Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2012 - 2016 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của khu vực nông thôn Việt Nam thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Tại huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh, lực lượng lao động trong độ tuổi đạt 62.241 người, chiếm 65,56% tổng dân số 101.108 người vào năm 2016. Đây là nguồn nhân lực dồi dào, đóng vai trò nòng cốt thúc đẩy giá trị sản xuất toàn huyện đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 4,80%/năm trong giai đoạn 2014 - 2016. Tuy nhiên, việc phát huy tối đa tiềm năng của tổ chức Đoàn thanh niên trong việc hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới vẫn đối mặt với không ít thách thức về cơ chế hoạt động và năng lực thực thi ở cấp cơ sở.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Phát triển nông thôn của tác giả Nguyễn Đắc Cường được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng mức độ tham gia của tổ chức Đoàn và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao vai trò xung kích của thanh niên tại 13 xã thuộc quy hoạch nông thôn mới của huyện Lương Tài. Nghiên cứu tập trung đi sâu khảo sát tại 4 xã điểm gồm Trung Kênh, Trung Chính, Tân Lãng và Trừng Xá trong khung thời gian từ năm 2012 đến năm 2016.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp luận cứ định lượng chính xác cho các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương. Kết quả nghiên cứu là nền tảng trực tiếp hỗ trợ nâng cao thu nhập bình quân đầu người toàn huyện từ 26,70 triệu đồng năm 2014 lên 31,20 triệu đồng vào năm 2016, đồng thời kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới mức 3,0%, khẳng định vị thế của thanh niên như một chủ thể hành động không thể thiếu trong phát triển nông thôn bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết vai trò xã hội của Robertsons và Lý thuyết hoạt động trong tâm lý học Mác-xít. Theo Robertsons, vai trò là tập hợp chuẩn mực, hành vi, quyền lợi và nghĩa vụ gắn liền với vị thế xã hội nhất định, kết hợp giữa khuôn mẫu tác phong bên ngoài và nhận thức tinh thần bên trong. Trong khi đó, lý thuyết hoạt động giải thích quá trình đoàn viên thanh niên chuyển hóa năng lực, nhiệt huyết thành các công trình, sản phẩm hiện hữu đóng góp cho cộng đồng nông thôn.

Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên 5 khái niệm trọng tâm:

  • Chương trình nông thôn mới: Khái niệm tổ chức nông thôn tiên tiến toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X.
  • Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới: Hệ thống 19 tiêu chí thuộc 5 nhóm chuẩn mực theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
  • Tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh vùng nông thôn: Đội dự bị tin cậy của Đảng, làm nòng cốt chính trị trong phong tràu thanh thiếu nhi theo Điều lệ Đoàn.
  • Vai trò xung kích tình nguyện: Khả năng chủ động đảm nhận các khâu khó, việc mới thông qua Đề án xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2013 - 2020 phê duyệt tại Quyết định số 324/QĐ-TTg.
  • Các nhân tố ảnh hưởng: Hệ thống tác động từ trình độ cán bộ, cơ chế đãi ngộ, sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng và tính minh bạch trong quản lý nguồn lực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ Tổng cục Thống kê, UBND huyện Lương Tài, Huyện Đoàn Lương Tài giai đoạn 2011 - 2016 và báo cáo tổng kết của 4 xã khảo sát. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bảng hỏi trực tiếp với quy mô mẫu là 240 phiếu, phân bổ đồng đều tại 4 xã về đích sớm nhất gồm Trung Kênh, Trung Chính, Tân Lãng và Trừng Xá (mỗi xã 60 phiếu).

