MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, du lịch (DL) là ngành kinh tế ngày càng đóng vai trò quan trọng tạo ra những chuyển biến tích cực đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa và quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Chính vì vậy, Thủ tướng Chính phủ đã xác định “Phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn” (Văn phòng Chính phủ, 2016) là định hướng chiến lược quan trọng để phát triển đất nước, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển của các ngành, lĩnh vực khác cũng như các địa phương trong bối cảnh mới, đặc biệt là những địa phương có nhiều lợi thế tài nguyên phát triển du lịch. Thành phố (TP) Đà Nẵng là một trong những trung tâm DL hấp dẫn của Việt Nam được thiên nhiên ưu đãi với nguồn tài nguyên DL phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác đa dạng các loại hình DL, trong đó du lịch đường sông (DLĐS) cũng có nhiều lợi thế phát triển.
Đà Nẵng nằm ở hạ lưu của hệ thống sông Vu Gia được hợp lưu và phân lưu tại ngã ba sông Cái gồm sông Hàn, sông Vĩnh Điện, sông Cẩm Lệ - Túy Loan và sông Cổ Cò. Phía Bắc TP có sông Cu Đê bắt nguồn từ rừng núi phía Tây đổ ra biển. Với sự giàu có về tài nguyên sông nước, từ năm 2010 DLĐS đã được đưa vào khai thác ở tuyến sông Hàn, năm 2010 lượng khách DLĐS đạt 100 nghìn lượt, đến năm 2019 đã tăng lên 726,5 nghìn lượt. Điều này cho thấy DLĐS có sức hút ngày càng lớn và cũng từng bước gắn liền với hình ảnh DL của TP.
Do vậy, TP đã định hướng “đẩy mạnh phát triển du lịch đường sông” (Sở Du lịch TPĐN, 2015) và “phát triển du lịch đường sông trở thành sản phẩm du lịch chủ lực của thành phố” (UBND TP. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động DLĐS của TP. Đà Nẵng hiện nay chỉ mới khai thác trên tuyến sông Hàn trong khi trên nhiều tuyến sông khác có rất nhiều tiềm năng thì ít được đầu tư phát triển, sản phẩm DLĐS cũng còn khá nghèo nàn. Chính vì vậy, việc nghiên cứu phát triển DLĐS ở TP.
Đà Nẵng là rất cần thiết để khai thác có hiệu quả loại hình DL này và tạo sản phẩm DL đặc trưng cho TP. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trên, đề tài “Phát triển du lịch đường sông ở thành phố Đà Nẵng” được chọn làm đề tài nghiên cứu cho luận án Tiến sĩ với mong muốn làm rõ được tiềm năng, thực trạng và đưa ra định hướng nhằm phát triển DLĐS ở TP. Đà Nẵng hiệu quả. Mục tiêu nghiên cứu Vận dụng cơ sở lí luận và thực tiễn về phát triển DLĐS, mục tiêu chủ yếu của luận án là nghiên cứu phát triển DLĐS ở TP.
Đà Nẵng dưới góc độ địa lý học, tập trung phân tích các nhân tố ảnh hưởng, tiềm năng và thực trạng phát triển, từ đó đề xuất định hướng và giải pháp nhằm phát triển DLĐS ở TP. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan vấn đề lí luận và thực tiễn về phát triển DLĐS để vận dụng vào địa bàn nghiên cứu. - Xây dựng các tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá phát triển DLĐS áp dụng cho TP. - Phân tích các nhân tố ảnh hưởng và đánh giá tiềm năng phát triển DLĐS ở TP.
- Phân tích thực trạng phát triển DLĐS ở TP. Đà Nẵng giai đoạn 2010 - 2020. - Đề xuất định hướng và giải pháp nhằm phát triển DLĐS ở TP. Đà Nẵng trong tương lai.
