Phát Triển Bền Vững Nông Thôn Ở Đồng Bằng Sông Hồng Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh phát triển bền vững nông thôn ở đồng bằng sông hồng hiện nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Trần Thị Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thị Phượng
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Nông Thôn Ở Đồng Bằng Sông Hồng Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NÔNG THÔN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG THÔN Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm nông thôn và đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 1.1.1. Khái niệm nông thôn
• 1.1.2. Đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 1.2. Phát triển bền vững và phát triển bền vững nông thôn ở Việt Nam
• 1.2.1. Phát triển bền vững: Khái niệm và nội dung
• 1.2.2. Phát triển bền vững nông thôn ở Việt Nam
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG THÔN Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY
• 2.1. Thành tựu trong phát triển bền vững nông thôn ở đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 2.1.1. Thành tựu trong phát triển bền vững về kinh tế nông thôn
• 2.1.2. Thành tựu trong phát triển bền vững về văn hoá - xã hội nông thôn
• 2.1.3. Thành tựu trong phát triển bền vững về môi trường nông thôn
• 2.2. Những biểu hiện kém bền vững trong phát triển nông thôn ở đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 2.2.1. Những biểu hiện kém bền vững trong phát triển kinh tế nông thôn
• 2.2.2. Những biểu hiện kém bền vững trong phát triển văn hoá - xã hội nông thôn
• 2.2.3. Những biểu hiện kém bền vững trong khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên
• 2.3. Giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả phát triển bền vững nông thôn ở đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 2.3.1. Giải pháp về xây dựng hoàn thiện luật pháp, thực hiện chính sách có hiệu quả đối với nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 2.3.2. Giải pháp về phát triển kinh tế nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 2.3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng khoa học, kỹ thuật, công nghệ ở nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 2.3.4. Giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện an sinh xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 2.3.5. Giải pháp khắc phục ô nhiễm và bảo vệ môi trường nông thôn đồng bằng sông Hồng
• 2.4. Kết luận Chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng

Phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Vùng đồng bằng sông Hồng không chỉ là nơi sản xuất nông nghiệp chủ lực mà còn là nơi sinh sống của một phần lớn dân số Việt Nam. Việc phát triển bền vững ở đây không chỉ giúp nâng cao đời sống người dân mà còn bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Theo nghiên cứu của Trần Thị Dung (2015), phát triển bền vững nông thôn cần được xem xét từ nhiều khía cạnh như kinh tế, xã hội và môi trường.

1.1. Khái niệm và đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng

Nông thôn đồng bằng sông Hồng có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sự đa dạng về văn hóa, phong tục tập quán và các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Đặc điểm này tạo ra những thách thức và cơ hội cho phát triển bền vững. Theo Nghị định số 42/2009/NĐ-CP, nông thôn được xác định dựa trên các tiêu chí như mật độ dân số, cơ sở hạ tầng và mức độ phát triển kinh tế.

1.2. Tầm quan trọng của phát triển bền vững nông thôn

Phát triển bền vững nông thôn không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất nông nghiệp bền vững sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Theo báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, phát triển bền vững là yêu cầu cấp thiết trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.

II. Những thách thức trong phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự cạn kiệt tài nguyên là những vấn đề nghiêm trọng. Theo Trần Thị Dung (2015), những biểu hiện kém bền vững trong phát triển kinh tế nông thôn đang ngày càng gia tăng.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến nông thôn

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng. Nhiều vùng đất canh tác bị ngập úng, ảnh hưởng đến năng suất và thu nhập của người dân. Các nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu là cần thiết để bảo vệ sản xuất nông nghiệp.

2.2. Ô nhiễm môi trường và sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đang gia tăng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Các chất thải từ sản xuất nông nghiệp, như thuốc trừ sâu và phân bón, đang gây ra nhiều vấn đề về sức khỏe cho người dân. Cần có các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả hơn để giảm thiểu tác động này.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển bền vững nông thôn

Để phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng, cần áp dụng nhiều giải pháp đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm cải thiện chính sách, phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao nhận thức cộng đồng. Theo Trần Thị Dung (2015), việc xây dựng các chính sách phát triển nông thôn hiệu quả là rất quan trọng.

