chương 1 đã đưa ra khái niệm như sau: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục 10 nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”. Phát triển bền vững Ngay từ những năm 1980, khi các vấn đề về PTBV bắt đầu được đề cập, tiến hành nghiên cứu thì đã có nhiều nghiên cứu khoa học được thực hiện nhằm đưa ra các khía cạnh ảnh hưởng của DL có liên quan đến PTBV. Nhiệm vụ trọng tâm của những nghiên cứu này nhằm để giải thích cho sự cần thiết phải đảm bảo tính toàn vẹn của MT sinh thái, các giá trị văn hóa trong khi tiến hành các hoạt động khai thác tài nguyên phục vụ PTDL, góp phần tạo nền tảng cho sự PTBV Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (công bố bởi Liên minh quốc tế bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên - IUCN) với nội dung rất đơn giản: Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái. Khái niệm phổ biến nhất và cũng là định nghĩa được chấp nhận cho tới ngày nay là của Ủy ban môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) của Liên hợp quốc năm 1987 trong báo cáo Brundtland đã nêu: “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn thương đến khả năng của các thế hệ tương lai…” và khái niệm về phát triển bền vững được nêu tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và phát triển tổ chức ở Riode Janeiro (Brazil) năm 1992 và tại Hội nghị Thượng đỉnh thế giới về Phát triển bền vững tổ chức ở Johannesburg (Cộng hoà Nam Phi) năm 2002 đã được bổ sung và hoàn chỉnh: “Phát triển bền vững là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển, gồm: phát triển kinh tế - phát triển xã hội - bảo vệ môi trường”.
Như vậy, PTBV là quá trình vận hành đồng thời ba bình diện phát triển: kinh tế tăng trưởng bền vững, xã hội thịnh vượng, công bằng, ổn định, văn hoá đa dạng và môi trường được trong lành, tài nguyên được duy trì bền vững. Do đó, PTBV được hình thành trong sự hòa nhập, đan xen giữa ba hệ thống trụ cột: Kinh tế - Xã hội - Môi trường. 11 Ngày nay hầu hết các nước đều quan tâm đến PTBV và đưa nội dung này vào trong hoạch định chính sách cho đất nước. Ở Việt Nam, quan điểm về PTBV được vận dụng trong hoạch định chủ trương, chính sách phát triển và ngày càng hoàn thiện được thể hiện trong các văn kiện đại hội Đảng các khóa và trong các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Chính phủ.
Cụ thể trong chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011-2020 ban hành năm 2012 “Phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước; kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội”. Gần đây nhất là Nghị quyết số 136/NQ-CP ngày 25 tháng 9 năm 2020 của Chính phủ về phát triển bền vững có nêu “Phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước; kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội và bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền quốc gia. Việc xây dựng, thực hiện các chiến lược, chính sách, kế hoạch, chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội phải đảm bảo yêu cầu phát triển bền vững; Duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái, quản lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu; bảo đảm mọi người dân được phát huy mọi tiềm năng, tham gia và thụ hưởng bình đẳng thành quả của phát triển; xây dựng một xã hội Việt Nam hòa bình, thịnh vượng, bao trùm, công bằng, dân chủ, văn minh và bền vững”[5] 1. Du lịch bền vững Có nhiều quan niệm khác nhau về Du lịch bền vững (DLBV): Theo Võ Văn Thành (2015), “Thuật ngữ Phát triển du lịch bền vững theo tiếng Anh là tourism sustainable development, là một thuật ngữ mới trong ngành du lịch.
Nó xuất hiện dựa trên thuật ngữ du lịch bền vững (Sustainable tourism) có từ năm 1996. Theo Hội đồng Du lịch và Lữ hành quốc tế 1996 thì: "Du lịch bền vững là việc đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và vùng du lịch mà vẫn bảo đảm những khả năng đáp ứng nhu cầu cho các thế hệ du lịch tương lai” [31, 202]. 12 Tại Hội nghị về môi trường và phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janeiro năm 1992, Tổ chức Du lịch thế giới của Liên hợp quốc (UNWTO) đã đưa ra một định nghĩa về du lịch bền vững như sau: “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vãn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống của con người”.
