan trọng hơn là những hàng hóa “phi vật thể” như sự thoải mái, lòng mến khách, những hiểu biết về văn hóa, lịch sử, những cảnh quan thiên nhiên hay những kỷ niệm đẹp. Chất lượng dịch vụ du lịch chính là sự phù hợp với nhu cầu của khách hàng, được xác định bằng việc so sánh giữa dịch vụ cảm nhận và dịch vụ trông đợi.
Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng dịch vụ là: sự tin cậy; tinh thần trách nhiệm; sự bảo đảm; sự đồng cảm và tính hữu hình. Trong 5 chỉ tiêu trên có 4 chỉ tiêu mang tính vô hình, 1 chỉ tiêu mang tính hữu hình (cụ thể biểu hiện ở điều kiện làm việc, trang thiết bị, con người, phương tiện thông tin), chỉ tiêu hữu hình là thông điệp gửi tới khách hàng về chất lượng của dịch vụ du lịch. Sản phẩm du lịch thường gắn bó với yếu tố tài nguyên du lịch. “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch” [21, tr.
Như vậy, tài nguyên du lịch bao gồm các thành phần và những kết hợp của cảnh quan thiên nhiên và thành quả lao động sáng tạo của con người có thể được sử dụng cho các hoạt động nhằm thoả mãn nhu cầu du lịch. Tài nguyên du lịch có thể trực tiếp hay gián tiếp tạo ra các sản phẩm du lịch. Tài nguyên du lịch gồm tài nguyên du lịch đang khai thác, tài nguyên du lịch chưa khai thác. Do đó, sản phẩm du lịch thường không dịch chuyển được, mà khách du lịch phải đến địa điểm có các sản phẩm du lịch tiêu dùng các sản phẩm đó, thoả mãn nhu cầu của mình.
Nói cách khác, du lịch không chỉ là ngành xuất khẩu tại chỗ mà còn là ngành xuất khẩu vô hình hàng hóa du lịch. Đó là các cảnh quan thiên nhiên khí hậu và ánh nắng mặt trời vùng nhiệt đới, các phong cảnh đẹp, những giá trị của di tích lịch sử - văn hoá, tính độc đáo trong truyền thống phong tục, tập quán v. không bị mất đi qua mỗi lần bán, thậm chí giá trị và uy tín của nó còn tăng 15 lên qua mỗi lần đưa ra thị trường, nếu như chất lượng cao và các loại hình dịch vụ ở đó du khách chấp nhận được. Sở dĩ có hiện tượng trên là do chúng ta bán cho du khách không phải là bản thân tài nguyên du lịch mà chỉ bán các giá trị có khả năng làm thoả mãn nhu cầu của khách du lịch được chứa đựng trong tài nguyên du lịch.
Có thể nói, quá trình tạo sản phẩm và tiêu dùng sản phẩm du lịch trùng nhau về thời gian và không gian. Điều đó cho thấy việc "thu hút khách" đến nơi có sản phẩm du lịch là nhiệm vụ quan trọng của các nhà kinh doanh du lịch, đó cũng là nhiệm vụ của chính quyền địa phương và nhân dân cư trú quanh vùng có sản phẩm du lịch, đặc biệt trong điều kiện tiêu dùng các sản phẩm du lịch có tính thời vụ (do tính đa dạng và trải rộng trên nhiều vùng của các sản phẩm đó). Thị trường du lịch và các loại hình du lịch - Thị trường du lịch Để có quyết định đúng đắn trong tổ chức cung cấp các sản phẩm du lịch phục vụ du khách thì không thể không nghiên cứu về thị trường du lịch, cơ chế vận động của thị trường du lịch. Thông qua định hướng, điều tiết cung, cầu du lịch nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên du lịch, thiết lập môi trường pháp lý thuận lợi, nhưng chặt chẽ bảo đảm cho các hoạt động du lịch đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao, bảo vệ môi trường thiên nhiên, cảnh quan du lịch.
“Thị trường du lịch là bộ phận của thị trường chung, một phạm trù của sản xuất và lưu thông hàng hóa, dịch vụ du lịch, phản ánh toàn bộ quan hệ trao đổi giữa người mua và người bán, giữa cung cầu và toàn bộ các mối quan hệ, thông tin kinh tế, kỹ thuật gắn với mối quan hệ đó trong lĩnh vực du lịch” [19, tr. Thị trường du lịch là bộ phận của thị trường hàng hoá nói chung nên nó có đầy đủ các đặc điểm của thị trường, cũng chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế của thị trường như: quy luật cạnh tranh, quy luật cung cầu, quy luật giá trị. Tuy nhiên, do đặc thù của du lịch, nên thị trường du lịch có những đặc thù riêng, thể hiện tính độc lập tương đối của nó như: thị trường du lịch xuất hiện 16 muộn; hàng hoá du lịch không thể vận chuyển đến nơi có nhu cầu du lịch; đối tượng mua bán không có dạng vật chất hiện hữu trước người mua (chủ yếu thông qua xúc tiến, quảng cáo); đối tượng mua bán rất đa dạng; quan hệ thị trường giữa người mua, người bán bắt đầu từ khi mua cho đến khi khách về nơi thường trú của họ. Sản phẩm du lịch không thể lưu kho, việc mua bán gắn với không gian và thời gian cụ thể, có tính thời vụ rõ rệt v.