Giới hạn nghiên cứu 4. Về nội dung Luận án tập trung phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển DLĐS ở TP. Đà Nẵng theo 8 nhóm nhân tố. Đánh giá tiềm năng phát triển DLĐS ở TP.
Đà Nẵng theo 6 nhóm tiêu chí. Phân tích thực trạng phát triển DLĐS ở TP. Đà Nẵng dưới góc độ địa lý học theo tuyến sông và chỉ tiêu ngành DL. Đề xuất định hướng và giải pháp cơ bản nhằm phát triển DLĐS ở TP.
Về không gian Phạm vi nghiên cứu của đề tài là địa bàn TP. Đà Nẵng ngoại trừ huyện đảo Hoàng Sa, trong đó sẽ đi sâu phân tích các con sông và vùng phụ cận trong phạm vi bán kính từ 3 km đến 5 km ở các sông: Sông Hàn, sông Cổ Cò, sông Cẩm Lệ, sông Túy Loan và sông Cu Đê. Về thời gian nghiên cứu Đề tài nghiên cứu trong giai đoạn 2010 - 2020, định hướng đến năm 2030. Tuy nhiên, đây là loại hình DL mới được TP.
Đà Nẵng đưa vào khai thác, do đó nhiều số liệu thứ cấp còn thiếu và chưa liên tục. Quan điểm, phương pháp nghiên cứu 5. Quan điểm nghiên cứu 5. Quan điểm hệ thống Dưới góc độ địa lý, mỗi lãnh thổ được xem như một hệ thống bao gồm các thành phần chức năng có tác động qua lại lẫn nhau làm cho hệ thống này vận động và phát triển.
Mặt khác, mỗi lãnh thổ lại được coi như là một tiểu hệ thống trong hệ thống cấp lớn hơn. Theo đó, phát triển DLĐS được xem là một bộ phận của phát triển DL ở TP. Các khía cạnh liên quan đến phát triển DLĐS được xem xét, phân tích và đánh giá trong tổng thể phát triển DL ở TP. Vì vậy, luận án vận dụng quan điểm này để đánh giá các vấn đề nghiên cứu.
Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ Quan điểm này xem xét DLĐS là một bộ phận DL, được cấu thành bởi nhiều đối tượng như tài nguyên DL, điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa, con người, môi trường. Các đối tượng này có mối quan hệ mật thiết với nhau trong một hệ thống chỉnh thể và phân bố trên một địa bàn lãnh thổ rộng lớn. Luận án vận dụng quan điểm này để phân tích, đánh giá đa chiều về các thành phần ảnh hưởng, thực trạng phát triển DLĐS trong mối quan hệ tương hỗ với hệ thống lãnh thổ DL của TP. Đà Nẵng, từ đó có cơ sở khoa học để đưa ra những định hướng, giải pháp cho phát triển DLĐS ở TP.
Quan điểm lịch sử - viễn cảnh Mọi đối tượng nghiên cứu của địa lý nói chung luôn có sự vận động, biến đổi theo thời gian và không gian, DLĐS cũng có sự vận động và biến đổi theo từng giai đoạn. Vì vậy, việc đánh giá các vấn đề của phát triển DLĐS phải đứng trên quan điểm lịch sử - viễn cảnh. Luận án vận dụng quan điểm này để đánh giá những biến đổi của hoạt động DLĐS theo thời gian từ quá khứ - hiện tại - tương lai, từ đó có cơ sở để định hướng, dự báo khả năng và giải pháp phát triển DLĐS ở TP. Quan điểm phát triển bền vững Du lịch đường sông là loại hình DL gắn liền với nguyên tắc sống hòa hợp với thiên nhiên, hòa nhập với môi trường và mang tính bền vững (Rahman et al.
