Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới là chiến lược mang tính bước ngoặt nhằm thay đổi toàn diện diện mạo kinh tế, xã hội và môi trường tại các vùng nông thôn Việt Nam. Huyện Ứng Hòa, nằm ở cửa ngõ phía Nam thành phố Hà Nội với tổng diện tích tự nhiên đạt 18.818,09 ha cùng quy mô dân số 201.671 người, trong đó dân số nông thôn chiếm tới 93,05%, là địa bàn có tính chất thuần nông đặc thù kết hợp với hệ thống 21 làng nghề truyền thống. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự xung đột giữa tốc độ đô thị hóa, yêu cầu hiện đại hóa hạ tầng kỹ thuật với những hạn chế về nguồn vốn và xung đột quỹ đất quy hoạch.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới theo Bộ tiêu chí quốc gia trên địa bàn huyện Ứng Hòa giai đoạn 2011-2017, đồng thời nhận diện các rào cản mang tính hệ thống để đề xuất các giải pháp khả thi cho giai đoạn 2018-2020. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 28 xã và 1 thị trấn của huyện, trong đó khảo sát sâu tại 3 xã đại diện là Hoa Sơn, Quảng Phú Cầu và Minh Đức trong khung thời gian từ năm 2011 đến năm 2017. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương tối ưu hóa công tác điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, nâng tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới và kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện xuống mức 3,07% vào năm 2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển nông thôn bền vững và lý thuyết quy hoạch không gian lãnh thổ nông nghiệp gắn với công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tác giả vận dụng sáng tạo các bài học kinh nghiệm quốc tế, tiêu biểu là phong tràu Saemaul Undong của Hàn Quốc với tinh thần tự lực giúp cứng hóa 43.631 km đường làng chỉ sau 8 năm, chính sách sản nghiệp hóa nông nghiệp theo chuỗi giá trị của Trung Quốc và mô hình kinh tế hợp tác xã gắn kết thị trường của Nhật Bản khi tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp đạt tới 85% vào năm 1990.

Khung phân tích tập trung vào các khái niệm nền tảng: nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ với 5 nội dung cơ bản về kinh tế, văn hóa, môi trường, hạ tầng và hệ thống chính trị; quy hoạch xây dựng nông thôn mới; và Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới ban hành theo Quyết định số 491/QĐ-TTg gồm 5 nhóm với 19 tiêu chí cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập có hệ thống từ các báo cáo thống kê định kỳ của Ủy ban nhân dân huyện Ứng Hòa, Phòng Tài nguyên và Môi trường, đồ án quy hoạch nông thôn mới giai đoạn 2011-2017 và các văn bản chỉ đạo của Thành ủy Hà Nội.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn điểm khảo sát có chủ đích tại 3 xã mang tính chất điển hình: xã Hoa Sơn đại diện cho nhóm hoàn thành xuất sắc quy hoạch, xã Quảng Phú Cầu đại diện cho vùng phát triển làng nghề kết hợp và xã Minh Đức đại diện cho khu vực thuần nông còn nhiều khó khăn. Cỡ mẫu điều tra thực địa gồm 90 hộ nông dân, được phân bổ đều 30 hộ trên mỗi xã điểm thông qua bảng hỏi cấu trúc sẵn nhằm ghi nhận chính xác sự tham gia và mức độ hài lòng của cộng đồng.

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel thông qua các phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và phương pháp so sánh đối chiếu với Bộ tiêu chí quốc gia. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính định lượng xác thực, lượng hóa được tỷ lệ hoàn thành từng chỉ tiêu, từ đó chỉ ra những sai lệch giữa đồ án quy hoạch trên giấy và thực tế triển khai ngoài hiện trường trong toàn bộ tiến trình từ năm 2011 đến năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Sau 7 năm kiên trì triển khai giai đoạn 2011-2017, huyện Ứng Hòa đã ghi nhận những bước chuyển mình sâu sắc. Đến cuối năm 2017, toàn huyện có 15/28 xã đạt chuẩn nông thôn mới, chiếm tỷ lệ 53,57% (gồm 12 xã đã có quyết định công nhận và 3 xã đã hoàn thiện hồ sơ trình thành phố); 7 xã cơ bản đạt từ 18 đến 19 tiêu chí; các xã còn lại đạt từ 15 đến 17 tiêu chí. Điểm sáng nổi bật là có 12/19 tiêu chí đã hoàn thành 100% tại tất cả các xã trên địa bàn. Toàn huyện chỉ còn 3 tiêu chí chưa đạt gồm: Trường học, Cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn, Thu nhập; cùng 4 tiêu chí cơ bản đạt là Giao thông, Cơ sở vật chất văn hóa, Môi trường và an toàn thực phẩm, Hộ nghèo.

