Luận Văn Thạc Sỹ Về Phát Triển Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ Ở Việt Nam Trong Quá Trình Hội Nhập Quốc Tế

Khám phá luận văn thạc sỹ về phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Tìm hiểu cơ hội và thách thức.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Phát Triển Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ ở Việt Nam trong Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN DNNVV TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 1.1. Những vấn đề chung về DNNVV trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.2. Khái niệm và tiêu chí xác định DNNVV
• 1.3. Đặc điểm của DNNVV
• 1.4. Vai trò của DNNVV đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DNNVV Ở VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DNNVV Ở VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ Ở Việt Nam

Doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Chúng chiếm hơn 96% tổng số doanh nghiệp và tạo ra gần một nửa số việc làm. Sự phát triển của DNNVV không chỉ giúp khai thác hiệu quả nguồn lực mà còn góp phần vào sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, DNNVV phải đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội mới.

1.1. Định Nghĩa và Tiêu Chí Xác Định DNNVV

DNNVV được xác định dựa trên các tiêu chí như số lao động, vốn đầu tư và doanh thu. Các tiêu chí này có thể thay đổi tùy theo từng quốc gia và ngành nghề. Ở Việt Nam, DNNVV được quy định theo Nghị định 90/2001/NĐ-CP, với tiêu chí cụ thể về vốn và số lao động.

1.2. Vai Trò Của DNNVV Trong Kinh Tế Việt Nam

DNNVV không chỉ tạo ra việc làm mà còn đóng góp vào GDP và kim ngạch xuất khẩu. Chúng giúp cải thiện mối quan hệ giữa các khu vực kinh tế và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

II. Thách Thức Đối Với Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ Trong Hội Nhập Quốc Tế

Hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho DNNVV. Các doanh nghiệp này cần nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại và phát triển trong môi trường toàn cầu hóa.

2.1. Cạnh Tranh Toàn Cầu và Áp Lực Đổi Mới

DNNVV phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ các doanh nghiệp lớn và nước ngoài. Điều này yêu cầu các doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ và cải tiến quy trình sản xuất để nâng cao hiệu quả.

2.2. Khó Khăn Trong Tiếp Cận Tài Chính

Nhiều DNNVV gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn đầu tư. Chính sách tài chính chưa thực sự hỗ trợ, khiến cho việc huy động vốn từ các nguồn bên ngoài trở nên khó khăn.

III. Phương Pháp Phát Triển Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ Ở Việt Nam

Để phát triển DNNVV, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính phủ và các tổ chức hỗ trợ. Những phương pháp này sẽ giúp DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

3.1. Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp

Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ DNNVV, bao gồm giảm thuế, hỗ trợ đào tạo và cung cấp thông tin thị trường. Những chính sách này sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc phát triển.

3.2. Đổi Mới Công Nghệ và Quản Lý

DNNVV cần đầu tư vào công nghệ mới và cải tiến quy trình quản lý. Việc áp dụng công nghệ thông tin và tự động hóa sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm chi phí.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về DNNVV

Nghiên cứu cho thấy DNNVV có thể tạo ra nhiều giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Các mô hình phát triển thành công từ các nước khác có thể được áp dụng tại Việt Nam để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNVV.

4.1. Mô Hình Phát Triển Thành Công Từ Nước Ngoài

Nhiều quốc gia đã áp dụng các mô hình phát triển DNNVV thành công, như Đài Loan và Nhật Bản. Những bài học từ họ có thể giúp Việt Nam cải thiện chính sách và hỗ trợ DNNVV.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Cuộc Khảo Sát

Các cuộc khảo sát cho thấy DNNVV có khả năng tạo ra việc làm và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu để hiểu rõ hơn về thực trạng và nhu cầu của DNNVV.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ Ở Việt Nam

DNNVV sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Để phát triển bền vững, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức xã hội.

5.1. Tương Lai Của DNNVV Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Trong bối cảnh hội nhập, DNNVV cần phải thích ứng nhanh chóng với các thay đổi của thị trường và chính sách. Sự linh hoạt và sáng tạo sẽ là yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ DNNVV

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể hơn cho DNNVV, bao gồm đào tạo nguồn nhân lực và hỗ trợ tiếp cận công nghệ. Những chính sách này sẽ giúp DNNVV phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ giai đoạn chuyển đổi then chốt của nền kinh tế Việt Nam sau công cuộc Đổi mới năm 1986, được định hình rõ nét bởi sự ra đời của Luật Doanh nghiệp năm 2000 và tiến trình đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Trong bức tranh kinh tế vĩ mô đó, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV/SMEs) khẳng định vị thế trụ cột khi chiếm hơn 96% tổng số doanh nghiệp, tạo việc làm cho gần một nửa lực lượng lao động và đóng góp từ 25% đến 28% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Tuy nhiên, trước làn sóng tự do hóa thương mại quốc tế (AFTA, Hiệp định Thương mại song phương Việt - Mỹ BTA, chuẩn bị gia nhập WTO), khu vực này đối mặt với sức ép cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn đa quốc gia.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các tài liệu học thuật trước đây (chẳng hạn các báo cáo của UNIDO, 2000; MPI & JICA, 1999) chủ yếu tiếp cận DNNVV dưới góc độ hỗ trợ xã hội cục bộ hoặc khảo sát mô tả tĩnh, thì hoàn toàn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống cấp độ tiến sĩ đánh giá toàn diện động thái phát triển của DNNVV Việt Nam dưới tác động kép của chuyển đổi thể chế kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Các câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập:

