CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ Y TẾ Ở CÁC BỆNH VIỆN 1. Tầm quan trọng về phát triển dịch vụ y tế ở các Bệnh viện 1. Khái niệm dịch vụ y tế. “Dịch vụ là kết quả mang l ại nhờ các hoạt động tương tác giữa người cung cấp và khách hàng để đáp ứng một nhu cầu nào đó của người tiêu dùng.
Một dịch vụ chỉ tồn tại khi tạo ra được niềm tin và uy tín đối với khách hàng. Dịch vụ ngày càng phát triển và đóng một vai trò ngày càng qu an trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia, người ta gọi là ngành kinh tế mềm (Softomics)” [5, tr.31-32] “Dịch vụ Y tế ở các bệnh viện là kết quả mang lại nhờ các hoạt động tương tác giữa người cung cấp dịch vụ và khách hàng để đáp ứng nhu cầu về sức khỏe như: phòng bệnh, khám chữa bệnh, giáo dục sức khỏe, t ư vấn sức khỏe do các bệnh viện Nhà nước (Bệnh viện huyện/Quận, bệnh viện tỉnh và trung ương) và bệnh viện tư nhân cung cấp.” [5] Dịch vu y tế là đối tượng nghiên cứu của kinh tế y tế .Kinh tế y tế là m ột chuyên ngành của kinh tế học tìm cách vận dụng lý thuyết kinh tế vào việc quản lý ngành y tế; giúp các nhà quản lý y tế nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, lập kế hoạch hoạt động và chất lượng của việc ra quyết định trong lĩnh vực quản lý y tế. Môn khoa học này nghiên cứu sử dụng một cách tối ưu nhất nguồn lực của ngành y tế để nâng cao sức khoẻ cộng đồng. Kinh tế y tế đã hình thành và phát triển lâu năm ở các nước công nghiệp phát triển.
Đối tượng nghiên cứu của kinh tế y tế là tìm cách ứng dụng các lý thuyết kinh tế học để giải quyết các vấn đề kinh tế trong ngành y tế một cách khoa học và 5 hệ thống. Cụ thể hơn môn khoa học này nghiên cứu về cơ chế, chính sách vĩ mô của quốc gia/ môi trường pháp lý, ngành y tế liên quan, ảnh hưởng đến vấn đề sức k hoẻ của cá nhân và cộng đồng, đến hoạt động, mục tiêu của ngành y tế. Nghiên cứu các vấn đề liên quan đến khả năng, phương pháp và hành vi cung cấp dịch vụ y tế (phía cung cấp dịch vụ) và mức độ sử dụng dịch vụ, khả năng và sự sẵn sàng chi trả của người dân với các dịch vụ y tế (người sử dụng). Lĩnh vực quan trong thứ nhất của kinh tế y tế l à giúp các nhà quản lý trả lời câu hỏi làm thế nào để sử dụng/ đầu tư các nguồn lực một cách có lợi nhất? Câu hỏi đầu tiên tập trung vào cải thiện hiệu quả của việc sử d ụng các nguồn lực (quản lý và phân bổ các nguồn lực).
Các mô hình, như phân tích cung cầu và thị trường, và các công cụ như phân tích chi phí - hiệu quả, có thể giúp các nhà lập kế hoạch, nhà quản lý y tế, cán bộ y tế công cộng trả lời các câu hỏi: - Mục t iêu của ngành y tế là gì? Làm thế nào để xã hội/cá nhân xác định được lợi ích trên phương diện y tế? Ngành y tế đang cố gắng định hướng hoạt động nhằm mang lại lợi ích nhiều nhất cho những cộng đồng nào? Nâng cao sức khoẻ toàn dân hay của một nhóm người? - Thế nào là hiệu quả của biện pháp can thiệp và các hệ thống khác nhau nhằm đạt được lợi ích lớn nhất và chi phí nhỏ nhất? - Các giải pháp can thiệp khác nhau ảnh hưởng như thế nào đối với sự công bằng? - Hoạt động nào nên được ưu tiên và ưu tiên như thế n ào? - Hệ thống hay tổ chức nào có thể phân bổ nguồn lực có lợi nhất? Các nguồn lực nên được phân bổ ra sao, thông qua khu vực tư nhân hay công cộng? Thứ hai, Kinh tế y tế huy động các nguồn lực. Làm thế nào để huy động các 6 nguồn lực bổ sung cho khu vực y tế? Các mô hình và công cụ của kinh tế học như phân tích “Cầu” giúp các nhà lập kế hoạch, các nhà quản lý y tế, cán bộ y tế công cộng trả lời các câu hỏi: - Nhu cầu về tài chính để đạt được mục tiêu của hệ thống y tế? - Mục tiêu của hệ thống tài chính: tăng ngân sách, hiệu quả, chất lượng hay sự công bằng? - Hệ thống tài chính cần sử dụng các khoản phí, bảo hiểm, thuế hay cái gì khác? - Ai là người cung cấp tài chính cho khu vực y tế? Chính phủ, tư nhân hay cộng đồng? - Những nhân tố nào nên đề cập trong xây dựng chế độ bảo hiểm/ phí/ thuế/ hình thức khác? - Những hệ thống/ cơ chế tài chính khác nhau như thế nào? - Những hệ thống khác nhau đó ảnh hưởng như thế nào tới công bằng tài chính? - Những hệ thống khác nhau đó ảnh hưởng như thế nào đến cung và sử dụng dịch vụ y tế (chất lượng, hiệu quả và tính công bằng)? Thứ ba, là áp dụng kinh tế học vào việc kế hoạch hoá và quản lý y tế. Kinh tế y tế đã được những nhà lập kế hoạch y tế và những chuyên gia y tế công cộng sử dụng trong tìm kiếm công cụ để giúp đỡ sự l ựa chọn dịch vụ y tế của những người sử dụng sao cho phù hợp, và dựa trên nguồn lực thực có. Ví dụ: Phương pháp định giá chi phí y tế và đánh giá kinh tế để cung cấp thông tin, phương pháp lựa chọn ưu tiên các biện pháp can thiệp y tế khác nhau, các phương pháp lựa chọn chi phí hiệu quả của các can thiệp y tế, kế hoạch tài chính, các công cụ ngân sách và các công 7 thức phân bổ nguồn lực để giúp cho việc thực hiện các biện pháp đó.