Cơ cấu mẫu khảo sát tại mỗi xã bao gồm 10 cán bộ Đoàn, 20 đoàn viên thanh niên tiêu biểu, 10 đại diện lãnh đạo chính quyền, cán bộ nông thôn mới và 20 người dân địa phương trực tiếp thụ hưởng công trình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao, bao quát đầy đủ góc nhìn từ chủ thể quản lý, người thực hiện đến đối tượng thụ hưởng.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp thống kê mô tả, phân tổ thông tin và so sánh đối chiếu đa chiều trên phần mềm chuyên dụng. Lý do lựa chọn phương pháp này là để lượng hóa chính xác tỷ lệ đóng góp của thanh niên vào từng tiêu chí cụ thể, làm rõ sự khác biệt giữa nhận thức và hành động thực tế trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 2012 đến năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về tham gia xây dựng hạ tầng kinh tế - xã hội, Đoàn thanh niên huyện Lương Tài đã khẳng định vai trò xung kích thông qua việc đóng góp hàng nghìn ngày công lao động, tham gia nâng cấp đường giao thông nội đồng và lắp đặt hệ thống đường điện chiếu sáng nông thôn. 100% các xã khảo sát đều có công trình thanh niên tự quản, tạo tiền đề vững chắc giúp 4 xã điểm hoàn thành sớm tiêu chí giao thông và cơ sở vật chất văn hóa.

Thứ hai, trong phát triển kinh tế và tổ chức sản xuất, cơ cấu lao động có sự chuyển biến tích cực. Đến năm 2016, toàn huyện có 49.233 lao động phi nông nghiệp (chiếm 79,1% tổng số lao động), trong khi lao động nông nghiệp giảm còn 13.008 người (chiếm 20,9%). Thanh niên đã tích cực ứng dụng khoa học kỹ thuật, tham gia các mô hình kinh tế trang trại vừa và nhỏ, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất toàn huyện đạt 8,70% trong năm 2016.

Thứ ba, trong lĩnh vực văn hóa, xã hội và bảo vệ môi trường, các cấp bộ Đoàn đã duy trì hiệu quả các đội thanh niên tình nguyện thu gom rác thải, khơi thông dòng chảy kênh mương và tổ chức các hoạt động văn hóa thể thao lành mạnh. Tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện giảm mạnh từ 3,5% năm 2014 xuống dưới 3,0% vào năm 2016 có sự đóng góp trực tiếp từ các chương trình đồng hành cùng thanh niên thoát nghèo.

Thứ tư, về xây dựng hệ thống chính trị, Đoàn thanh niên đã thực hiện tốt vai trò là nguồn cung cấp cán bộ trẻ cho Đảng và chính quyền. Hàng năm, các chi đoàn cơ sở đã giới thiệu nhiều đoàn viên ưu tú tham gia các lớp bồi dưỡng nhận thức về Đảng, củng cố vững chắc niềm tin của nhân dân vào bộ máy lãnh đạo cơ sở.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên những kết quả trên bắt nguồn từ sự định hướng kịp thời của Huyện ủy Lương Tài và khung chính sách thuận lợi từ Quyết định số 324/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Khi so sánh với kinh nghiệm của Tỉnh đoàn Thái Bình (đã huy động 9.796 ngày công và xây dựng 2.593 công trình thanh niên trị giá hơn 8 tỷ đồng) hay Tỉnh đoàn Nam Định (quản lý tổng dư nợ ủy thác qua ngân hàng đạt 117,39 tỷ đồng với 5.211 hộ vay), hoạt động của Đoàn thanh niên huyện Lương Tài cho thấy tính chủ động cao tại địa bàn cơ sở nhưng quy mô tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để thanh niên khởi nghiệp tại chỗ vẫn còn hạn chế.

Dữ liệu nghiên cứu thực tế có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ cơ cấu kinh tế và bảng ma trận đánh giá các yếu tố ảnh hưởng. Cụ thể, biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất huyện Lương Tài giai đoạn 2014 - 2016 phản ánh rõ nét sự chuyển dịch: ngành công nghiệp - xây dựng tăng từ 37,50% lên 37,90%, thương mại - dịch vụ tăng từ 31,80% lên 33,80%, trong khi tỷ trọng nông nghiệp - thủy sản giảm tương ứng từ 30,70% xuống 28,30%.