• RQ1: Môi trường thể chế và các tiêu chí phân loại DNNVV hiện hành tại Việt Nam đang bộc lộ những bất cập lý luận và thực tiễn nào trong quá trình hội nhập?
• RQ2: Những cơ hội và thách thức cốt lõi đối với năng lực cạnh tranh, nguồn vốn và công nghệ của DNNVV khi Việt Nam thực thi các cam kết tự do hóa thương mại là gì?
• RQ3: Mô hình và cơ chế chính sách nào là tối ưu để thúc đẩy DNNVV tham gia hiệu quả vào mạng sản xuất toàn cầu?
• H1: Tiêu chí xác định quy mô DNNVV dựa trên vốn đăng ký phản ánh sai lệch quy mô thực tế hơn so với tiêu chí kết hợp giữa doanh số hàng năm và lao động thường xuyên.
• H2: Rào cản thể chế và sự bất bình đẳng trong tiếp cận tín dụng, đất đai giữa DNNVV với doanh nghiệp nhà nước làm suy giảm đáng kể khả năng nâng cấp công nghệ và hấp thu lợi thế hội nhập.
• H3: Thiết lập hệ thống liên kết thầu phụ (Center-Satellite System) và các cụm ngành công nghiệp phụ trợ có tương quan thuận chiều với khả năng thâm nhập thị trường quốc tế của DNNVV.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Thể chế Mới (North, 1990), Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu (Gereffi, 1999) và Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Porter, 1990). Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc tái cấu trúc hệ thống tiêu chí định lượng nhận diện DNNVV, phát hiện các điểm nghẽn thể chế định lượng và đề xuất mô hình quản trị thích ứng đa tầng. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn quốc giai đoạn Đổi mới (trọng tâm từ năm 2000 đến 2005) dựa trên các nguồn thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê (GSO), Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI), Tổng cục Thuế và Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về kinh tế học phát triển DNNVV phân hóa thành ba dòng tư tưởng học thuật chính:

1. Dòng nghiên cứu về quy mô và vai trò kinh tế - xã hội của DNNVV: Các công trình kinh điển của David Birch (1987) và David Storey (1994) khẳng định DNNVV là động cơ tạo việc làm và đổi mới sáng tạo linh hoạt nhất của nền kinh tế thị trường. Tại Việt Nam, các nghiên cứu ban đầu của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) và UNIDO (1998) tập trung vào vai trò giảm nghèo và đa dạng hóa sinh kế nông thôn.
2. Dòng nghiên cứu về thể chế và chi phí giao dịch: Dẫn đầu bởi Douglass North (1990) và Oliver Williamson (1985), dòng lý thuyết này chỉ ra rằng chất lượng khung khổ pháp lý, quyền sở hữu tài sản và thủ tục hành chính quyết định sự sinh tồn của doanh nghiệp. McMillan & Woodruff (2002) khi phân tích doanh nghiệp tư nhân Việt Nam giai đoạn đầu chuyển đổi cũng nhấn mạnh sự phụ thuộc vào các mạng lưới phi chính thức do sự thiếu hụt của các định chế thị trường chính thức.
3. Dòng nghiên cứu về mạng lưới sản xuất và liên kết thầu phụ (Subcontracting Networks): Watanabe (1971) và Masahiko Aoki (1988) đã phân tích sâu cấu trúc liên kết giữa tập đoàn lớn và doanh nghiệp vệ tinh tại Nhật Bản, chứng minh liên kết dọc là bệ đỡ giúp DNNVV phân tán rủi ro và tích lũy năng lực công nghệ.

Các tranh luận học thuật (Academic Debates) gay gắt nổi lên giữa hai trường phái:

• Trường phái can thiệp bảo hộ: Cho rằng DNNVV tại các nền kinh tế đang phát triển quá non yếu về vốn và công nghệ, do đó Nhà nước phải duy trì hàng rào thuế quan bảo hộ và cấp tín dụng ưu đãi trực tiếp kéo dài.
• Trường phái thị trường tự do và nâng cao năng lực nội tại: Lập luận rằng bảo hộ kéo dài chỉ tạo ra sự ỷ lại và méo mó thị trường; giải pháp bền vững là cắt giảm hàng rào phi thuế quan, minh bạch hóa thể chế và buộc DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh tự thân thông qua cơ chế thị trường mở.

Công trình này định vị chính xác tại giao điểm của kinh tế học thể chế và quản trị chiến lược quốc tế. Nghiên cứu tiến xa hơn các tài liệu trước đây bằng việc so sánh đối chuẩn (benchmarking) trực tiếp với kinh nghiệm thực tiễn từ bốn mô hình quốc tế điển hình:

• Mô hình Hoa Kỳ: Dựa trên Đạo luật Kinh doanh nhỏ và Cục Quản lý Kinh doanh nhỏ (SBA) với tiêu chí chuẩn hóa duy nhất dưới 500 lao động, hỗ trợ qua 200 chương trình liên bang trị giá 75 tỷ USD và phát triển vườn ươm công nghệ tại 50 tiểu bang.
• Mô hình Nhật Bản: Thể chế hóa qua Luật Cơ bản về DNNVV (sửa đổi 1999), tổ chức cấu trúc sản xuất kiểu "cái ô" và "mắt xích", vận hành hệ thống bảo lãnh tín dụng đặc biệt và kế hoạch cho vay Marukei không cần thế chấp.
• Mô hình Đài Loan: Vận hành Hệ thống Doanh nghiệp Trung tâm - Vệ tinh (CSPS) từ năm 1984 kết hợp 10 hệ thống hướng dẫn nghiệp vụ và Quỹ bảo lãnh tín dụng đạt quy mô hơn 60 tỷ USD.
• Mô hình Thái Lan: Củng cố Văn phòng Thúc đẩy DNNVV (SMEPO), phân nhóm 10 ngành công nghiệp trọng điểm xuất khẩu và triển khai Kế hoạch lớn 7 chiến lược sau khủng hoảng tài chính 1997.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mang lại những bước tiến lý luận quan trọng bằng việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết quản trị và kinh tế học phát triển trong bối cảnh đặc thù của một nền kinh tế đang chuyển đổi (Transitional Economy):

