CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Những vấn đề cơ bản về xây dựng nông thôn mới 1.1 "Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã". Nông thôn là một khái niệm thường được đặt trong mối quan hệ so sánh với đô thị, là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hoá thấp hơn. Trên giác độ ngành sản xuất vật chất đặc thù thì nông thôn thường dùng để chỉ những khu vực dân cư sinh hoạt có hoạt động nông nghiệp, dựa trên hoạt động nông nghiệp.
Nói khác đi, các cư dân chủ yếu của nông thôn là nông dân và làm nghề nông, đây là hoạt động chủ yếu của các ngành sản xuất vật chất nông, lâm, ngư nghiệp, các ngành nghề sản xuất kinh doanh và dịch vụ phi nông nghiệp và dân cư của xã hội nông thôn là dân cư của xã hội chậm phát triển. Tuy nhiên, cho đến nay khái niệm nông thôn chỉ có tính tương đối, một vùng nông thôn có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia cũng như từng địa phương. Ở nước ta, khái niệm nông thôn mới được sử dụng một cách khá phổ biến trong thời gian gần đây, đặc biệt nó được đưa vào các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước mà điển hình là khi Thủ Tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04 tháng 6 năm 2010 về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020 6 với mục tiêu chung: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Như vậy, nông thôn mới (NTM) có thể hiểu “là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao.” Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới đã đưa ra 19 tiêu chí, phân thành 5 nhóm: Quy hoạch; Hạ tầng kinh tế xã hội; Kinh tế và tổ chức sản xuất; Văn hoá - Xã hội - Môi trường; Hệ thống chính trị.
Như vậy, nông thôn mới sẽ phải là nông thôn toàn diện bao gồm tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, xã hội đến quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường sinh thái và phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng vùng. Theo nội dung thông tư 41/2013/TT-BNNPTNT, ngày 04 tháng 10 năm 2013 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới quy định về xét công nhận huyện, tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới thì có ba cấp đơn vị được xét là cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã: xã nông thôn mới khi đạt 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới; Huyện nông thôn mới khi có 75% số xã trong huyện đạt chuẩn 7 nông thôn mới; Tỉnh nông thôn mới khi có 80% số huyện trong tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới. Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, tiên tiến về mọi mặt so với nông thôn truyền thống. Nông thôn mới trước tiên phải là nông thôn chứ không phải là thị tứ; đó là nông thôn mới chứ không phải nông thôn truyền thống.
Nếu so sánh giữa nông thôn mới và nông thôn truyền thống, thì nông thôn mới phải bao hàm cơ cấu và chức năng mới. Chức năng mới của nông thôn đó là: Chức năng sản xuất nông nghiệp hiện đại; chức năng giữ gìn văn hoá truyền thống; chức năng sinh thái (Cù Ngọc Hưởng, 2006). Như vậy, nông thôn mới là nông thôn Việt Nam thời kỳ Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa (CNH - HĐH), giai đoạn 2010 - 2020, được xây dựng hướng tới Bộ tiêu chí quốc gia về NTM, mang những đặc trưng sau: Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; dân trí được nâng cao, bản sắc văn hoá dân tộc được giữ gìn và phát huy; an ninh tốt, quản lý dân chủ; chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao… Xây dựng nông thôn mới là nội dung công việc tiến hành theo Quyết định 800, để đạt được 19 tiêu chí trong Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới ban hành theo Quyết định 491. Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới Trong thời kỳ đổi mới từ năm 1986 đến nay, nông thôn nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng.
Nông nghiệp tiếp tục tăng trưởng với tốc độ khá, ngay trong cả giai đoạn nền kinh tế có nhiều khó khăn. Cơ cấu sản xuất chuyển 8 dịch theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, đảm bảo vững chắc an ninh lương thực quốc gia. Nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chiếm vị thế cao trên thị trường thế giới. Kinh tế nông thôn chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng của công nghiệp, dịch vụ.
Các hình thức tổ chức sản xuất tiếp tục đổi mới. Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được tăng cường. Bộ mặt nhiều vùng nông thôn được thay đổi theo hướng văn minh, giàu đẹp. Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân các vùng nông thôn ngày càng được cải thiện.
Xóa đói, giảm nghèo đạt kết quả to lớn. Văn hóa, xã hội nông thôn có nhiều tiến bộ. Dân chủ cơ sở được phát huy; an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững. Tuy nhiên, những thành tựu đạt được đó vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, các nguồn lực chưa được khai thác và sử dụng hiệu quả.
Nông nghiệp và nông thôn nước ta vẫn bộc lộ nhiều mặt hạn chế, yếu kém. Đề án “Vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn” của Bộ Chính trị (năm 2008) đã chỉ rõ: - Nông nghiệp phát triển kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chưa phát huy tốt các tiềm năng và nguồn lực chuyển dịch cơ cấu và đổi mới cách thức sản xuất còn chậm, phổ biến vẫn là sản xuất nhỏ, phân tán; năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nhiều loại nông sản thấp. - Công nghiệp, dịch vụ nông thôn phát triển chậm, thiếu quy hoạch, quy mô nhỏ, chưa thực sự đóng vai trò thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động ở nông thôn. - Các hình thức tổ chức sản xuất đổi mới chậm, chưa đủ sức phát triển mạnh sản xuất hàng hoá ở nông thôn.
- Nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm, năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn thấp. - Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn còn thấp, chênh lệch mức sống giữa thành thị và nông thôn và giữa các vùng ngày càng lớn; số hộ nghèo còn lớn; phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. 9 Đặc biệt là sau khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Tổ chức thương mại thế giới (WTO), sản phẩm nông nghiệp đứng trước sự cạnh tranh gay gắt, ảnh hưởng đến sự phát triển nông thôn và đời sống nông dân. Tất cả những hạn chế yếu kém đó cho thấy, để hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra thì việc xây dựng nông thôn mới là vấn đề hết sức cấp bách.
Xây dựng nông thôn mới chính là nhằm tạo ra một nông thôn được quy hoạch hợp lý, có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, có các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, sự phát triển của sản xuất nông nghiệp gắn chặt với sự phát triển nhanh các ngành công nghiệp và dịch vụ, trật tự xã hội ổn định, truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ, môi trường sinh thái được bảo vệ, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao. Nội dung xây dựng nông thôn mới hiện nay Nội dung xây dựng NTM là nội dung công việc thực hiện để đạt được 19 tiêu chí đánh giá theo Bộ tiêu chí quốc gia. Bộ tiêu chí quốc gia NTM được ban hành theo Quyết định 491 gồm 19 tiêu chí chia thành 5 nhóm, chỉ tiêu từng tiêu chí được phân theo từng vùng. Quy hoạch xây dựng nông thôn mới Để đạt yêu cầu tiêu chí số 1 của Bộ tiêu chí quốc gia NTM.
Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ. Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường; phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có trên địa bàn xã. Phát triển hạ tầng kinh tế-xã hội Đạt yêu cầu tiêu chí số 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9 trong Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới. Hoàn thiện đường giao thông đến trụ sở UBND xã và bảo vệ hệ thống giao thông trên địa bàn xã.
Hoàn thiện hệ thống các công trình đảm 10 bảo cung cấp điện phục vụ sinh hoạt và sản xuất trên địa bàn xã. Hoàn thiện hệ thống các công trình phục vụ nhu cầu về hoạt động văn hóa thể thao trên địa bàn xã.