Do đó, việc phát triển DLĐS không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn phải đảm bảo được các nguyên tắc về môi trường, giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa - xã hội, mang lại hiệu quả cho phát triển DLĐS của TP. Vì vậy, trong nghiên cứu luận 4 án sẽ chú trọng quan điểm này để khai thác hiệu quả và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên DLĐS theo hướng phát triển bền vững. Phương pháp nghiên cứu 5. Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu Đây là phương pháp truyền thống được sử dụng hầu hết ở các công trình nghiên cứu.
Trong nghiên cứu luận án, phương pháp được sử dụng theo các bước: Bước 1. Xác định đối tượng, nội dung và dạng thông tin gắn với đề tài: Đó là các tài liệu liên quan đến cơ sở lý luận, thực tiễn về phát triển DLĐS; thực trạng phát triển DL và DLĐS ở TP. Đà Nẵng; tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội (KT - XH) của TP; các kế hoạch, quy hoạch, định hướng phát triển DL, DLĐS của TP. Dạng tài liệu chủ yếu gồm: sách, báo cáo, văn bản, bản đồ, tranh ảnh.
Tiến hành thu thập tài liệu theo kế hoạch và các danh mục đã lập: + Các tài liệu thứ cấp: Là những tài liệu được thu thập từ các công trình liên quan đến đề tài của những nghiên cứu tin cậy trong và ngoài nước như: Các báo cáo, thống kê, kế hoạch, quy hoạch của Sở Giao thông Vận tải, Sở Du lịch, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban Nhân dân (UBND), Cục Thống kê, Cảng vụ đường thủy TP. Đà Nẵng ; Các nghiên cứu khác về DL, DLĐS, đặc điểm tự nhiên, KT - XH của TP. Đà Nẵng ; Luật Du lịch, luật giao thông đường thủy nội địa, luật tài nguyên nước, các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến đường sông và DLĐS, công trình, đề tài, báo cáo liên quan được trình bày trong các tạp chí, kỷ yếu, sách chuyên khảo, giáo trình… của các nhà khoa học trong, ngoài nước và các ban ngành phục vụ cho việc nghiên cứu, đánh giá luận án. + Các tài liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua khảo sát, thực địa, phỏng vấn, chụp ảnh và điều tra tại khu vực nghiên cứu.
Xử lý tài liệu: Từ tài liệu thu thập được, tác giả sẽ chọn lọc và xử lý theo mục đích nghiên cứu với sự hỗ trợ của phần mềm Microsoft office Excel 2016. Phương pháp khảo sát thực địa Phương pháp này được vận dụng để khảo sát thực tế, thực trạng phát triển DLĐS của các tuyến sông ở TP. Đà Nẵng, nhằm thẩm định tính xác thực và độ tin cậy của các thông tin, dữ liệu thu thập được. Đồng thời, là cơ sở thực tiễn quan trọng hỗ trợ phương 5 pháp nghiên cứu khác của luận án.
Việc nghiên cứu thực địa được tiến hành nhiều lần, tùy thuộc vào mục tiêu của từng đợt khảo sát, trong nghiên cứu luận án việc khảo sát được tiến hành theo các đợt sau: Đợt 1: Khảo sát sơ bộ các con sông và vùng phụ cận làm cơ sở cho việc xác định đối tượng, tiêu chí đánh giá, thực trạng phát triển DLĐS ở TP. Đợt 2: Tiến hành khảo sát thực địa, chấm điểm theo danh mục cho các tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá nhằm thu thập dữ liệu đầu vào cho việc đánh giá tiềm năng, thực trạng phát triển DLĐS ở TP. Đợt 3: Tiến hành sau khi có kết quả đánh giá tổng hợp về tiềm năng phát triển DLĐS của TP. Đà Nẵng, nhằm kiểm chứng xác minh lại những nghi vấn của kết quả nghiên cứu khi cần thiết.
Phương pháp thang điểm tổng hợp Phương pháp thang điểm tổng hợp được vận dụng đánh giá nhằm xác định vị trí xếp hạng về mức độ thuận lợi và hấp dẫn của các tuyến sông cho phát triển DLĐS ở TP.