Cơ cấu kinh tế của huyện chuyển dịch tích cực: tỷ trọng ngành thương mại và dịch vụ tăng từ 32,82% năm 2011 lên 35,82% năm 2017 (tăng 3,00%); tỷ trọng nông nghiệp giảm xuống 34,20%. Trong nội bộ ngành nông nghiệp, giá trị sản xuất chăn nuôi và thủy sản tăng vọt, chiếm tới 78,22% tổng giá trị (đạt 2.794 tỷ đồng năm 2017), trong khi trồng trọt chỉ còn chiếm 21,78% (đạt 778 tỷ đồng).

Tại các xã điểm nghiên cứu:

  • Xã Hoa Sơn tạo đột phá ngoạn mục khi hoàn thành trọn vẹn 19/19 tiêu chí, về đích từ năm 2015 dù xuất phát điểm năm 2011 chỉ đạt 9 tiêu chí.
  • Xã Quảng Phú Cầu đạt và cơ bản đạt 18/19 tiêu chí, tuy nhiên tiêu chí số 17 về Môi trường chưa đạt do hoạt động tái chế phế liệu tại thôn Xà Cầu và làng nghề tăm hương gây ô nhiễm nghiêm trọng.
  • Xã Minh Đức cơ bản hoàn thành 16/19 tiêu chí, song nhiều dự án hạ tầng bị đình trệ do vướng mắc giải phóng mặt bằng và thiếu hụt nguồn lực tài chính.

Thảo luận kết quả

Khi thể hiện dữ liệu trên biểu đồ cơ cấu kinh tế hoặc bảng ma trận đối chiếu 19 tiêu chí, có thể thấy rõ sự phân hóa sâu sắc giữa các tiểu vùng. Sự chuyển dịch tỷ trọng kinh tế từ trồng trọt sang thủy sản và dịch vụ đã tạo động lực gia tăng thu nhập, đưa tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh về mức 3,07%. Mạng lưới an sinh xã hội ghi nhận 100% trạm y tế xã đạt chuẩn quốc gia với 145 giường bệnh và 76,69% thôn có nhà văn hóa đạt chuẩn (102/133 thôn).

Tuy nhiên, so với mức bình quân chung của thành phố Hà Nội (đạt 66,06% số xã chuẩn hóa năm 2016 với 4 huyện về đích), Ứng Hòa vẫn thuộc nhóm địa phương có tốc độ hoàn thành ở mức trung bình. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc xuất phát điểm kinh tế thấp, nguồn vốn đầu tư công còn dàn trải và việc điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở còn thiếu tính đồng bộ, đặc biệt là bài toán xử lý chất thải làng nghề và bồi thường giải phóng mặt bằng.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hoàn thành mục tiêu 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới trong giai đoạn 2018-2020, huyện Ứng Hòa cần triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  • Rà soát và điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất: Tiến hành rà soát 100% đồ án quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại các xã chưa đạt chuẩn, tháo gỡ điểm nghẽn về phân bổ chỉ tiêu đất xây dựng hạ tầng kỹ thuật và công trình công cộng; cơ quan chủ trì thực hiện là Ủy ban nhân dân huyện Ứng Hòa phối hợp cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường trong năm 2018-2019.
  • Đa dạng hóa và minh bạch hóa nguồn vốn đầu tư: Huy động tổng lực các nguồn vốn ngân sách kết hợp xã hội hóa doanh nghiệp và đóng góp tự nguyện từ nhân dân, hướng tới mục tiêu hoàn thành dứt điểm tiêu chí Trường học và Hạ tầng thương mại cho 13 xã còn lại trước năm 2020; giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện và Ủy ban nhân dân các xã triển khai.
  • Xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề và kiểm soát an toàn thực phẩm: Đầu tư xây dựng ngay cụm công nghiệp làng nghề tập trung có hệ thống xử lý nước thải đạt quy chuẩn tại thôn Xà Cầu (xã Quảng Phú Cầu) và khu chế biến giầy da tại Minh Đức; mục tiêu đưa 100% các xã đạt tiêu chí Môi trường vào cuối năm 2019 do Phòng Tài nguyên và Môi trường chủ trì.
  • Chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao: Mở rộng diện tích lúa chất lượng cao J02 đạt trên 40% diện tích gieo trồng, nhân rộng mô hình trồng rau an toàn công nghệ cao quy mô 5 ha tại xã Sơn Công; mục tiêu nâng thu nhập bình quân đầu người vượt mức 45 triệu đồng/người/năm trong giai đoạn 2018-2020; đơn vị phụ trách là Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng hệ thống hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý Nhà nước và Ban chỉ đạo Nông thôn mới cấp huyện, xã: Nắm bắt phương pháp luận đánh giá 19 tiêu chí, học hỏi mô hình thành công từ xã Hoa Sơn và quy trình điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở.
  • Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý đất đai, Phát triển nông thôn: Khai thác khung lý thuyết, bộ công cụ khảo sát thực địa 90 nông hộ và phương pháp xử lý dữ liệu quy hoạch không gian nông nghiệp.
  • Doanh nghiệp, hợp tác xã và nhà đầu tư nông nghiệp: Nhận diện tiềm năng đầu tư vào chuỗi giá trị chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản tập trung và dịch vụ xử lý môi trường làng nghề tại địa phương.
  • Cộng đồng dân cư và tổ chức đoàn thể địa phương: Hiểu rõ vai trò chủ thể trong xây dựng nông thôn mới, cơ chế giám sát thực thi quy hoạch và phương thức huy động nguồn lực đóng góp minh bạch.