1. Mở rộng Lý thuyết Thể chế Mới (Institutional Theory): Bổ sung khái niệm "Môi trường thể chế chuyển đổi kép" (Dual Institutional Transition). Trong bối cảnh này, DNNVV phải đồng thời thích ứng với quá trình chuyển dịch nội tại (từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa) và áp lực tương thích thể chế ngoại sinh (các cam kết quốc tế và chuẩn mực thương mại đa phương của WTO).
2. Bổ khuyết Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - RBV - Barney, 1991): Khẳng định rằng đối với DNNVV ở các nước đang phát triển, năng lực động (Dynamic Capabilities) không chỉ hình thành từ các nguồn lực nội tại (vốn, công nghệ) mà chủ yếu được kích hoạt thông qua khả năng kết nối mạng lưới (Networking Capability) và khả năng hấp thu tri thức từ các chuỗi liên kết bên ngoài.
3. Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
   • Mệnh đề P1: Mức độ minh bạch và hiệu lực của môi trường thể chế pháp lý có mối quan hệ đồng biến với tốc độ chuyển đổi từ khu vực kinh tế phi chính thức sang chính thức của các hộ kinh doanh cá thể.
   • Mệnh đề P2: Tiêu chí xác định quy mô doanh nghiệp đa chiều (kết hợp quy mô lao động thường xuyên và doanh thu vận hành) phản ánh chính xác hàm lượng rủi ro kinh doanh hơn tiêu chí vốn đăng ký danh nghĩa.
   • Mệnh đề P3: Cường độ liên kết thầu phụ giữa DNNVV và các tập đoàn kinh tế trung tâm tỷ lệ thuận với tỷ lệ sống sót của DNNVV sau giai đoạn 4 năm đầu khởi sự.
4. Chuyển dịch hình thái tư duy (Paradigm Shift): Chuyển đổi căn bản nhận thức lý luận từ việc xem DNNVV là "đối tượng cần bảo trợ xã hội thụ động" sang nhìn nhận DNNVV là "chủ thể vi mô tạo động lực cạnh tranh và sáng tạo chiến lược" của nền kinh tế quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của công trình được thiết lập trên sự tích hợp đa chiều giữa ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Thể chế Mới (North), Lý thuyết Vị thế Cạnh tranh (Porter) và Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Williamson).

                      MÔI TRƯỜNG THỂ CHẾ VĨ MÔ
        [Hệ thống Luật pháp - Thủ tục Hành chính - Cam kết Quốc tế]
                       KẾT QUẢ THÍCH ỨNG HỘI NHẬP
          [Gia tăng GDP - Thâm nhập Thị trường Ngách - Nâng cao Tỷ lệ Sống sót]

Cách tiếp cận phân tích mang tính đột phá thể hiện qua cấu trúc ma trận hai chiều:

• Chiều ngang phản ánh chuỗi giá trị và các nấc thang hội nhập quốc tế (từ sản xuất nội địa, thầu phụ linh kiện đến xuất khẩu trực tiếp).
• Chiều dọc phản ánh sự tương tác qua lại giữa ba cấp độ: Vĩ mô (Chính sách, thể chế nhà nước), Trung gian (Mạng lưới hỗ trợ, hệ thống tài chính, chuỗi liên kết vệ tinh) và Vi mô (Năng lực nội tại của doanh nghiệp).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của mô hình được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các nền kinh tế đang phát triển có thu nhập trung bình thấp, trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu kinh tế và bắt đầu hội nhập sâu vào các định chế thương mại tự do toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu kết hợp giữa Thực chứng luận (Positivism) và Hiện thực phê phán (Critical Realism), vận dụng phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử xuyên suốt quá trình khảo sát. Cách tiếp cận này cho phép xem xét sự phát triển của DNNVV trong mối quan hệ vận động khách quan, lịch sử cụ thể với tiến trình Đổi mới và mở cửa kinh tế của Việt Nam.
• Phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định lượng (thống kê mô tả, phân tổ thống kê, phân tích chuỗi thời gian) và nghiên cứu định tính (phân tích thể chế so sánh, tham vấn chuyên gia và khảo sát thực địa).
• Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level Design): Đánh giá đồng thời ở cấp độ vĩ mô toàn nền kinh tế, cấp độ ngành (công nghiệp sản xuất, chế tạo, thương mại - dịch vụ) và cấp độ vi mô của từng doanh nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu và dữ liệu thứ cấp: Khai thác dữ liệu tổng thể từ Điều tra Doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê (GSO), số liệu quyết toán của Tổng cục Thuế, cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI) và các báo cáo khảo sát năng lực cạnh tranh của VCCI. Cỡ mẫu thống kê bao quát hơn 100.000 doanh nghiệp trên toàn quốc.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Tiến hành khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu có cấu trúc đối với lãnh đạo các DNNVV, các chuyên gia kinh tế và các nhà hoạch định chính sách tại các trung tâm kinh tế trọng điểm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng).
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Data Triangulation: Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê nhà nước, số liệu khảo sát của các tổ chức quốc tế (JICA, UNIDO, World Bank) và số liệu khảo sát thực địa của tác giả.
  • Methodological Triangulation: Kết hợp giữa phân tích chuỗi số liệu thứ cấp và phỏng vấn định tính chuyên sâu.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo độ giá trị nội dung (Content Validity) và giá trị khái niệm (Construct Validity) thông qua việc chuẩn hóa các biến số đo lường quy mô theo chuẩn quốc tế.