Hoạt động du lịch là hoạt động đặc trưng nên cung cầu trong thị trường du lịch của có những nét khác biệt so với cung cầu trong thị trường chung. Cầu du lịch mang tính tổng hợp cao. Cầu trong du lịch là một bộ phận nhu cầu của xã hội có khả năng thanh toán về hàng hoá vật chất và dịch vụ du lịch đảm bảo sự đi lại, lưu trú tạm thời của con người ngoài nơi ở thường xuyên của họ, nhằm mục đích nghỉ ngơi, giải trí, tìm hiểu văn hoá, chữa bệnh, tham gia các chương trình đặc biệt và các mục đích khác. Cầu trên thị trường du lịch có các đặc trưng chủ yếu sau: cầu du lịch được cấu thành bởi hai nhóm: cầu về dịch vụ du lịch và cầu về hàng hóa vật chất trong đó chủ yếu là cầu dịch vụ (thông thường chi phí cho dịch vụ chiếm 70- 80% chi phí du lịch); cầu trong du lịch rất đa dạng, phong phú (tuỳ thuộc ý thích của từng cá nhân, từng nhóm dân cư.); cầu trong du lịch có tính linh hoạt cao (cơ cấu hàng hoá, dịch vụ biến động); cầu du lịch thì phân tán, cung lại cố định nên giữa cung, cầu có khoảng cách; cầu du lịch có tính chu kỳ.
Cầu du lịch chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: yếu tố tự nhiên (khí hậu, địa hình, thời tiết, tài nguyên thiên nhiên.); yếu tố văn hoá xã hội (tâm sinh lý cá nhân du khách, tuổi tác, giới tính, thời gian nhàn rỗi, dân cư, bản sắc văn hoá và tài nguyên nhân văn, trình độ văn hoá, nghề nghiệp.); các yếu tố liên quan đến kinh tế (thu nhập của dân cư, giá cả, tỉ giá); cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật; quá trình đô thị hoá; yếu tố chính trị (sự ổn định tình hình chính trị - xã hội, chính sách phát triển du lịch.); giao thông vận tải; các hoạt động xúc tiến, quảng cáo, môi trường. 17 Cung trong du lịch là khả năng cung cấp dịch vụ và hàng hoá du lịch khác, nhằm đáp ứng các nhu cầu du lịch. Nó bao gồm toàn bộ hàng hoá du lịch (cả hàng hoá và dịch vụ du lịch) đưa ra thị trường. Cung du lịch không đồng nhất với sản phẩm du lịch.
Cung du lịch bao gồm toàn bộ số lượng hàng hoá (hàng hoá hiện vật và hàng hoá dịch vụ du lịch) mà người bán có khả năng và sẵn sàng bán ở các mức giá khác nhau trong một thời gian và không gian xác định. Sản phẩm du lịch bao gồm toàn bộ giá trị sử dụng thoả mãn nhu cầu du lịch nhất định. Như vậy sự khác nhau là ở chỗ có những giá trị tiêu dùng được tạo ra nhưng không qua thị trường thì chỉ là sản phẩm du lịch mà chúng không phải là cung du lịch. Cung du lịch có các đặc trưng cần phân biệt với các dạng hàng hoá thông thường khác nhau: cung du lịch chủ yếu không tồn tại ở dạng hiện vật (chủ yếu là dịch vụ), cung du lịch rất khó thay đổi tương ứng với biến động của thị trường; cung du lịch thường có hạn trong một thời điểm nhất định, muốn giảm thiểu ảnh hưởng của sự hạn chế đó cần có sự phối hợp giữa các doanh nghiệp trong toàn ngành, doanh nghiệp du lịch có tính chuyên môn hoá cao.
Cung du lịch chịu sự tác động của các yếu tố như: sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự tiến bộ khoa học, kỹ thuật, sự phát triển quan hệ sản xuất, các yếu tố của sản xuất, số lượng người sản xuất, các kỳ vọng của họ, mức độ tập trung hoá của cung, các chính sách khuyến khích phát triển du lịch của mỗi quốc gia, mỗi vùng, miền và đặc biệt ảnh hưởng của cầu du lịch đến sự gia tăng số lượng, chất lượng, chủng loại sản phẩm du lịch. - Các loại hình du lịch Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau mà hoạt động du lịch có thể được phân thành nhiều loại hình du lịch khác nhau. Tuy nhiên, các tiêu chí lại phụ thuộc vào quan điểm chủ quan và góc độ tiếp cận của các tác giả.