Câu hỏi thường gặp

  • Điểm nghẽn lớn nhất trong việc thực hiện quy hoạch nông thôn mới tại huyện Ứng Hòa là gì? Điểm nghẽn lớn nhất là công tác giải phóng mặt bằng do hạn chế chỉ tiêu quy hoạch đất và áp lực huy động nguồn vốn đầu tư hạ tầng lớn. Minh chứng thực tế là toàn huyện vẫn còn 3 tiêu chí chưa đạt gồm Trường học, Hạ tầng thương mại và Thu nhập, điển hình như tại xã Minh Đức nhiều công trình công cộng bị chậm tiến độ do thiếu mặt bằng sạch và thiếu vốn đối ứng.

  • Luận văn đưa ra giải pháp nào để giải quyết tiêu chí Môi trường tại các xã làng nghề như Quảng Phú Cầu? Luận văn đề xuất phương án tách rời hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp khỏi khu dân cư bằng việc quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung. Đi kèm với đó là xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải đạt chuẩn và nhà máy xử lý rác thải tái chế tại thôn Xà Cầu nhằm xử lý dứt điểm tình trạng ô nhiễm không khí và nguồn nước.

  • Tại sao xã Hoa Sơn lại hoàn thành quy hoạch nông thôn mới sớm hơn các xã khác trong huyện? Xã Hoa Sơn đạt chuẩn sớm từ năm 2015 nhờ bài học phát huy cao độ quy chế dân chủ cơ sở, tạo được sự đồng thuận giúp nhân dân tự nguyện hiến đất làm đường và đóng góp nguồn lực. Bên cạnh đó, xã đã chuyển dịch nhanh cơ cấu cây trồng sang các loại rau màu và cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, giúp hoàn thành vượt mức tiêu chí thu nhập.

  • Cỡ mẫu khảo sát 90 hộ dân tại 3 xã có đảm bảo tính đại diện khoa học không? Cỡ mẫu 90 hộ hoàn toàn đảm bảo tính tin cậy khoa học nhờ phương pháp chọn điểm phân tầng có chủ đích. Việc chia đều 30 hộ cho mỗi xã đã bao quát đầy đủ 3 nhóm hình thái nông thôn đặc thù của Ứng Hòa gồm: nhóm đạt chuẩn sớm toàn diện (Hoa Sơn), nhóm kinh tế làng nghề hỗn hợp (Quảng Phú Cầu) và nhóm thuần nông đang phấn đấu (Minh Đức).

  • Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện Ứng Hòa giai đoạn 2011-2017 có điểm gì nổi bật? Điểm nổi bật là tỷ trọng dịch vụ thương mại tăng trưởng vượt bậc lên mức 35,82% vào năm 2017, khẳng định thế mạnh kinh tế mới của huyện. Đồng thời, ngành nông nghiệp chuyển dịch mạnh mẽ từ trồng trọt truyền thống sang phát triển chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản hàng hóa quy mô lớn, chiếm tới 78,22% tổng giá trị sản xuất nông nghiệp toàn huyện.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quy hoạch xây dựng nông thôn mới gắn với quản lý đất đai tại một huyện ngoại thành Hà Nội.
  • Đánh giá chính xác bức tranh thực hiện 19 tiêu chí tại Ứng Hòa giai đoạn 2011-2017 với 15/28 xã đạt chuẩn và tỷ lệ hộ nghèo giảm ấn tượng xuống 3,07%.
  • Chỉ rõ các nguyên nhân gốc rễ dẫn đến việc chậm tiến độ ở 3 tiêu chí chưa đạt, đặc biệt là xung đột môi trường làng nghề và bài toán giải phóng mặt bằng.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, có lộ trình phân kỳ 2018-2020 rõ ràng, gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cơ quan chuyên môn.
  • Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về việc xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các nhà quản lý và nhà khoa học hãy tham khảo và ứng dụng ngay những phát hiện của công trình này vào thực tiễn quy hoạch địa phương.