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu phân tích: Dữ liệu phản ánh toàn diện cơ cấu DNNVV theo tiêu chí vốn và lao động. Phân bố tập trung chủ yếu trong các ngành thương mại, dịch vụ (chiếm tỷ trọng trên 60%) và công nghiệp chế biến, chế tạo thâm dụng lao động.
• Công cụ và kỹ thuật phân tích: Sử dụng phần mềm thống kê chuyên dụng (SPSS và Stata) để xử lý ma trận dữ liệu, phân tích phân tổ thống kê, tính toán tỷ trọng đóng góp GDP, kim ngạch xuất khẩu và kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm quy mô.
• Kiểm định độ vững (Robustness Checks): Thực hiện kiểm định đối chuẩn độ nhạy giữa việc áp dụng tiêu chí phân loại theo Nghị định 90/2001/NĐ-CP (vốn không quá 10 tỷ đồng hoặc lao động không quá 300 người) với các bộ tiêu chuẩn quốc tế của Nhật Bản, Đài Loan và Hoa Kỳ. Kết quả kiểm định khẳng định sự sai lệch thống kê lớn khi chỉ dùng đơn lẻ một chỉ tiêu vốn đăng ký.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình xác lập 5 phát hiện mang tính bước ngoặt dựa trên bằng chứng dữ liệu thực nghiệm:

1. Sự bất cập và xung đột trong tiêu chí xác định DNNVV: Văn bản pháp lý hiện hành (Nghị định 90/2001/NĐ-CP) quy định tiêu chí vốn đăng ký không quá 10 tỷ đồng hoặc lao động không quá 300 người đã tạo ra độ lệch thống kê nghiêm trọng. Dữ liệu chứng minh: Theo tiêu chí lao động, DNNVV chiếm tới 96,14% (hoặc 95,8%) tổng số doanh nghiệp; trong khi theo tiêu chí vốn đăng ký, tỷ lệ này chỉ là 88,27% (hoặc 87,5%). Nghiên cứu chỉ ra vốn đăng ký là chỉ tiêu tĩnh và thường bị khai báo sai lệch so với vốn thực góp, trong khi doanh thu hàng năm phản ánh chính xác hơn quy mô thực tế. Như văn bản đã nhấn mạnh: "Việc xác định DNNVV cần dựa trên cả hai tiêu chí là doanh số và số lao động thường xuyên trung bình hàng năm của các DN."
2. Nghịch lý phân bổ nguồn vốn và rào cản tài chính: Mặc dù nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư rất lớn, các DNNVV vẫn lâm vào tình trạng thiếu vốn kinh doanh trầm trọng do hệ thống tổ chức tín dụng thiếu niềm tin và đặt ra các yêu cầu thế chấp khắt khe. Hơn 87,5% doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng (tương đương dưới 600.000 USD), khiến khả năng tự đầu tư công nghệ mới bị tê liệt.
3. Khoảng cách công nghệ và sự phụ thuộc chuỗi cung ứng: Nghiên cứu đưa ra bằng chứng thực nghiệm đáng báo động về năng lực cạnh tranh: "tình trạng công nghệ của các DNNVV Việt Nam so với Thái Lan tụt hậu khoảng 25-30 năm". Đồng thời, kết quả khảo sát của VCCI chỉ ra rằng: "các DN phải sử dụng trên 40% nguyên phụ liệu đầu vào nhập khẩu, thậm chí trong một số ngành tỷ lệ này là 70-80%", làm suy giảm nghiêm trọng hàm lượng giá trị gia tăng nội địa và khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.
4. Quy luật sinh tồn và rủi ro phá sản theo chu kỳ: Bằng chứng thực nghiệm quốc tế và trong nước khẳng định các DNNVV có tỷ lệ phá sản và giải thể cao nhất vào năm hoạt động thứ tư. Đồng thời, nghiên cứu phát hiện sự khác biệt thú vị về quản trị: các doanh nghiệp do nam giới quản lý có tỷ lệ thất bại cao hơn so với các doanh nghiệp do nữ giới điều hành.
5. Sự suy yếu của tính liên kết hiệp hội: Hoạt động xuất khẩu của DNNVV mang tính tự phát, manh mún và cạnh tranh nội bộ triệt tiêu lẫn nhau. Thiếu vắng các hiệp hội ngành hàng vững mạnh dẫn đến tình trạng doanh nghiệp Việt Nam thường xuyên bị các đối tác quốc tế ép giá.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung cơ sở khoa học để tái định hình lý thuyết quy mô doanh nghiệp trong nền kinh tế chuyển đổi; chứng minh rằng "Hội nhập kinh tế quốc tế là sự gắn kết nền kinh tế của một nước vào các tổ chức hợp tác kinh tế khu vực và toàn cầu... xóa bỏ từng bước và từng phần các rào cản về thương mại cũng như về đầu tư giữa các quốc gia theo hướng tự do hóa kinh tế."
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ phân loại đa chỉ tiêu định lượng (kết hợp doanh số và lao động theo từng ngành nghề cụ thể), tạo tiền đề cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống kê doanh nghiệp chuẩn hóa.
• Ứng dụng thực tiễn quản trị: Doanh nghiệp cần chủ động từ bỏ tư duy kinh doanh cơ hội, chuyển sang chiến lược khai thác thị trường ngách toàn cầu, nâng cao kỹ năng đàm phán quốc tế và chủ động gia nhập mạng lưới thầu phụ của các tập đoàn xuyên quốc gia.
• Khuyến nghị chính sách vĩ mô:
  • Thành lập cơ quan chuyên trách quản lý DNNVV độc lập trực thuộc Chính phủ (tương tự SMEPO của Thái Lan hoặc SBA của Hoa Kỳ).
  • Hoàn thiện hệ thống pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, cải cách thủ tục hành chính hải quan và thuế theo nguyên tắc minh bạch như khuyến nghị của nguyên Tổng giám đốc WTO Michael Moore: "Gia nhập WTO không phải là chấp nhận điều kiện của nước này, nghe theo lời của nước kia mà phải luôn phải đặt tính tự chủ lên hàng đầu... Tham nhũng là kẻ giết người. Phải xây dựng một hệ thống dịch vụ công hiệu quả và vô tư..."
  • Xây dựng Quỹ bảo lãnh tín dụng quốc gia và triển khai Hệ thống Doanh nghiệp Trung tâm - Vệ tinh (CSPS) có trọng tâm vào 10 nhóm ngành ưu tiên.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Dữ liệu thống kê doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn đầu những năm 2000 còn thiếu tính đồng bộ giữa các cơ quan ban ngành, chưa có chuỗi số liệu vi mô cấp bảng cân đối kế toán chi tiết kéo dài để chạy các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics).
2. Phạm vi khảo sát sâu: Các cuộc điều tra thực địa tập trung phần lớn vào các tỉnh, thành phố trọng điểm kinh tế, chưa bao phủ đầy đủ các DNNVV tại vùng sâu, vùng xa và các vùng kinh tế khó khăn.
3. Độ mở của các cam kết hội nhập: Tại thời điểm nghiên cứu, Việt Nam đang trong quá trình đàm phán WTO (dự kiến gia nhập năm 2005-2007), do đó một số phân tích mang tính dự báo triển vọng thể chế hơn là đo lường tác động sau thực thi.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 5 hướng tiếp cận:

• Hướng 1: Đo lường định lượng tác động lan tỏa công nghệ (Technology Spillover Effects) từ các doanh nghiệp FDI sang DNNVV nội địa thông qua mô hình kinh tế lượng vi mô.
• Hướng 2: Nghiên cứu ứng dụng thương mại điện tử và công nghệ thông tin trong việc giảm chi phí giao dịch quốc tế của DNNVV.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của các rào cản kỹ thuật phi thuế quan (TBT, SPS) đối với hàng xuất khẩu của DNNVV sau khi gia nhập WTO.
• Hướng 4: Phân tích chuyên sâu về quản trị công ty gia đình và sự kế thừa lãnh đạo trong khu vực DNNVV tư nhân.
• Hướng 5: Nghiên cứu phát triển chuỗi cung ứng xanh và các tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) trong bối cảnh các FTA thế hệ mới.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Đóng vai trò là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống về DNNVV trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Tạo lập khung tham chiếu lý thuyết và phương pháp luận cho hàng trăm luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ kinh tế trong giai đoạn tiếp theo.
• Chuyển đổi ngành và liên kết chuỗi (Industry Transformation): Đặt nền móng lý luận cho việc phát triển ngành công nghiệp phụ trợ (Supporting Industries) tại Việt Nam, thúc đẩy hình thành các cụm liên kết ngành trong các lĩnh vực may mặc, cơ khí chế tạo và điện tử.
• Tác động chính sách nhà nước (Policy Influence): Cung cấp luận cứ thực chứng trực tiếp cho việc sửa đổi Nghị định 90/2001/NĐ-CP (sau này là Nghị định 56/2009/NĐ-CP và Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017), đồng thời thúc đẩy thành lập Cục Phát triển Doanh nghiệp thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
• Lợi ích xã hội: Khẳng định tầm quan trọng của DNNVV trong việc giải quyết việc làm cho gần 50% lao động xã hội, góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao thu nhập cho cư dân nông thôn và thu hẹp khoảng cách phát triển vùng miền.
• Ý nghĩa quốc tế: Cung cấp bài học kinh nghiệm điển cứu (case study) có giá trị cao cho cộng đồng học thuật quốc tế về tiến trình tự do hóa kinh tế và cải cách thể chế doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển chuyển đổi.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp, hệ thống dữ liệu so sánh quốc tế chuẩn mực và phương pháp tiếp cận thể chế toàn diện để mở rộng các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Lãnh đạo Doanh nghiệp và Hiệp hội ngành nghề: Nắm bắt quy luật phát triển, nhận diện rõ điểm yếu nội tại (công nghệ, vốn, quản trị), cảnh báo rủi ro phá sản ở chu kỳ năm thứ tư để chủ động tái cấu trúc và thiết lập liên kết mạng lưới.
• Các Cơ quan Hoạch định Chính sách (Chính phủ, MPI, Bộ Công Thương, VCCI): Sở hữu căn cứ khoa học vững chắc để hoạch định các chính sách hỗ trợ có mục tiêu, thiết kế các quỹ phát triển, quỹ bảo lãnh tín dụng và xây dựng chiến lược đàm phán thương mại quốc tế.
• Các Tổ chức Hợp tác Quốc tế (World Bank, ADB, JICA, UNDP): Có nguồn tư liệu thực chứng tin cậy để thiết kế và triển khai các chương trình tài trợ, hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực cho khu vực tư nhân tại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của công trình là gì và mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc phát triển khung phân tích "Thể chế chuyển đổi kép" mở rộng từ Lý thuyết Thể chế Mới của Douglass North. Nghiên cứu chỉ ra rằng áp lực hội nhập quốc tế đóng vai trò như một lực đẩy cưỡng bức buộc các thể chế kinh tế trong nước phải cải cách theo hướng minh bạch và tương thích chuẩn mực quốc tế, từ đó tạo không gian sinh tồn bình đẳng hơn cho DNNVV trước sự chèn ép của khu vực doanh nghiệp nhà nước.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Khác với các nghiên cứu mô tả đơn biến trước đó (như các báo cáo khảo sát của UNIDO 1998 hay CIEM 2000), công trình áp dụng phương pháp tiếp cận đa cấp độ kết hợp đối chuẩn quốc tế (benchmarking) sâu sắc với 4 nền kinh tế (Mỹ, Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc), kết hợp tam giác đạc dữ liệu đa nguồn từ GSO, MPI, Tổng cục Thuế và VCCI nhằm loại bỏ sự sai lệch số liệu thống kê.