Một số câu hỏi cơ bản ứng dụng vào việc nghiên cứu giải quyết các vấn đề kinh tế: (1) Loại dịch vụ y tế nào cần được cung cấp thông qua các cơ sở y tế? (2) Phương pháp nào được sử dụng để cung cấp những dịch vụ đó cho nhân dân? (3) Các loại dịch vụ y tế sẽ được cung cấp cho ai? (4) Các chỉ tiêu y tế nào được sử dụng để đánh giá hiệ u quả của hoạt động cung cấp dịch vụ y tế của ngành y tế? 1. Đặc điểm của dịch vụ y tế ở các bệnh viện. Y tế là một dịch vụ công của nền kinh tế. Cũng như các loại hình dịch vụ khác, dịch vụ y tế có các đặc điểm sau: - Tính chất vô hình của dịch vụ: dị ch vụ xuất hiện đa dạng nhưng không tồn tại ở một mô hình cụ thể như đối với sản xuất hàng hóa.
- Tính chất đúng thời điểm và không thể dự trữ, không thỏa mãn hai điều kiện này thì dịch vụ trở nên không có giá trị. - Do phụ thuộc quá nhiều yếu tố: không gian, thời gian, trạng thái tâm lý, hoàn cảnh của các bên tham gia. nên chất lượng dịch vụ mang tính chất không đồng đều. - Do tính vô hình, không thể dự trữ và không đồng đều nên gặp khó khăn trong việc tiêu chuẩn hóa dịch vụ.
Tuy nhiên vẫn có thể xác đị nh được một mức độ phục vụ nhất định nào đó. 8 - Dịch vụ không thể tồn tại độc lập mà gắn liền với người tạo ra dịch vụ. Khi quá trình tiêu dùng kết thúc cũng là hoàn tất quá trình tạo ra dịch vụ - khác với hàng hóa, dịch vụ là sự gắn chặt song hành giữa dịc h vụ với người tạo ra dịch vụ. - Chính từ sự yêu cầu của người sử dụng dịch vụ mà dịch vụ hình thành và quá trình tạo ra dịch vụ cũng chính là quá trình tiêu dùng dịch vụ (đó là sự ảnh hưởng mật thiết của người tiêu dùng tới sự tồn tại của dịch vụ) Tuy nhiên, dịch vụ y tế có một số đặc điểm riêng, đó là: - Mỗi người đều có nguy cơ mắc bệnh và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ở các mức độ khác nhau.
Chính vì không dự đoán được thời điểm mắc bệnh nên thường người ta gặp khó khăn trong khi chi trả các chi phí y tế kh ông lường trước được. - Dịch vụ y tế là loại hàng hóa mà người sử dụng (người bệnh) thường không tự mình lựa chọn mà chủ yếu do bên cung ứng (cơ sở y tế) quyết định. Nói một cách khác, ngược lại với thông lệ “cầu quyết định cung” trong dịch vụ y tế “cung quyết định cầu”. Cụ thể, người bệnh có nhu cầu khám chữa bệnh nhưng điều trị bằng phương pháp nào thời gian bao lâu lại do bác sĩ quyết định.
Như vậy, người bệnh chỉ có thể lựa chọn nơi điều trị, ở một chừng mực nào đó, bác sĩ điều trị chứ không được chủ động lựa chọn phương pháp điều trị. - Dịch vụ y tế là loại hàng hóa gắn liền với sức khỏe, tính mạng con người nên không giống các nhu cầu khác, khi bị ốm, mặc dù không có tiền nhưng người ta vẫn phải mua (khám chữa bệnh). - Dịch vụ y tế nhiều khi không bình đẳng trong mối quan hệ, đặc biệt trong tình trạng cấp cứu: không thể chờ đợi được và chấp nhận dịch vụ b ằng mọi giá (không mặc cả) - Bên cung cấp dịch vụ có thể là một tổ chức hay cũng có thể là một cá nhân. Để được là bên cung cấp dịch vụ y tế thì phải có giấy phép hành nghề theo quy định 9 của Nhà nước.
Người sử dụng VẤN ĐỀ SỨC Người sử dụng hàng hoá, dịch KHOẺ, BỆNH hàng hoá, dịch vụ y tế TẬT vụ y tế CƠ QUAN QUẢN LÝ (Bộ y tế, Sở y tế, Trung tâm y tế) Hình1.1: Tình trạng thiếu thông tin trong quan hệ cung cầu hàng hóa, dịch vụ y tế. Hàng hóa dịch vụ y tế có hai đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất: là thông tin không đầy đủ. Thứ hai : là người bệnh không có khả năng lựa chọn đặc biệt trong các tình huống cấp cứu, người sử dụng hàng hóa dịch vụ y tế chịu sự chi phối của người cung ứng dịch vụ, các nhân viên y tế: tính đúng thời điểm và chấp nhậ n vô điều kiện. Phân loại dịch vụ y tế ở các bệnh viện 1.
Phân loại theo đối tượng phục vụ: Có ba loại dịch vụ y tế công cộng (Public good), dịch vụ y tế cho các đối tượng cần chăm sóc ưu tiên (merit good) và dịch vụ y tế cá nhân (private goo d).