Bảng thống kê ý kiến từ 240 người khảo sát cho thấy, 3 yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất đến hiệu quả hoạt động Đoàn là: năng lực kỹ năng của cán bộ Đoàn, cơ chế hỗ trợ phụ cấp và tính công khai minh bạch trong triển khai các dự án nông thôn mới. Việc làm rõ các mối quan hệ này khẳng định rằng, để thanh niên phát huy tối đa vai trò, sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền và tổ chức Đoàn là điều kiện mang tính quyết định.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới và nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền, tập huấn kỹ năng nghiệp vụ. Ban Chấp hành Huyện Đoàn Lương Tài chủ trì phối hợp với Trung tâm Bồi dưỡng Chính trị huyện tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm trong giai đoạn 2018 - 2020. Mục tiêu hướng tới 100% cán bộ Đoàn cơ sở được chuẩn hóa kỹ năng quản lý dự án, phấn đấu đạt trên 90% đoàn viên nắm vững nội dung 19 tiêu chí nông thôn mới nâng cao.

Thứ hai, mở rộng quy mô hỗ trợ thanh niên tiếp cận vốn vay và chuyển giao công nghệ. Đoàn Thanh niên các xã, thị trấn phối hợp chặt chẽ với Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Lương Tài triển khai mở rộng dư nợ ủy thác tăng trưởng từ 12% đến 15%/năm trong giai đoạn 2018 - 2022. Đẩy mạnh liên kết với các viện nghiên cứu nông nghiệp chuyển giao kỹ thuật trồng trọt công nghệ cao, xây dựng tối thiểu 2 mô hình kinh tế thanh niên tiêu biểu tại mỗi xã.

Thứ ba, phát động các công trình thanh niên gắn liền với hạ tầng và môi trường nông thôn. Ban Chấp hành Đoàn các xã đăng ký đảm nhận 100% các đoạn đường thanh niên tự quản sáng - xanh - sạch - đẹp, triển khai lắp đặt hệ thống đèn chiếu sáng đường quê tại 14 xã, thị trấn. Kế hoạch hành động đặt mục tiêu huy động trên 3.000 ngày công tình nguyện mỗi năm trong lộ trình 2018 - 2020.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế chính sách và tạo nguồn quy hoạch cán bộ trẻ. Ban Thường vụ Huyện Đoàn tham mưu trực tiếp cho Huyện ủy, HĐND và UBND huyện Lương Tài ban hành nghị quyết chuyên đề về phụ cấp trách nhiệm cho bí thư chi đoàn thôn với mức tăng từ 0,3 đến 0,5 mức lương cơ sở trong giai đoạn 2018 - 2025. Đồng thời, đặt chỉ tiêu giới thiệu tối thiểu 5 đoàn viên ưu tú mỗi chi đoàn hàng năm cho tổ chức Đảng xem xét kết nạp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ quản lý Đoàn Thanh niên các cấp từ tỉnh đến cơ sở. Luận văn cung cấp hệ thống chỉ tiêu định lượng và bài học thực tiễn giá trị, giúp đội ngũ cán bộ thiết kế các phong trào hành động cách mạng sát hợp với thực tế 14 xã, thị trấn.

Nhóm 2: Lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương và cán bộ chuyên trách nông thôn mới. Công trình mang lại cái nhìn toàn diện về thực trạng phân bổ nguồn nhân lực tại địa phương có 62.241 lao động, hỗ trợ xây dựng chính sách huy động sức dân và phát triển hạ tầng hiệu quả.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Phát triển nông thôn, Quản lý kinh tế. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp chọn mẫu 240 phiếu khảo sát và quy trình phân tích vai trò tổ chức chính trị - xã hội trong tiến trình đổi mới.

Nhóm 4: Đoàn viên thanh niên nông thôn và các chủ nhiệm hợp tác xã trẻ. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tế về quy trình tiếp cận nguồn vốn chính sách, bài học liên kết sản xuất và cách thức tháo gỡ điểm nghẽn việc làm tại khu vực đồng bằng sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong việc phát huy vai trò của Đoàn thanh niên tại huyện Lương Tài? Trả lời: Điểm nghẽn then chốt nằm ở nguồn vốn lập nghiệp và chế độ đãi ngộ cán bộ cơ sở. Mặc dù huyện sở hữu lực lượng lao động trẻ dồi dào với 62.241 người, việc thiếu vắng các gói tín dụng ưu đãi chuyên biệt khiến một bộ phận thanh niên phải ly hương tìm việc, dẫn đến việc địa phương mới chỉ khai thác được khoảng 80% quỹ thời gian lao động tại chỗ.

