Luận án nghiên cứu đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk

Nghiên cứu đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk, đánh giá tiềm năng đất đai và mô hình canh tác bền vững.

• Tác giả: Phạm Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Thơ
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về sử dụng đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Tỉnh Đắk Lắk giữ vị trí chiến lược về nông nghiệp tại vùng Tây Nguyên. Địa phương sở hữu diện tích đất bazan màu mỡ và quy mô cây công nghiệp lớn. Hoạt động canh tác đóng góp tỷ trọng quyết định vào cơ cấu kinh tế địa phương. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều biến động bất lợi. Nền nhiệt độ trung bình có xu hướng tăng dần theo từng năm. Lượng mưa phân bổ thất thường gây ra hiện tượng cực đoan liên tiếp. Mùa khô kéo dài làm suy kiệt các nguồn nước ngầm. Mùa mưa xuất hiện những đợt lũ quét và xói mòn tầng đất mặt. Việc sử dụng đất nông nghiệp hiện tại đối mặt với bài toán suy thoái chất lượng đất. Các mô hình canh tác truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế về năng lực ứng phó. Yêu cầu chuyển đổi phương thức quản trị đất trở nên cấp thiết. Địa phương cần tích hợp đồng bộ các tiêu chuẩn nông nghiệp thông minh với khí hậu. Hướng đi này giúp cân bằng giá trị kinh tế và mục tiêu bảo vệ tài nguyên tự nhiên. Cơ quan quản lý phải rà soát quy hoạch sử dụng đất theo từng tiểu vùng sinh thái. Việc điều chỉnh cơ cấu cây trồng phù hợp với đặc tính thổ nhưỡng sẽ bảo vệ độ phì nhiêu lâu dài.

1.1. Khái niệm và ba trụ cột nông nghiệp thông minh với khí hậu

Nông nghiệp thông minh với khí hậu viết tắt là CSA. Khái niệm này do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc khởi xướng. Hệ thống vận hành dựa trên ba trụ cột cốt lõi gắn kết chặt chẽ. Trụ cột thứ nhất tập trung tăng năng suất và thu nhập nông nghiệp bền vững. Trụ cột thứ hai hướng đến củng cố năng lực chống chịu trước biến đổi khí hậu. Trụ cột thứ ba đẩy mạnh việc cắt giảm phát thải khí nhà kính từ hoạt động canh tác. Việc thực thi đồng thời ba mục tiêu đòi hỏi sự cân nhắc linh hoạt. Tại các khu vực khó khăn, mục tiêu an ninh lương thực luôn nhận sự ưu tiên hàng đầu. Ở những vùng chuyên canh hàng hóa, việc giảm phát thải được kết hợp cùng ứng dụng công nghệ cao.

1.2. Đặc điểm quỹ đất nông nghiệp và khí hậu địa phương Đắk Lắk

Đắk Lắk có diện tích đất tự nhiên lớn nhất khu vực Tây Nguyên. Đất đỏ bazan chiếm tỷ trọng cao với tầng canh tác dày và giàu dinh dưỡng. Đây là nền tảng hình thành các vùng chuyên canh cà phê, cao su và hồ tiêu. Khí hậu địa bàn mang tính chất nhiệt đới gió mùa cao nguyên rõ nét. Thời tiết phân chia thành hai mùa mưa và khô tương phản sâu sắc. Lượng mưa tập trung lớn trong các tháng mùa mưa tạo nguy cơ rửa trôi. Ngược lại, mùa khô thiếu nước nghiêm trọng khiến đất bị nứt nẻ và thoái hóa. Sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm thúc đẩy quá trình tích lũy chất lượng nông sản. Yếu tố địa hình đồi dốc đòi hỏi các biện pháp bảo vệ đất nghiêm ngặt.