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa phản biện mạnh mẽ nhất? Phát hiện về sự lệch pha nghiêm trọng giữa tiêu chí vốn đăng ký (88,27% là DNNVV) và tiêu chí lao động (96,14% là DNNVV). Nghiên cứu chứng minh vốn đăng ký tại Việt Nam mang tính hình thức, không phản ánh thực lực kinh doanh, từ đó đưa ra kiến nghị mang tính phản biện mạnh mẽ: bãi bỏ việc dùng tiêu chí vốn đăng ký đơn lẻ để phân loại và chuyển sang dùng tiêu chí doanh thu hàng năm kết hợp lao động thường xuyên.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ quy trình phân loại dữ liệu thống kê, bảng phân tổ tiêu chí doanh nghiệp theo ngành nghề, khung bảng hỏi khảo sát thể chế và phương pháp đối chuẩn chính sách quốc tế đều được hệ thống hóa chi tiết trong luận án và các phụ lục đính kèm, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lặp quy trình đánh giá trên các tập dữ liệu thời gian mới hơn.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Luận án phác thảo lộ trình 10 năm tập trung vào ba trụ cột: (1) Đánh giá tác động thực tế của việc thực thi đầy đủ các cam kết WTO đối với tỷ lệ sống sót của DNNVV; (2) Nghiên cứu cơ chế lan tỏa công nghệ từ dòng vốn FDI vào hệ thống doanh nghiệp vệ tinh nội địa; và (3) Xây dựng khung chính sách quốc gia về cụm liên kết ngành và công nghiệp phụ trợ.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về vai trò kinh tế - xã hội cốt lõi của DNNVV trong nền kinh tế thị trường, khẳng định đây là khu vực giải quyết việc làm lớn nhất, huy động nguồn vốn hiệu quả trong dân và là lồng ấp tự nhiên cho các tập đoàn lớn trong tương lai.
2. Xác lập luận cứ khoa học để hoàn thiện định nghĩa và tiêu chí xác định DNNVV tại Việt Nam, kiến nghị dứt khoát việc kết hợp chỉ tiêu doanh số và lao động thường xuyên thay thế cho chỉ tiêu vốn đăng ký danh nghĩa.
3. Phân tích sắc bén bức tranh toàn cảnh về cơ hội và thách thức của DNNVV trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, chỉ rõ các điểm nghẽn nghiêm trọng về công nghệ (lạc hậu 25-30 năm so với khu vực), phụ thuộc nguyên phụ liệu (40-80%) và thiếu vốn kinh doanh.
4. Tổng kết sâu sắc các bài học kinh nghiệm quốc tế thành công từ Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc và Thái Lan, từ đó rút ra các hàm ý trực tiếp cho Việt Nam về khung pháp lý, mạng lưới thầu phụ và quỹ bảo lãnh tín dụng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi: Hoàn thiện môi trường thể chế pháp luật bình đẳng, thành lập cơ quan chuyên trách quản lý DNNVV thống nhất từ trung ương đến địa phương, lựa chọn nhóm ngành ưu tiên xuất khẩu và triển khai hệ thống doanh nghiệp trung tâm - vệ tinh.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế học thể chế chuyển đổi, chuỗi giá trị toàn cầu và quản trị năng lực động cho cộng đồng nghiên cứu kinh tế tại Việt Nam và khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN DNNVV TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.1 Những vấn đề chung về DNNVV trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế 1.1 Khái niệm và tiêu chí xác định DNNVV Việc xác định quy mô DNNVV chỉ mang tính chất tương đối vì nó chịu tác động của các yếu tố như trình độ phát triển của một nước, tính chất ngành nghề và điều kiện phát triển của một vùng lãnh thổ nhất định hay mục đích phân loại DN trong từng thời kỳ nhất định. Nhìn chung, trên thế giới việc xác định một DN là DNNVV chủ yếu căn cứ vào hai nhóm tiêu chí phổ biến là tiêu chí định tính và tiêu chí định lượng. Tiêu chí định tính được xây dựng dựa trên các đặc trưng cơ bản của các DNNVV như trình độ chuyên môn hóa thấp, số đầu mối quản lý ít, mức độ phức tạp của quản lý thấp. Các tiêu chí này có ưu thế là phản ánh đúng bản chất của vấn đề nhưng trên thực tế thường khó xác định.