Câu hỏi 2: Phương pháp khảo sát của luận văn có bảo đảm tính đại diện khoa học cho toàn huyện không? Trả lời: Nghiên cứu bảo đảm tính đại diện cao nhờ áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với quy mô 240 phiếu tại 4 xã điểm: Trung Kênh, Trung Chính, Tân Lãng và Trừng Xá. Cơ cấu mẫu được chia đều 60 phiếu cho mỗi xã, bao quát từ cán bộ Đoàn, đoàn viên, lãnh đạo chính quyền đến người dân thụ hưởng.

Câu hỏi 3: Đoàn thanh niên huyện Lương Tài đóng góp nổi bật nhất vào những nhóm tiêu chí nông thôn mới nào? Trả lời: Tuổi trẻ Lương Tài đóng góp rõ nét nhất vào nhóm tiêu chí Hạ tầng kinh tế - xã hội và nhóm Văn hóa - Xã hội - Môi trường. Bằng việc huy động hàng nghìn ngày công làm đường giao thông, lắp đặt đèn chiếu sáng và vệ sinh môi trường, tổ chức Đoàn đã hỗ trợ đắc lực giúp 4 xã cán đích chuẩn quốc gia 19 tiêu chí.

Câu hỏi 4: Bài học thực tiễn từ các tỉnh lân cận được luận văn vận dụng như thế nào? Trả lời: Luận văn đúc kết kinh nghiệm từ Tỉnh đoàn Thái Bình với 2.593 công trình thanh niên trị giá trên 8 tỷ đồng và Tỉnh đoàn Nam Định với dư nợ ủy thác 117,39 tỷ đồng. Bài học rút ra là cần kết nối chặt chẽ với hệ thống ngân hàng chính sách và đa dạng hóa hình thức tuyên truyền tại thôn xóm.

Câu hỏi 5: Những yếu tố nào tác động trực tiếp nhất đến mức độ gắn bó của thanh niên với phong trào nông thôn mới? Trả lời: Kết quả điều tra từ 240 đối tượng khẳng định 3 nhân tố chi phối mạnh nhất gồm: kỹ năng của thủ lĩnh Đoàn, sự quan tâm chỉ đạo của cấp ủy địa phương và tính minh bạch trong phân bổ nguồn lực. Khi các dự án được công khai rõ ràng, tỷ lệ thanh niên tự nguyện tham gia phong trào tăng lên đáng kể.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong việc thực thi 19 tiêu chí thuộc Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới.
  • Đánh giá chân thực những đóng góp của tuổi trẻ huyện Lương Tài giai đoạn 2012 - 2016, hỗ trợ 4 xã hoàn thành sớm mục tiêu nông thôn mới và góp phần nâng thu nhập bình quân đầu người lên 31,20 triệu đồng/năm.
  • Làm rõ 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng then chốt, nhận diện chính xác các rào cản về năng lực cán bộ cơ sở và cơ chế nguồn vốn hỗ trợ thanh niên lập nghiệp.
  • Hoạch định hệ thống 4 giải pháp trọng tâm gắn liền với các chỉ số mục tiêu cụ thể và lộ trình thực thi rõ ràng cho giai đoạn 2018 - 2025 nhằm giải phóng tiềm năng của 62.241 lao động địa phương.
  • Cung cấp khung tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho công tác quản lý phát triển nông thôn tại tỉnh Bắc Ninh và các địa phương vùng đồng bằng sông Hồng.

Bước tiếp theo, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất, mở rộng điều tra định kỳ trong giai đoạn 2021 - 2025 để tiếp tục nâng cao vai trò xung kích của thanh niên. Kính mời các nhà quản lý, cán bộ Đoàn và độc giả quan tâm đón đọc toàn văn công trình nghiên cứu để cùng chung tay thúc đẩy diện mạo nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, văn minh.