II. Phân tích về sử dụng đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp tại tỉnh Đắk Lắk bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Hoạt động thâm canh quá mức làm cạn kiệt tầng dinh dưỡng hữu cơ tự nhiên. Việc lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học diễn ra phổ biến. Hành vi này làm chua hóa đất và hủy hoại hệ vi sinh vật có ích. Biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm các tổn thương thổ nhưỡng. Nắng nóng kéo dài dẫn đến hiện tượng bốc thoát hơi nước bề mặt rất nhanh. Mực nước ngầm phục vụ tưới tiêu tại các giếng khoan tụt giảm nghiêm trọng qua từng mùa khô. Tình trạng tranh chấp nguồn nước tưới giữa các vùng sản xuất thường xuyên xuất hiện. Vào mùa mưa, hiện tượng mưa cực đoan với cường suất lớn gây xói mòn dữ dội trên đất dốc. Đất đai mất đi tầng đất mặt màu mỡ khiến năng suất cây trồng sụt giảm mạnh. Chi phí phục hồi dinh dưỡng đất ngày càng gia tăng tạo gánh nặng tài chính cho nông hộ. Nhận thức của người dân về các mô hình thích ứng khí hậu vẫn còn rời rạc. Việc thiếu liên kết chuỗi giá trị khiến sản phẩm nông nghiệp thích ứng khó cạnh tranh.

2.1. Tác động của hạn hán và suy giảm tài nguyên nước tưới

Hạn hán kéo dài là mối đe dọa trực tiếp đến nông nghiệp Đắk Lắk. Nắng nóng gay gắt làm cạn kiệt các dòng suối nhỏ và hồ đập thủy lợi. Nông dân buộc phải khoan sâu vào lòng đất để tìm nguồn nước cứu cây trồng. Tình trạng khai thác nước ngầm quá mức làm tụt giảm mực nước tĩnh không thể phục hồi. Cây cà phê và hồ tiêu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong giai đoạn ra hoa đậu quả. Thiếu nước tưới làm rụng hoa hàng loạt và giảm kích thước hạt nông sản. Năng suất thu hoạch vụ mùa sụt giảm nghiêm trọng kéo theo thất thu tài chính. Nguồn sinh kế của hàng ngàn hộ đồng bào dân tộc thiểu số rơi vào cảnh bấp bênh.

2.2. Nguy cơ suy thoái dinh dưỡng và xói mòn đất dốc canh tác

Địa hình canh tác nông nghiệp tại Đắk Lắk phần lớn có độ dốc cao. Mưa lớn tập trung tạo dòng chảy tràn bề mặt với lưu lượng rất xiết. Lớp đất mặt giàu mùn hữu cơ bị bóc tách và trôi dạt xuống các thung lũng. Quá trình xói mòn làm trơ sỏi đá và thu hẹp tầng đất hữu hiệu của rễ cây. Nông dân thường tăng cường phân hóa học để bù đắp lượng dinh dưỡng thiếu hụt. Cách làm này vô tình làm đất chai cứng và mất khả năng giữ ẩm tự nhiên. Đất dốc thiếu thảm thực vật che phủ đối mặt với rủi ro thoái hóa vĩnh viễn. Năng lực tự tái tạo sinh học của đất bị tê liệt hoàn toàn qua nhiều năm.

III. Giải pháp về sử dụng đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Chuyển đổi phương thức quản lý đất đai đòi hỏi các giải pháp mang tính tổng thể. Tỉnh Đắk Lắk cần tổ chức lại không gian sản xuất nông nghiệp dựa trên đánh giá thích nghi đất đai. Việc phân hạng đất theo tiêu chuẩn khoa học giúp bố trí cây trồng đúng vị trí sinh thái. Các vùng khan hiếm nước tưới cần chuyển từ trồng lúa nước sang các loại cây chịu hạn. Cây ăn quả giá trị cao như sầu riêng hoặc bơ cần quy hoạch ở vùng có nguồn nước ổn định. Công nghệ tưới tiết kiệm nước nhỏ giọt kết hợp bón phân qua hệ thống tưới là giải pháp then chốt. Kỹ thuật này giảm tổn thất nước bốc hơi và duy trì độ ẩm liên tục cho tầng rễ. Nông hộ cần đẩy mạnh các biện pháp giữ ẩm sinh học bằng tàn dư thực vật. Việc trồng cây che bóng và cây chắn gió giúp giảm nhiệt độ bề mặt đất vào mùa khô. Công tác quản lý tài nguyên đất phải kết hợp chặt chẽ với cơ sở dữ liệu số hóa. Địa phương cần xây dựng bản đồ cảnh báo rủi ro hạn hán theo thời gian thực. Chính sách hỗ trợ tín dụng xanh sẽ khuyến khích nông dân mạnh dạn áp dụng kỹ thuật mới.