3.1. Cải thiện chính sách phát triển nông thôn

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận công nghệ mới và thị trường. Việc xây dựng các chương trình hỗ trợ tài chính cho nông dân sẽ giúp họ cải thiện sản xuất và nâng cao thu nhập. Chính sách phát triển nông thôn cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

3.2. Phát triển kinh tế nông thôn bền vững

Phát triển kinh tế nông thôn cần gắn liền với bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất nông nghiệp hữu cơ và bền vững sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Cần khuyến khích nông dân tham gia vào các mô hình sản xuất bền vững.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều mô hình phát triển bền vững đã được áp dụng thành công ở đồng bằng sông Hồng. Các mô hình này không chỉ giúp nâng cao đời sống người dân mà còn bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu của Trần Thị Dung (2015), các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững đã mang lại hiệu quả kinh tế cao.

4.1. Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững

Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững đã được triển khai tại nhiều địa phương, giúp nông dân cải thiện năng suất và thu nhập. Các mô hình này thường áp dụng công nghệ mới và phương pháp canh tác hữu cơ, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

4.2. Kết quả từ các dự án phát triển bền vững

Nhiều dự án phát triển bền vững đã được thực hiện thành công, mang lại lợi ích cho cộng đồng. Các dự án này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết luận và tương lai của phát triển bền vững nông thôn

Phát triển bền vững nông thôn đồng bằng sông Hồng là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả phát triển bền vững. Tương lai của phát triển bền vững nông thôn phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm nhìn cho phát triển bền vững nông thôn

Tầm nhìn cho phát triển bền vững nông thôn cần hướng tới việc bảo vệ môi trường, nâng cao đời sống người dân và phát triển kinh tế bền vững. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng các chính sách phát triển.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Tương lai của phát triển bền vững nông thôn cần gắn liền với việc áp dụng công nghệ mới và phát triển các mô hình sản xuất bền vững. Cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức xã hội để thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Hồng gồm 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, giữ vị trí địa bàn kinh tế chiến lược và là cái nôi của nền văn minh lúa nước Việt Nam. Tính đến năm 2012, dân số toàn vùng đạt trên 19,8 triệu người, trong đó gần 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn. Mặc dù sở hữu nhiều lợi thế phát triển vượt bậc, nông thôn Đồng bằng sông Hồng đang phải đối mặt với áp lực lớn từ tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người của vùng thấp nhất cả nước, chỉ đạt khoảng trên 500m2/người và đang tiếp tục suy giảm.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế nhanh với sự suy thoái môi trường sinh thái và biến đổi cấu trúc văn hóa - xã hội làng xã truyền thống. Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển bền vững nông thôn, đánh giá thực trạng toàn diện trên ba trụ cột kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường tại 11 tỉnh thành giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2015, từ đó xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả phát triển nông thôn trong bối cảnh mới.

Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa rõ rệt qua các chỉ số phát triển thực tiễn: tốc độ tăng trưởng nông nghiệp của vùng duy trì mức 4,5% đến 5%/năm, thu nhập GDP bình quân đầu người năm 2008 đạt 3.008,4 USD (cao hơn mức trung bình 2.840,4 USD của cả nước). Công trình cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ việc điều chỉnh chính sách tam nông và hỗ trợ hoàn thiện 19 tiêu chí nông thôn mới cấp vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng hai hệ thống lý thuyết chủ đạo:

Hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về liên minh công - nông, phát triển nông nghiệp toàn diện và xây dựng đời sống văn hóa mới ở nông thôn. Đây là kim chỉ nam định hướng bản chất xã hội chủ nghĩa trong chuyển dịch cơ cấu nông thôn.

Lý thuyết phát triển bền vững tích hợp ba trụ cột (Kinh tế - Xã hội - Môi trường) khởi nguồn từ Báo cáo Brundtland năm 1987 của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED), được cụ thể hóa tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg năm 2002.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