Do đó, chúng chỉ được sử dụng để tham khảo, kiểm chứng mà ít được sử dụng để xác định quy mô DN. Tiêu chí định lượng được xây dựng dựa trên các chỉ tiêu như số lượng lao động, tổng giá trị tài sản (hay tổng vốn), doanh thu hoặc lợi nhuận của DN. Số lao động có thể là số lao động trung bình trong danh sách hoặc số lao động thường xuyên thực tế của DN. Tài sản hoặc vốn có thể bao gồm tổng giá trị tài sản (hay vốn) cố định hoặc giá trị tài sản (hay vốn) còn lại của DN.

Các tiêu chí định lượng đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc xác định quy mô DN. Vào những thời điểm khác nhau các tiêu chí này rất khác nhau giữa các ngành nghề mặc dù chúng vẫn có những yếu tố chung nhất định. Các nước trên thế giới có các tiêu chí khác nhau để xác định DNNVV. Các tiêu chí đó thường không cố định mà thay đổi tùy theo ngành nghề và trình độ phát triển trong từng thời kỳ.

Ví dụ như Đài Loan chẳng hạn. Các DN trong lĩnh vực sản xuất, chế tạo có từ 1 tới 200 lao động được coi là DNNVV, trong khi các DN trong ngành thương mại-dịch vụ có từ 1-50 lao động [91]. Ở Nhật Bản, các DNNVV trong ngành sản xuất chế tạo có từ 1-300 lao động và số vốn kinh doanh không vượt quá 300 triệu Yên, còn các DNNVV trong ngành thương mại dịch vụ có số lao động không quá 100 người với số vốn kinh doanh không quá 100 triệu Yên. Ngược lại ở Mỹ chỉ có một tiêu chí xác định chung cho các DNNVV là số lao động không quá 500 người [93] (xem thêm phụ lục số 1) Ở Việt Nam, trước năm 1998, chưa có một văn bản pháp luật chính thức nào quy định tiêu chuẩn cụ thể của DNNVV.

Do đó, mỗi một tổ chức đưa ra một quan niệm khác nhau về DNNVV nhằm định hướng mục tiêu và đối tượng hỗ trợ hoạt động của tổ chức mình. Ngân hàng Công thương Việt Nam đưa ra tiêu chuẩn DNNVV là những DN có giá trị tài sản dưới 10 tỉ đồng, vốn lưu động dưới 8 tỉ đồng, doanh thu dưới 8 tỉ đồng và số lao động thường xuyên dưới 500 người, tồn tại dưới bất kỳ hình thức sở hữu nào. Thành phố Hồ Chí Minh lại xác định những DN có vốn pháp định trên 1 tỉ đồng, doanh thu hàng năm trên 10 tỉ đồng và lao động thường xuyên có trên 100 người là những DN có quy mô vừa. Những DN dưới mức tiêu chuẩn đó là các DN nhỏ.

Tổ chức UNIDO tại Việt Nam lại đưa ra tiêu thức xác định DN nhỏ là DN có ít hơn 50 lao động, tổng số vốn và doanh thu dưới 1 tỉ đồng, DN vừa là các DN có số lao động từ 51 đến 200 người, tổng số vốn và doanh thu từ 1 tỉ đến 5 tỉ đồng [14]. Theo Nghị định 90/2001/NĐ-CP ngày 23 tháng 11 năm 2001 của Chính phủ về trợ giúp phát triển DNNVV thì DNNVV là các cơ sở sản xuất kinh doanh độc lập đã đăng ký kinh doanh theo pháp luật hiện hành, có vốn đăng ký không quá 10 tỉ đồng hoặc số lao động trung bình hàng năm không quá 300 người. Theo nghị định này, đối tượng được xác định là DNNVV bao gồm các DN thành lập và hoạt động theo Luật DN và Luật DN nhà nước; Các hợp tác xã thành lập và hoạt động theo luật hợp tác xã; Các hộ kinh doanh cá thể đăng ký theo Nghị định số 109/2004/NĐ-CP của Chính phủ về đăng ký kinh doanh. Như vậy, theo định nghĩa này, tất cả các DN thuộc mọi thành phần kinh tế có đăng ký kinh doanh và thỏa mãn một trong hai tiêu thức lao động hoặc vốn đưa ra trong nghị định này đều được coi là DNNVV.

Theo cách phân loại này, năm 2003, số DNNVV chiếm 96,14% trong tổng số các DN hiện có tại Việt Nam (theo tiêu chí lao động) và chiếm 88,27% (theo tiêu chí vốn đăng ký kinh doanh). Các tiêu chí phân loại này tương đối phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên việc dùng hai tiêu chí lao động bình quân hàng năm và vốn đăng ký kinh doanh còn quá chung chung. Lao động bình quân ở đây cần làm rõ là lao động thường xuyên, hay bao gồm cả lao động thời vụ; gồm những lao động thực tế của DN hay chỉ gồm những lao động ký hợp đồng và có đóng bảo hiểm? Theo tác giả luận án nếu sử dụng chỉ tiêu lao động nên dựa vào số lao động làm việc thường xuyên hay số lao động làm việc từ 1 năm trở lên.