3.1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp là giải pháp tối ưu cho vùng đất dốc Đắk Lắk. Việc xen canh các loại cây họ đậu giúp cố định đạm sinh học tự nhiên cho đất. Cây ăn quả thân gỗ lớn đóng vai trò tầng tán che chắn gió lốc và giảm xói mòn. Tầng cây bụi bên dưới hạn chế tối đa ánh nắng chiếu trực tiếp gây khô cằn lớp mùn. Hệ thống rễ đa tầng giúp giữ nước ngầm và ổn định kết cấu đất lâu dài. Mô hình xen tiêu hoặc sầu riêng trong vườn cà phê đem lại hiệu quả vượt trội. Thu nhập của người sản xuất phân tán qua nhiều mùa vụ khác nhau trong năm. Rủi ro thị trường và dịch bệnh nhờ vậy được kiểm soát an toàn.

3.2. Ứng dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm và quản lý đất sinh học

Hệ thống tưới nhỏ giọt kết hợp châm phân tự động mang lại bước tiến lớn. Công nghệ này cung cấp đúng lượng nước cây cần tại từng giai đoạn sinh trưởng cụ thể. Nông dân tiết kiệm từ ba mươi đến bốn mươi phần trăm lượng nước tưới tiêu. Lượng phân bón thất thoát do ngấm sâu hoặc bốc hơi giảm thiểu rõ rệt. Nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn thúc đẩy việc ủ phân vi sinh từ vỏ cà phê. Nguồn phụ phẩm phong phú này cung cấp chất mùn dồi dào để cải tạo kết cấu đất. Đất canh tác lấy lại độ xốp và kích thích sự phát triển của vi sinh vật bản địa. Khả năng chống chịu bệnh hại rễ của cây trồng tăng lên rõ rệt.

IV. Kết luận về sử dụng đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Sử dụng đất nông nghiệp thích ứng khí hậu là chìa khóa bảo đảm thịnh vượng kinh tế Đắk Lắk. Quá trình tái cấu trúc ngành nông nghiệp cần lấy bảo vệ tài nguyên đất làm trung tâm. Các mô hình thí điểm thành công cung cấp bài học thực tiễn giá trị cho việc nhân rộng. Sự phối hợp đa ngành giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp giữ vai trò định hướng. Quy hoạch vùng sử dụng đất nông nghiệp phải cập nhật liên tục các kịch bản thời tiết cực đoan. Việc cấp mã vùng trồng gắn liền với chứng nhận canh tác thích ứng nâng cao uy tín thương hiệu nông sản. Nông dân địa phương cần được đào tạo kỹ năng quản trị đất theo hướng dẫn sinh thái bền vững. Nguồn tài chính hỗ trợ từ ngân sách và các quỹ khí hậu quốc tế cần giải ngân đúng đối tượng. Quá trình chuyển đổi xanh giúp giảm phát thải ròng và khẳng định vị thế nông sản Tây Nguyên. Đầu tư vào năng lực chống chịu của đất đai là bảo vệ nguồn tài sản vô giá cho các thế hệ tương lai. Hiệu quả kinh tế bền vững sẽ song hành cùng sự cân bằng sinh thái môi trường lâu dài.

4.1. Hiệu quả kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái

Mô hình sử dụng đất thích ứng mang lại lợi ích tổng thể đa mục tiêu. Nông dân giảm bớt chi phí mua phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Năng suất vườn cây ổn định qua các mùa khô hạn khắc nghiệt. Thu nhập bình quân trên một đơn vị diện tích tăng đáng kể. Về mặt xã hội, mô hình tạo việc làm ổn định cho lao động vùng nông thôn. Sự phân hóa giàu nghèo và tình trạng di cư tự do giảm dần theo thời gian. Môi trường sinh thái được bảo vệ thông qua hạn chế xói mòn và ô nhiễm nguồn nước ngầm. Khả năng hấp thụ các-bon của đất gia tăng rõ rệt nhờ lượng mùn hữu cơ dồi dào.