• Nông thôn: Địa bàn cư trú ngoài đô thị theo tiêu chí phân loại tại Nghị định số 42/2009/NĐ-CP và Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT, nơi có mật độ dân cư dưới 2.000 người/km2 và tỷ lệ lao động nông nghiệp từ 35% trở lên.
• Phát triển bền vững nông thôn: Quá trình phát triển hài hòa về kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và gìn giữ tài nguyên sinh thái cho các thế hệ tương lai.
• Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn: Quá trình tái phân bổ nguồn lực lao động và đất đai từ thuần nông sang công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ làng nghề.
• Dồn điền đổi thửa: Giải pháp tổ chức lại mặt bằng canh tác nhằm khắc phục sự manh mún, tạo tiền đề ứng dụng khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng gồm Niên giám thống kê quốc gia, Báo cáo phát triển con người Việt Nam năm 2011, các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, XI và báo cáo chuyên đề ngành nông nghiệp của 11 tỉnh thành Đồng bằng sông Hồng.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng, phương pháp logic - lịch sử với phương pháp phân tích, tổng hợp đa ngành và thống kê xã hội học.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm bộ dữ liệu thứ cấp toàn diện từ 11 tỉnh, thành phố trực thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn 2001-2015, kết hợp khảo sát thực chứng sâu tại các huyện trọng điểm như Tiên Du, Quế Võ (tỉnh Bắc Ninh) và Yên Lạc (tỉnh Vĩnh Phúc).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích theo phân tầng địa lý và mức độ công nghiệp hóa được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ tính đại diện cho cả ba tiểu vùng sinh thái nông nghiệp: vùng đồng bằng trung tâm, vùng trũng ven sông và vùng duyên hải ven biển. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích liên ngành là nhằm bóc tách bản chất đa chiều của sự phát triển bền vững, kết nối giữa tăng trưởng kinh tế lượng với các chỉ số an sinh xã hội và mức độ suy thoái môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về diện mạo nông thôn Đồng bằng sông Hồng:

Thứ nhất, kinh tế nông thôn tăng trưởng vượt bậc gắn liền với sự chuyển dịch cơ cấu ngành rõ nét. GDP bình quân đầu người toàn vùng năm 2008 đạt 3.008,4 USD, vượt trội so với mức bình quân chung 2.840,4 USD của cả nước. Tỷ trọng nông - lâm - thủy sản giảm mạnh trong cơ cấu GDP giai đoạn 1999-2008 ở hầu hết các địa phương: Ninh Bình giảm 26,6% (công nghiệp - xây dựng tăng 27,7%), Bắc Ninh giảm 25,2% (công nghiệp - xây dựng tăng 28,6%), Vĩnh Phúc giảm 14,6% (công nghiệp - xây dựng tăng 25,2%).

Thứ hai, chính sách dồn điền đổi thửa tạo ra bước đột phá về giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích. Tại Bắc Ninh, toàn tỉnh hoàn thành chuyển đổi cho 95.922 hộ (chiếm 50% tổng số hộ), đưa số thửa bình quân từ 15 thửa/hộ xuống còn 5 thửa/hộ tại huyện Tiên Du. Nhờ đó hình thành các vùng chuyên canh giá trị cao: vùng rau Hòa Đình đạt 160-170 triệu đồng/ha/năm, vùng hoa Phú Lâm đạt trên 200 triệu đồng/ha/năm, vùng hoa công nghệ cao Đình Bảng đạt khoảng 500 triệu đồng/ha/năm. Tại Yên Lạc (Vĩnh Phúc), mô hình 4 tiểu vùng tập trung tạo điều kiện phát triển 184 trang trại quy mô lớn.

Thứ ba, an sinh xã hội và hạ tầng kỹ thuật nông thôn được nâng cấp rõ rệt. Đến năm 2010, 96% số xã và 93,3% số hộ dân nông thôn đã được sử dụng điện lưới quốc gia; hơn 60% dân cư tiếp cận nước sạch hợp vệ sinh. Thu nhập bình quân người dân năm 2007 tăng 2,7 lần so với năm 2000. Chất lượng nguồn nhân lực vùng cao nhất cả nước: tỷ lệ người chưa biết chữ trong độ tuổi lao động chỉ ở mức 3,4% (cả nước là 6,5%), tỷ lệ lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật từ sơ cấp trở lên đạt 19,4% (cả nước là 13,3%).

Thứ tư, xuất hiện nhiều biểu hiện kém bền vững nghiêm trọng. Mật độ dân số trung bình năm 2013 lên tới 971 người/km2 (Hà Nội lên tới 2.087 người/km2), gây áp lực nặng nề lên hạ tầng. Nguồn nước ngầm tại nhiều khu vực đối mặt với tình trạng nhiễm asen nghiêm trọng. Làng nghề truyền thống tăng trưởng khoảng 15%/năm nhưng kéo theo ô nhiễm không khí và chất thải chưa qua xử lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những thành tựu kinh tế bắt nguồn từ việc triển khai hiệu quả các chính sách tam nông, đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp và khai thác tốt lợi thế tiếp cận thị trường tiêu thụ lớn tại Hà Nội và Hải Phòng. Tuy nhiên, tình trạng kém bền vững xuất phát từ việc quy hoạch cụm công nghiệp nông thôn còn manh mún, thiếu sự gắn kết vùng và xem nhẹ công tác thẩm định tác động môi trường.