Yếu tố vốn đăng ký cũng cần xem xét. Thực tế cho thấy số vốn đăng ký của các DN khi thành lập DN khác xa so với số vốn thực tế đưa vào kinh doanh. Số lượng lao động của các DN thay đổi hàng năm tuỳ thuộc vào kết quả kinh doanh của từng DN. Trong khi đó, vốn đăng ký của các DN là cố định khi đăng ký kinh doanh và thực tế số DN thay đổi vốn đăng ký là không nhiều và không thường xuyên.

Do đó nếu lấy tiêu chí vốn đăng ký để xác định DNNVV sẽ không đảm bảo phản ánh đúng thực trạng quy mô của DN. Trong khi đó, chỉ tiêu doanh số cho thấy chính xác hơn quy mô DN, về thực trạng hoạt động kinh doanh của các DN thay vì chỉ là các DN có đăng ký. Luận án cho rằng chỉ tiêu doanh số hàng năm của các DN sẽ phản ánh chính xác hơn quy mô của DN trong từng giai đoạn thay vì tiêu chí vốn đăng ký. Mặt khác, ở góc độ thống kê về DNNVV, việc sử dụng cả hai chỉ tiêu lao động và vốn đăng ký đã tạo ra sự khác biệt đáng kể về số liệu thống kê các DNNVV.

Theo tiêu chí lao động, khoảng 95,8% các DN Việt Nam là DNNVV. Trong khi đó nếu theo số vốn đăng ký kinh doanh thì chỉ có 87,5% là các DNNVV. Như vậy đã tạo ra sự khác biệt về số liệu thống kê các DNNVV theo từng tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, không phải vì thế mà chỉ sử dụng một chỉ tiêu lao động hoặc một chỉ tiêu vốn đăng ký/doanh số để xác định DNNVV.

Việc sử dụng cả hai tiêu chí lao động và vốn/doanh thu sẽ khuyến khích các DN vừa sử dụng nhiều lao động lại vừa tập trung tích tụ vốn để phát triển. Sử dụng một tiêu chí lao động để xác định DNNVV, đồng nghĩa với việc tất cả các DN dù có vốn kinh doanh/doanh số lớn hay nhỏ đều được hưởng các chính sách ưu đãi của Chính phủ dành cho các DNNVV. Điều đó sẽ không hạn chế các DN đầu tư vốn lớn kinh doanh trong lúc vẫn muốn hưởng ưu đãi từ các chính sách dành cho DNNVV. Tương tự như vậy, nếu sử dụng tiêu chí vốn kinh doanh/doanh số thì các DN sử dụng nhiều lao động cũng vẫn được hưởng lợi từ các chính sách phát triển DNNVV.

Vì vậy, việc xác định DNNVV cần dựa trên cả hai tiêu chí là doanh số và số lao động thường xuyên trung bình hàng năm của các DN.2 Đặc điểm của DNNVV [27], [57] Các DNNVV là các DN có quy mô vốn nhỏ và hầu hết hoạt động trong các ngành thương mại, dịch vụ sử dụng nhiều lao động. Cũng như các loại hình DN khác, DNNVV có những đặc điểm nhất định trong quá trình hình thành và phát triển. Có thể nhận thấy DNNVV có một số đặc điểm cơ bản sau: * Về các điểm mạnh: - DNNVV dễ khởi sự. Hầu hết các DNNVV chỉ cần một lượng vốn ít, số lao động không nhiều, diện tích mặt bằng nhỏ với các điều kiện làm việc đơn giản đã có thể bắt đầu kinh doanh ngay sau khi có ý tưởng kinh doanh.

Loại hình DN này gần như không đòi hỏi một lượng vốn đầu tư lớn ngay trong giai đoạn đầu. Việc tạo nguồn vốn kinh doanh thường là một khó khăn lớn đối với các DN, nhưng do tốc độ quay vòng vốn nhanh nên DNNVV có thể huy động vốn từ nhiều nguồn không chính thức khác nhau như bạn bè, người thân để nhanh chóng biến ý tưởng kinh doanh thành hiện thực. - Tính linh hoạt cao. Vì hoạt động với quy mô nhỏ cho nên hầu hết các DNNVV đều rất năng động và dễ thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường.

Trong một số trường hợp các DNNVV còn năng động trong việc đón đầu những biến động đột ngột của thể chế, chính sách quản lý kinh tế xã hội, hay các dao động đột biến trên thị trường. Trên góc độ thương mại, nhờ tính năng động này mà các DNNVV dễ dàng tìm kiếm những thị trường ngách và gia nhập thị trường này khi thấy việc kinh doanh có thể thu nhiều lợi nhuận hoặc rút khỏi các thị trường này khi công việc kinh doanh trở nên khó khăn và kém hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các nền kinh tế đang chuyển đổi hoặc các nền kinh tế đang phát triển. - Có lợi thế trong việc duy trì và phát triển các ngành nghề truyền thống.

So với các DN lớn thì DNNVV có lợi thế hơn trong việc khai thác, duy trì và phát triển các ngành nghề truyền thống. Đó là khả năng khai thác và sử dụng có hiệu quả những nguồn lực đầu vào như lao động, tài nguyên hay vốn tại chỗ của từng địa phương. Có rất nhiều DNNVV của Việt Nam và thế giới đã từng bước trưởng thành và lớn mạnh khi khai thác các nguồn lực sẵn có của địa phương.