4.2. Khuyến nghị chính sách và định hướng phát triển bền vững

Chính quyền tỉnh Đắk Lắk cần lồng ghép quản lý đất thích ứng vào quy hoạch tỉnh. Việc rà soát ranh giới ba loại rừng giúp bảo vệ các lưu vực đầu nguồn xung yếu. Tỉnh cần ưu tiên phân bổ ngân sách cho các công trình trữ nước mặt phục vụ tưới tiêu. Các hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới đóng vai trò cầu nối chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm phải cam kết chia sẻ rủi ro tài chính với người sản xuất. Cần thiết lập quỹ tín dụng ưu đãi hỗ trợ nông dân đổi mới hạ tầng tưới nhỏ giọt. Các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng cần triển khai sâu rộng đến từng buôn làng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở về lý luận đất nông nghiệp và sử dụng đất nông nghiệp 1. Khái niệm về đất đai, đất nông nghiệp Theo học thuyết sinh thái học cảnh quan (Landscape ecology) khái niệm đất đai (Land) được xác định "là một vùng hay khoanh đất được xác định về mặt địa lý của bề mặt trái đất với những thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của sinh quyển bên trên, bên trong và bên dưới nó (không khí, thổ nhưỡng, điều kiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật cư trú, những hoạt động hiện nay và trong quá khứ của con người ảnh hưởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tương lai" (Christian & Stewart, 1968). Đất đai được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau trong cuộc sống của loài người như khai thác các tài nguyên khoáng sản, phát triển công nghiệp, cảnh quan, du lịch.

song có một mục đích quan trọng nhất đó là đất sử dụng cho mục đích sản xuất nông nghiệp nuôi sống loài người trên toàn bộ hành tinh trái đất. Như vậy, có thể thấy đất không chỉ là không gian sống của con người, của mọi hoạt động sản xuất mà còn là nơi tạo ra các sản phẩm phục vụ cho nhu cầu ngày càng tăng của con người. Theo từ điển Luật học, đất nông nghiệp là tổng thể các loại đất được xác định là tư liệu sản xuất chủ yếu phục vụ cho việc trồng trọt và chăn nuôi, nghiên cứu thí nghiệm về trồng trọt và chăn nuôi, bảo vệ môi trường sinh thái, cung ứng sản phẩm cho các ngành công nghiệp và dịch vụ (Viện Khoa học Pháp lý, 2006). Theo Thông tư 27/2018/TT-BTNMT, đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng, bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2019).

Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát, đất nông nghiệp là đất được sử dụng vào các mục đích chính như trồng trọt, chăn nuôi, làm muối và vào mục đích thí nghiệm nông lâm nghiệp, hay bảo vệ, phát triển rừng. Sử dụng đất nông nghiệp và những yếu tố ảnh hưởng Theo Douglass (1998) trong công trình “Áp dụng lý thuyết kinh tế và phương pháp định lượng trong giải thích các thay đổi về kinh tế và tổ chức” đã chia quá trình phát triển của mỗi nền kinh tế thành 4 thời kỳ thì sản xuất nông nghiệp đã được xây dựng và phát triển theo: 1/ Bắt đầu từ thời kỳ tự cung, tự cấp trong quy mô nông nghiệp làng xã; 2/ Thời kỳ sản xuất nông nghiệp hàng hóa quy mô nhỏ với 5 quan hệ sản xuất, kinh doanh vượt ra ngoài phạm vi làng xã vươn tới vùng; 3/ Thời kỳ sản xuất nông nghiệp hàng hóa với quy mô trung bình ở phạm vi quốc gia và thời kì sản xuất nông nghiệp hàng hóa với quy mô lớn, quan hệ sản xuất kinh doanh ở các phạm vi quốc gia và xuyên quốc gia. Cùng với sự phát triển của nông nghiệp, sử dụng đất nông nghiệp là sự tương tác giữa con người và tài nguyên đất trong quá trình sản xuất, chúng đóng vai trò là nhân tố cơ bản cho các hoạt động và phát triển của sản xuất nông nghiệp để tạo ra những hiệu quả kinh tế trong quá trình sản xuất.