So với Đồng bằng sông Cửu Long (vùng có thế mạnh về quy mô sản xuất lúa gạo hàng hóa lớn), Đồng bằng sông Hồng chiếm ưu thế vượt trội về thâm canh cây vụ đông (chiếm 30% diện tích rau cả nước) và phát triển kinh tế làng nghề, nhưng chịu sức ép lớn hơn nhiều về mật độ dân cư và sự suy thoái quỹ đất canh tác (khoảng trên 500m2/người).

Các phát hiện này có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng mô tả sự suy giảm tỷ trọng nông nghiệp và tăng nhanh của công nghiệp tại 11 tỉnh thành giai đoạn 1999-2008, kết hợp bảng so sánh doanh thu bình quân trên 1 ha đất canh tác giữa mô hình sản xuất truyền thống (khoảng 45-55 triệu đồng/ha) với mô hình nông nghiệp công nghệ cao (đạt 500 triệu đồng/ha).

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thúc đẩy tiến trình phát triển bền vững nông thôn Đồng bằng sông Hồng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách tích tụ đất đai: Ủy ban nhân dân 11 tỉnh, thành phố phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường đẩy mạnh dồn điền đổi thửa gắn với quy hoạch giao thông nội đồng, phấn đấu hoàn thành 100% việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp sau dồn đổi trước năm 2018, bảo đảm quy mô tối thiểu 1-2 ha/trang trại nhằm thu hút đầu tư lớn.

Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng công nghệ cao: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các địa phương chủ trì mở rộng các vùng chuyên canh rau an toàn, hoa cây cảnh và thủy sản đạt giá trị từ 300 đến 500 triệu đồng/ha/năm; đặt mục tiêu nâng tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp toàn vùng duy trì ổn định ở mức 4,5% đến 5%/năm trong giai đoạn 2016-2020.

Nâng cao hiệu quả an sinh xã hội và đào tạo nghề lao động nông thôn: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề triển khai các chương trình chuyển đổi nghề phi nông nghiệp cho hơn 60.000 lao động mỗi năm; nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo kỹ thuật từ 19,4% lên 30% vào năm 2020, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo nông thôn xuống dưới mức 2%.

Tăng cường kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường sinh thái làng xã: Ủy ban nhân dân cấp huyện và xã phối hợp với các hợp tác xã môi trường xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung tại 100% các làng nghề sản xuất vật liệu và chế biến thực phẩm; nâng tỷ lệ dân số nông thôn được sử dụng nước sạch đạt chuẩn kỹ thuật quốc gia từ 60% lên trên 85% trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Nông nghiệp, Sở Tài nguyên và Môi trường 11 tỉnh Đồng bằng sông Hồng sử dụng luận văn làm căn cứ xây dựng kế hoạch hành động triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xã hội học nông thôn, Kinh tế phát triển khai thác làm tài liệu tham khảo giảng dạy, nghiên cứu mô hình phát triển tam nông và phương pháp phân tích thực chứng đa biến.

Ban quản trị hợp tác xã, chủ trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp: Các đơn vị kinh doanh nông nghiệp ứng dụng các bài học thực tiễn về mô hình dồn điền đổi thửa, chuyên canh hoa và khoai tây công nghệ cao đạt doanh thu 160-500 triệu đồng/ha/năm để tối ưu hóa quy trình sản xuất.

Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới hoạt động môi trường: Các tổ chức phát triển cộng đồng sử dụng các dữ liệu về ô nhiễm nguồn nước ngầm, ô nhiễm asen và suy giảm đất canh tác để xây dựng các dự án can thiệp cấp nước sạch và xử lý chất thải làng nghề.

Câu hỏi thường gặp

Phát triển bền vững nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng bao gồm những nội dung trụ cột nào? Phát triển bền vững nông thôn bao gồm sự kết hợp chặt chẽ giữa 3 trụ cột: tăng trưởng kinh tế nông nghiệp - làng nghề đạt 4,5-5%/năm, bảo đảm công bằng và an sinh xã hội với tỷ lệ lao động biết chữ trên 96,6%, cùng việc bảo vệ tài nguyên đất (vốn chỉ có trên 500m2/người) và kiểm soát ô nhiễm môi trường.

Chính sách dồn điền đổi thửa mang lại hiệu quả kinh tế đột phá như thế nào? Dồn điền đổi thửa giúp khắc phục tình trạng canh tác phân tán, điển hình như tại Tiên Du (Bắc Ninh) giảm từ 15 thửa xuống còn 5 thửa/hộ. Biện pháp này tạo tiền đề ứng dụng cơ giới hóa và hình thành các vùng chuyên canh đạt doanh thu kỷ lục từ 160 triệu đến 500 triệu đồng/ha/năm.

Thách thức môi trường nghiêm trọng nhất tại nông thôn Đồng bằng sông Hồng hiện nay là gì? Thách thức lớn nhất gồm ô nhiễm nguồn nước ngầm do nhiễm asen, chất thải chưa qua xử lý từ các làng nghề truyền thống (vốn tăng trưởng 15%/năm) và mật độ dân số quá đông đúc (trung bình 971 người/km2), gây quá tải cho hạ tầng xử lý rác thải sinh hoạt nông thôn.

Cơ cấu lao động nông thôn Đồng bằng sông Hồng có ưu thế gì so với mặt bằng chung cả nước? Nguồn nhân lực nông thôn vùng có mặt bằng dân trí cao vượt trội: tỷ lệ lao động mù chữ chỉ 3,4% (thấp hơn nhiều so với mức 6,5% của cả nước) và tỷ lệ lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật đạt 19,4% (so với mức 13,3% toàn quốc), tạo thuận lợi lớn cho chuyển giao khoa học kỹ thuật.

Mục tiêu cung cấp nước sạch cho cư dân nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng được định hướng ra sao? Tính đến giai đoạn 2010, vùng đã đạt tỷ lệ hơn 60% dân cư nông thôn tiếp cận nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Mục tiêu chiến lược trong các giai đoạn tiếp theo là đầu tư trạm cấp nước tập trung nhằm nâng tỷ lệ dân số nông thôn dùng nước sạch đạt chuẩn lên trên 85%.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận về phát triển bền vững nông thôn dựa trên 3 trụ cột Kinh tế - Xã hội - Môi trường theo quan điểm của Chủ nghĩa xã hội khoa học.
• Đánh giá chân thực thực trạng nông thôn Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2001-2015, làm nổi bật bước tiến GDP bình quân đạt 3.008,4 USD và hiệu quả vượt bậc của mô hình dồn điền đổi thửa đạt 500 triệu đồng/ha/năm.
• Chỉ rõ 4 nhóm hạn chế then chốt: mật độ dân số cao (971 người/km2), đất nông nghiệp bình quân thấp (trên 500m2/người), ô nhiễm môi trường làng nghề và ô nhiễm nguồn nước asen.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế đất đai, công nghệ nông nghiệp, đào tạo việc làm cho hơn 60.000 lao động/năm và xử lý môi trường sinh thái.
• Lộ trình giai đoạn 2016-2020 xác định trọng tâm là hoàn thành mục tiêu 85% người dân nông thôn sử dụng nước sạch và giảm tỷ lệ nghèo đa chiều bền vững xuống dưới 2%.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác sâu các luận cứ trong công trình này để triển khai hiệu quả chiến lược tam nông hiện đại, góp phần xây dựng nông thôn mới phát triển phồn vinh và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NÔNG THÔN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG THÔN Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm nông thôn và đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng 1. Khái niệm nông thôn Trong tiến trình phát triển của mình, các quốc gia trên thế giới đều phân các vùng lãnh thổ của mình thành hai khu vực là thành thị và nông thôn. Khi nghiên cứu về nông thôn và thành thị các nhà xã hội học đã đưa ra một số tiêu chí phân biệt khu vực nông thôn và khu vực thành thị như: thành phần xã hội của dân số, các di sản văn hóa, sự phồn thịnh, sự phân hóa xã hội của dân cư, mức độ phức tạp của cấu trúc và đời sống xã hội, cường độ và sự đa dạng của mối liên hệ xã hội.

Trong lý thuyết của xã hội học nông thôn - đô thị, sự khác nhau căn bản giữa nông thôn và thành thị được thể hiện qua các tiêu chí như sau: “Sự khác nhau về nghề nghiệp, về môi trường, về quy mô cộng đồng, mật độ dân số, tính hỗn tạp và thuần nhất của dân số, hướng di cư, sự khác biệt xã hội và phân tầng xã hội, hệ thống tương tác trong từng vùng” [10, tr. Hiện nay, trên thế giới chưa đưa ra được một định nghĩa chuẩn xác về nông thôn, bởi mỗi nhà nghiên cứu, học giả lại đưa ra những quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa là vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Quan điểm khác lại cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường, phát triển hàng hóa để xác định vùng nông thôn vì cho rằng nông thôn có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường thấp hơn so với đô thị.

Cũng có ý kiến cho rằng nên dùng chỉ tiêu mật độ dân cư và số lượng dân trong vùng để xác định, nên theo quan điểm này vùng nông thôn thường có số dân và mật độ dân thấp hơn vùng thành thị. Một quan điểm khác cho rằng vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là nguồn sống, thu nhập của cư dân trong vùng chủ yếu là từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt trong bối cảnh cụ thể của từng nước, phụ thuộc và trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế cho từng nền kinh tế. Hiện nay, đối với những nước đang thực hiện quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá, nông thôn đang chuyển từ sản xuất thuần nông sang phát triển các ngành nghề thuộc lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ.

Các khu đô thị nhỏ, thị trấn, thị tứ được xây dựng rải rác ở khắp các vùng nông thôn. Do đó, quan điểm về nông thôn có những đổi khác so với trước đây. Có thể hiểu, nông thôn hiện nay bao gồm cả những đô thị nhỏ, thị tứ, thị trấn, những trung tâm công nghiệp nhỏ có quan hệ gắn bó mật thiết với nông thôn, cùng tồn tại, cùng hỗ trợ nhau phát triển. Ở Việt Nam do đặc thù đất chật, người đông; theo Nghị định số 42/2009/NĐ-CP ngày 7/5/2009 của Chính phủ về “Việc phân loại đô thị”, quy định nước ta có 6 loại đô thị như sau: - “Đô thị loại đặc biệt: Quy mô dân số toàn đô thị từ 5 triệu người trở lên; mật độ dân số khu vực nội thành thành từ 15.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp tối thiểu đạt 90% so với tổng số lao động.

- Đô thị loại I: Đô thị trực thuộc Trung ương có quy mô dân số toàn đô thị từ 1 triệu người trở lên; đô thị trực thuộc tỉnh có quy mô dân số toàn đô thị từ 500 nghìn người trở lên; mật độ dân số bình quân khu vực nội thành đô thị trực thuộc Trung ương từ 12.000 người/km2 trở lên, đô thị trực thuộc tỉnh từ 10.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp trong khu vực nội thành tối thiểu đạt 85% so với tổng số lao động. - Đô thị loại II: Quy mô dân số toàn đô thị đạt từ 300 nghìn người trở lên, trường hợp đô thị loại II trực thuộc Trung ương thì quy mô dân số toàn đô thị đạt trên 800 nghìn người trở lên; mật độ dân số khu vực nội thành đô thị 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thuộc tỉnh từ 8.000 người/km2 trở lên, trường hợp đô thị trực thuộc Trung ương từ 10.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp khu vực nội thành tối thiểu đạt 80% so với tổng số lao động. - Đô thị loại III: Quy mô dân số toàn đô thị từ 150 nghìn người trở lên; mật độ dân số khu vực nội thành, nội thị từ 6.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp khu vực nội thành, nội thị tối thiểu đạt 75% so với tổng số lao động. - Đô thị loại IV: Quy mô dân số toàn đô thị từ 50 nghìn người trở lên; mật độ dân số khu vực nội thành, nội thị từ 4.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp khu vực nội thành, nội thị tối thiểu đạt 70% so với tổng số lao động.

- Đô thị loại V: Quy mô dân số toàn đô thị từ 4 nghìn người trở lên; mật độ dân số khu vực nội thành, nội thị từ 2.000 người/km2 trở lên; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp khu vực nội thành, nội thị tối thiểu đạt 65% so với tổng số lao động” [7, tr. Từ căn cứ đó, nông thôn được xác định là những khu vực nằm ngoài các tiêu chí quy định như trên. Vì vậy, có thể coi nông thôn Việt Nam bao gồm các địa bàn dân cư có số lượng dân tập trung dưới 4.000 người; mật độ dân cư ít hơn 2.000 người/km2; tỷ lệ lao động nông nghiệp từ 35% trở lên trong tổng số lao động. Việc phân biệt giữa nông thôn và thành thị chỉ có tính chất tương đối bởi trên thực tế vẫn còn sự xen lẫn về đất đai, địa bàn dân cư và các hoạt động kinh tế - xã hội, đặc biệt ở các đô thị nhỏ, thị tứ, thị trấn.

Mặt khác, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam hiện nay đã dẫn đến hiện tượng nông thôn hoá đô thị nhanh chóng. Ở Việt Nam hiện nay nông thôn được hiểu là vùng sinh sống của tập hợp dân cư với nhiều thành phần kinh tế khác nhau, không chỉ đơn thuần là 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nông dân nhưng nông dân vẫn chiếm đa số. Tập hợp dân cư này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác. Quá trình đổi mới đất nước, đặc biệt là quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá được đẩy mạnh đã và đang làm thay đổi bộ mặt nông thôn Việt Nam.

Theo Quy định tại Thông tư số 54/TT-NNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, xét về không gian địa lý, theo địa bàn cư trú: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã”. Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nông thôn là khu vực dân cư tập trung chủ yếu làm nghề nông” [75, tr. Theo tác giả nông thôn hiện nay là địa bàn cư trú, sinh sống của dân cư gồm nhiều thành phần kinh tế khác nhau, nhưng nông dân vẫn chiếm đa số và chủ yếu làm nghề nông. Một số đặc điểm nông thôn Việt Nam hiện nay Nông thôn Việt Nam thể hiện tính đa dạng về tự nhiên và môi trường sinh thái bởi nông thôn trải dài trên địa bàn rộng lớn nên chịu nhiều ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên.

Do vậy, hoạt động sản xuất mỗi vùng lại có những cách thức, đặc trưng riêng tạo nên bản sắc văn hoá cho mỗi vùng miền. Cư dân sinh sống ở nông thôn có mối quan hệ dòng họ, họ tộc và gia đình khá chặt chẽ với những quy định cụ thể của từng họ tộc, gia đình và làng xã. Các gia đình trong một dòng họ sinh sống và gắn bó với nhau gần gũi, khăng khít lâu đời, cùng với những người ngoài dòng họ chung sống, góp sức phòng tránh thiên tai, giúp đỡ nhau trong sản xuất và đời sống tạo nên tình làng nghĩa xóm lâu bền. Cung cách ứng xử xã hội ở nông thôn thường nặng về tục lệ hơn là pháp lý.

Nông thôn có một lối sống đặc thù là lối sống cộng đồng xã hội được hình thành chủ yếu trên cơ sở của hoạt động lao động sản 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xuất nông nghiệp. Hiện nay, nông thôn là nơi lưu giữ và bảo tồn nhiều di sản văn hóa của quốc gia như phong tục, tập quán cổ truyền về đời sống, lễ hội, sản xuất nông nghiệp, ngành nghề truyền thống, các di tích lịch sử, văn hóa, các danh lam thắng cảnh. Cùng với sự phát triển xã hội, nông thôn cũng ngày càng đa dạng về điều kiện kinh tế - xã hội, đa dạng về trình độ tổ chức, quản lý, đa dạng về quy mô và mức độ phát triển. Ở nông thôn, cư dân chủ yếu là nông dân và làm nghề nông do vậy đây là địa bàn sản xuất chủ yếu của các hoạt động nông, lâm, ngư nghiệp và các ngành nghề sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phi nông nghiệp.

Trong các làng xã truyền thống hoạt động sản xuất nông nghiệp chiếm vị trí chủ chốt và là nguồn sinh kế chính của đại bộ phận người nông dân. Cùng với sự phát triển và tiến bộ của đất nước, đặc điểm này cũng có sự thay đổi. Vùng nông thôn hiện tại dân cư trú không chỉ phần lớn là nông dân làm nông nghiệp mà thay vào đó là dân cư trú tiến hành nhiều hoạt động sản xuất khác nhau, gồm cả sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, sản xuất công nghiệp và thương mại dịch vụ. Theo đó, tỷ trọng lao động của các ngành kinh tế ở nông thôn cũng thay đổi theo hướng gia tăng công nghiệp và dịch vụ.

Nông thôn thường gắn với một nghề lao động xã hội truyền thống đặc trưng và nổi bật là hoạt động sản xuất nông nghiệp với tư liệu sản xuất chủ yếu ở nông thôn là đất đai. Do đó, nó tạo ra sự gắn kết nghề nghiệp của người nông thôn với nơi chôn rau cắt rốn của mình.