Định nghĩa này hơi dài nhưng hàm chứa đầy đủ các nội dung, các hoạt động, các yếu tố liên quan đến du lịch bền vững. Định nghĩa này cũng đã chú trọng đến cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ môi trường sinh thái, gìn giữ bản sắc văn hoá. Theo Machado (2003) đã định nghĩa du lịch bền vững là: “Các hình thức du lịch đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch, ngành du lịch, và cộng đồng địa phương nhưng không ảnh hưởng tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. Du lịch khả thi về kinh tế nhưng không phá hủy tài nguyên mà tương lai của du lịch phụ thuộc vào đó, đặc biệt là môi trường tự nhiên và kết cấu xã hội của cộng đồng địa phương”.
Định nghĩa này tập trung vào tính bền vững của các hình thức du lịch (sản phẩm du lịch) chứ chưa đề cập một cách tổng quát tính bền vững cho toàn ngành DL. Trong giai đoạn hiện nay, PTDLBV đòi hỏi phải phát triển các SPDL có chất lượng cao, có khả năng thu hút và đáp ứng các nhu cầu ngày càng cao của khách DL, song không gây tổn hại đến môi trường tự nhiên và văn hóa bản địa, đồng thời phải có trách nhiệm bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên và môi trường. Về vấn đề này, trong Chương trình Nghị sự 21 về công nghiệp du lịch và lữ hành hướng tới sự phát triển môi trường bền vững của Tổ chức Du lịch Thế giới và Hội đồng Thế giới đã xác định “Các sản phẩm du lịch bền vững là các sản phẩm được xây dựng phù hợp với môi trường, cộng đồng và các nền văn hóa, nhờ đó sẽ mang lại lợi ích chắc chắn chứ không phải là hiểm họa cho phát triển du lịch”. 13 Một trong những trọng tâm quan trọng hàng đầu của PTDLBV hiện nay là hướng tới sự cân bằng giữa các mục tiêu về kinh tế – xã hội và mục tiêu bảo tồn tài nguyên, môi trường và văn hóa cộng đồng trong khi phải tăng cường sự thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của khách DL.
Sự cân bằng này có thể thay đổi theo thời gian khi có sự thay đổi về các quy tắc xã hội, các điều kiện đảm bảo môi trường sinh thái và sự phát triển của khoa học công nghệ. Tuy nhiên phương pháp tiếp cận đảm bảo cho PTDLBV phải dựa vào sự cân bằng tài nguyên môi trường với một quy hoạch thống nhất. Ở Việt Nam, khái niệm PTDLBV còn tương đối mới. Nhưng thông qua các bài học kinh nghiệm và thực tiễn về PTDLBV ở các nước trên thế giới, thì PTDL ở nước ta đang hướng tới có trách nhiệm đối với tài nguyên và môi trường.
Vì thế đã xuất hiện nhiều loại hình DL mới ở Việt Nam: du lịch sinh thái, du lịch thiên nhiên, du lịch xanh… Phát triển du lịch bền vững (PTDLBV) được định nghĩa tại Khoản 14 Điều 3 Luật Du lịch Việt Nam ban hành năm 2017 như sau: Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế - xã hội và môi trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tương lai.[17] Qua các khái niệm trên thì PTDLBV đòi hỏi phải chú ý đến cả ba hệ sinh thái: kinh tế, xã hội, môi trường. Các lợi ích của ba hệ này được chú ý và có tầm quan trọng như nhau để từ đó có được một nền DL bền vững. Vai trò của du lịch đối với mục tiêu phát triển bền vững 1. Mục tiêu của phát triển bền vững PTDLBV cần dựa vào ba trụ cột cơ bản: Kinh tế - xã hội – môi trường Thứ nhất, đảm bảo sự phát triển bền vững về kinh tế DL là một ngành kinh tế, nên PTDLBV cần phải bền vững (BV) về kinh tế, thu nhập phải lớn hơn chi phí, phải đạt được sự tăng trưởng cao, ổn định trong thời gian dài, tối ưu hóa đóng góp của ngành DL vào thu nhập quốc dân, góp phần thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển.