Giáo trình quy hoạch môi trường - Học viện Nông nghiệp Việt Nam - Nguyễn Thị Vòng chủ biên (2015)

Giáo trình quy hoạch môi trường cung cấp kiến thức nền tảng, nguyên lý và phương pháp lập quy hoạch bảo vệ môi trường hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Vòng
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Quy hoạch môi trường
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2015

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình quy hoạch môi trường VNUA 2015

Giáo trình Quy hoạch Môi trường do Học viện Nông nghiệp Việt Nam xuất bản năm 2015 là tài liệu học thuật quan trọng bậc nhất trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ môi trường tại Việt Nam. Chủ biên là PGS.TS. Nguyễn Thị Vòng cùng nhóm tác giả gồm Nguyễn Quang Học, Đỗ Thị Tám và Đỗ Văn Nhạ. Tài liệu được Nhà xuất bản Nông nghiệp ấn hành, phục vụ đào tạo đại học và sau đại học chuyên ngành môi trường. Nội dung giáo trình bao quát toàn diện các khía cạnh của quy hoạch môi trường, từ lý thuyết nền tảng đến ứng dụng thực tiễn. Bối cảnh ra đời của tài liệu gắn liền với thực trạng tài nguyên thiên nhiên bị khai thác cạn kiệt, môi trường cảnh quan bị phá hoại nghiêm trọng trên toàn cầu. Phát triển kinh tế - xã hội bền vững là đòi hỏi tất yếu của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập. Quy hoạch môi trường trở thành công cụ chiến lược để cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái. Giáo trình cung cấp nền tảng khoa học vững chắc, giúp sinh viên nắm vững phương pháp tiếp cận hệ thống trong quy hoạch và quản lý môi trường quốc gia.

1.1. Bối cảnh ra đời và ý nghĩa của giáo trình

Thế giới bước vào giai đoạn bùng nổ nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên. Cạnh tranh kinh tế ngày càng gay gắt dẫn đến suy thoái môi trường nghiêm trọng. Việt Nam là quốc gia đang phát triển, phải đối mặt với áp lực tăng trưởng và bảo vệ môi trường đồng thời. Đảng và Nhà nước sớm nhận ra tầm quan trọng của mối quan hệ giữa phát triển kinh tế - xã hội và công tác bảo vệ môi trường. Giáo trình ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo nhân lực chuyên sâu về quy hoạch môi trường, trang bị kiến thức hệ thống cho sinh viên ngành tài nguyên và môi trường.

1.2. Hệ thống các khái niệm và thuật ngữ cốt lõi

Giáo trình xây dựng hệ thống thuật ngữ chuyên ngành phong phú gồm các viết tắt quan trọng như QHMT (Quy hoạch môi trường), PTBV (Phát triển bền vững), ĐTM (Đánh giá tác động môi trường), ĐMC (Đánh giá môi trường chiến lược), QHCQ (Quy hoạch cảnh quan) và QHSTH (Quy hoạch sinh thái học). Các chỉ số chất lượng môi trường như BOD, COD, DO, SS được định nghĩa rõ ràng. Hệ thống thuật ngữ này tạo nền tảng ngôn ngữ khoa học thống nhất cho toàn ngành, phục vụ nghiên cứu và thực hành quy hoạch môi trường tại Việt Nam.

II. Phân tích các vấn đề môi trường trong quy hoạch hiện đại

Quy hoạch môi trường hiện đại phải đối mặt với nhiều thách thức phức tạp. Tài nguyên thiên nhiên (TNTN) ngày càng cạn kiệt trong khi nhu cầu sử dụng không ngừng tăng cao. Hệ sinh thái tự nhiên chịu áp lực từ hoạt động nông nghiệp, công nghiệp và đô thị hóa. Đất ngập nước (ĐNN) bị thu hẹp diện tích nghiêm trọng. Khu công nghiệp (KCN) phát triển ồ ạt thiếu quy hoạch khoa học dẫn đến ô nhiễm nguồn nước và không khí. Chất thải rắn (CTR) và chất thải nguy hại (CTNH) tích lũy vượt khả năng xử lý của các bãi chôn lấp (BCL) hiện hữu. Kim loại nặng (KLN) từ hoạt động sản xuất ngấm vào đất và mạch nước ngầm gây ô nhiễm lâu dài. Nuôi trồng thủy sản (NTTS) thiếu kiểm soát gây phú dưỡng hóa các thủy vực. Sử dụng bảo vệ thực vật (BVTV) không đúng quy cách tạo ra tồn dư hóa chất độc hại trong đất nông nghiệp. Hệ thống thông tin địa lý (GIS/HTTTĐL) trở thành công cụ không thể thiếu để phân tích và theo dõi biến động môi trường theo thời gian thực.

2.1. Suy giảm năng suất sinh học và biến động hệ sinh thái

Năng suất sinh học suy giảm trực tiếp liên quan đến phương thức sử dụng đất nông nghiệp và quần xã sinh vật tự nhiên. Nước ngầm cạn kiệt nhanh hơn khả năng tự phục hồi làm mặt đất trở nên khô cằn. Lớp phủ thực vật mất đi trong thời gian dài gây xói mòn và thoái hóa đất. Diễn thế sinh thái diễn ra liên tiếp khi các đặc điểm trong quần xã thay đổi không ngừng. Từ vi khuẩn, nấm, rêu địa y đến cỏ, cây bụi và cây gỗ lớn là chuỗi diễn thế điển hình. Sự mất cân bằng hệ sinh thái gây hậu quả nghiêm trọng và lâu dài cho môi trường sống.

2.2. Tai biến địa chất và rủi ro môi trường tự nhiên

Động đất phát sinh từ sự dịch chuyển các mảng lục địa và đại dương. Nén ép và tách giãn tạo ra các đứt gãy cắt qua thạch quyển. Năng lượng sức căng tích lũy đến ngưỡng tới hạn gây rung chuyển đất đá. Cấp động đất được đo theo thang MSK gồm 12 cấp, cấp 8 thuộc loại mạnh phá hoại nhà cửa. Sóng động đất lan tỏa từ chấn tiêu ra tâm động đất rồi đến các vùng lân cận. Quy hoạch môi trường phải tính toán đầy đủ các rủi ro địa chất để bố trí dân cư và công trình an toàn.

III. Phương pháp quy hoạch môi trường theo tiếp cận hệ thống

Quy hoạch môi trường áp dụng tiếp cận hệ thống để giải quyết đồng thời nhiều vấn đề phức tạp. Phương pháp này tích hợp nhiều công cụ khoa học hiện đại. Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) xác định hậu quả của các dự án phát triển trước khi thực hiện. Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) áp dụng ở cấp chiến lược, kế hoạch và chương trình. Hệ thống thông tin địa lý (GIS) hỗ trợ phân tích không gian và lập bản đồ môi trường. Quy hoạch cảnh quan (QHCQ) kết hợp yếu tố thẩm mỹ và sinh thái trong thiết kế không gian. Quy hoạch sinh thái học (QHSTH) dựa trên nguyên lý vận hành tự nhiên của hệ sinh thái. Quy hoạch quản lý môi trường (QHQLMT) xây dựng khung thể chế và chính sách. Các tiêu chuẩn môi trường (TCMT) được thiết lập làm cơ sở pháp lý cho quản lý chất lượng môi trường (QLCMT). Vốn hỗ trợ phát triển ODA và FDI đóng vai trò quan trọng trong tài trợ các chương trình bảo vệ môi trường quốc gia.

3.1. Công cụ đánh giá và quan trắc môi trường

Quan trắc môi trường sử dụng các chỉ số lý hóa học như BOD (nhu cầu oxy sinh học), COD (nhu cầu oxy hóa học), DO (oxy hòa tan) và SS (chất rắn lơ lửng). Các chỉ tiêu dinh dưỡng gồm T-N (nitơ tổng số) và T-P (phốt pho tổng số) phản ánh mức độ phú dưỡng của thủy vực. Coliform là chỉ tiêu vi sinh quan trọng đánh giá ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt. Tiêu chuẩn cho phép (TCCP) là ngưỡng giới hạn pháp lý bắt buộc tuân thủ. Hệ thống quan trắc liên tục kết hợp GIS cho phép theo dõi biến động môi trường theo không gian và thời gian một cách hiệu quả và chính xác.

3.2. Lựa chọn mục tiêu quản lý hệ sinh thái bền vững

Quản lý hệ sinh thái đòi hỏi xác định rõ mục tiêu ngắn hạn và dài hạn. Cân bằng hệ sinh thái được duy trì khi các quần thể sinh vật ổn định trong giới hạn sức chịu tải. Diễn thế sinh thái tự nhiên cần được theo dõi và điều chỉnh kịp thời. Phát triển bền vững (PTBV) yêu cầu kết hợp chặt chẽ tăng trưởng kinh tế với bảo tồn đa dạng sinh học. Tổ chức FAO và UNEP cung cấp khung hướng dẫn quốc tế cho quản lý tài nguyên thiên nhiên. Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội (QHPTKTXH) phải được tích hợp với quy hoạch môi trường ngay từ giai đoạn đầu lập kế hoạch.

IV. Kết luận và ứng dụng quy hoạch môi trường tại Việt Nam

Giáo trình Quy hoạch Môi trường của Học viện Nông nghiệp Việt Nam 2015 đặt nền móng vững chắc cho đào tạo chuyên ngành môi trường trong nước. Kiến thức từ giáo trình được ứng dụng trực tiếp vào thực tiễn quy hoạch lãnh thổ cấp tỉnh và quốc gia. Cán bộ quản lý môi trường địa phương sử dụng các phương pháp trong giáo trình để lập kế hoạch bảo vệ môi trường hàng năm và giai đoạn. Sinh viên tốt nghiệp ngành môi trường áp dụng kiến thức GIS, ĐTM và ĐMC vào các dự án thực tế. Quy hoạch môi trường khu công nghiệp giảm thiểu ô nhiễm và xung đột lợi ích giữa phát triển công nghiệp và dân sinh. Quy hoạch vùng đất ngập nước bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì dịch vụ hệ sinh thái quan trọng. Điều kiện tự nhiên (ĐKTN) của từng vùng lãnh thổ được phân tích kỹ lưỡng trước khi lập phương án quy hoạch. Vi khí hậu (VKH) địa phương cũng là yếu tố quan trọng trong thiết kế không gian xanh đô thị. Tầm nhìn dài hạn của giáo trình góp phần xây dựng đội ngũ chuyên gia môi trường đủ năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong thế kỷ 21.

4.1. Ứng dụng trong quy hoạch lãnh thổ và đô thị

Quy hoạch xây dựng (QHXD) phải tích hợp đánh giá môi trường ngay từ giai đoạn lập quy hoạch tổng thể. Bố trí khu công nghiệp cần đảm bảo khoảng cách an toàn và hành lang cây xanh cách ly. Hệ thống xử lý nước thải tập trung là yêu cầu bắt buộc trong mọi khu đô thị mới. Quy hoạch vùng nông nghiệp gắn với kiểm soát sử dụng phân bón và thuốc BVTV. Chỉ số GDP và GNP được sử dụng để đánh giá mức đầu tư cần thiết cho hạ tầng môi trường. Quy hoạch đồng bộ giữa không gian kinh tế và không gian sinh thái tạo ra mô hình phát triển bền vững lâu dài.

4.2. Đóng góp cho chính sách và nghiên cứu khoa học

Giáo trình cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng tiêu chuẩn môi trường quốc gia. Các nhà hoạch định chính sách sử dụng phương pháp luận trong giáo trình để soạn thảo văn bản pháp quy về môi trường. Nghiên cứu sinh và học viên cao học tham khảo giáo trình trong các luận văn, luận án về quy hoạch và quản lý môi trường. Hợp tác quốc tế với ADB, UNEP và FAO được tăng cường nhờ đội ngũ chuyên gia được đào tạo bài bản từ giáo trình này. Nền tảng học thuật vững chắc giúp Việt Nam tham gia hiệu quả vào các cam kết môi trường quốc tế và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu.

Nội dung chính

BÁO CÁO MÔ TẢ THƯ MỤC VÀ PHÂN TÍCH HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH QUY HOẠCH MÔI TRƯỜNG

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quy hoạch môi trường do PGS. Nguyễn Thị Vòng làm chủ biên, cùng các đồng tác giả PGS. Nguyễn Quang Học, PGS. Đỗ Thị Tám và TS. Đỗ Văn Nhạ thuộc Bộ môn Quy hoạch đất đai, Khoa Quản lý đất đai, Học viện Nông nghiệp Việt Nam biên soạn, Nhà xuất bản Nông nghiệp ấn hành năm 2015. Giáo trình có sự tham gia cố vấn chuyên môn từ TS. Nguyễn Đình Bồng (Hội Khoa học Đất Việt Nam) và PGS. Đoàn Văn Điếm (Bộ môn Sinh thái môi trường, Khoa Môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam). Học phần này giữ vị trí chuyên ngành cốt lõi trong khung chương trình đào tạo trình độ đại học và sau đại học của hai ngành: Quản lý đất đai và Quản lý môi trường.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học hệ thống cơ sở lý luận, phương pháp luận và các công cụ kỹ thuật để tổ chức không gian lãnh thổ môi trường; liên kết mục tiêu bảo vệ chất lượng các thành phần tự nhiên (đất, nước, không khí, sinh vật) với các phương án quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo định hướng phát triển bền vững.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình áp dụng lý thuyết địa sinh thái hệ thống (geosystem) và tiếp cận sinh thái học nhân văn. Nội dung giáo trình xác lập quy hoạch môi trường là một công cụ quản lý nhà nước mang tính liên ngành, phân biệt rõ giữa hai phạm trù: quy hoạch (thể hiện tính không gian) và kế hoạch (thể hiện tính thời gian).

Điểm đặc thù của tài liệu là sự tích hợp giữa các khung quy định pháp lý Việt Nam (trọng tâm là Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, Luật Đất đai năm 2013, Luật Xây dựng năm 2014) với quy trình kỹ thuật quy hoạch môi trường quốc tế được ban hành bởi Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Trung tâm Định cư Liên Hợp Quốc (UNCHS).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 7 chương được phân công biên soạn theo chuyên môn của các tác giả:

• Chương 1: Cơ sở lý luận của quy hoạch môi trường (PGS. Nguyễn Thị Vòng biên soạn): Phân tích khái niệm quy hoạch và quy hoạch môi trường; lịch sử phát triển từ quy hoạch cảnh quan (QHCQ), quy hoạch sinh thái học (QHSTH) đến quản lý chất lượng môi trường (QLCLMT); tích hợp tiếp cận hệ sinh thái (A. Tansley, 1935); phân tích chuỗi thức ăn, tháp sinh thái (Elton, 1927) và các quy luật sinh thái cơ bản; phân loại các cấp độ quy hoạch theo hướng dẫn của ADB (1991) và Luật Bảo vệ môi trường năm 2014.
• Chương 2: Hoạch định môi trường tự nhiên và phân vùng môi trường (PGS. Nguyễn Thị Vòng biên soạn): Khái quát cấu trúc đứng và ngang của lớp vỏ địa lý; hoạch định môi trường đất đai, môi trường nước, môi trường không khí, môi trường rừng và sinh thái rừng; hoạch định môi trường địa chất - địa chấn (thang chấn cấp MSK, tâm chấn, chấn tiêu); xác lập chức năng sinh thái cho từng đơn vị lãnh thổ.
• Chương 3: Các nội dung chủ yếu trong quy hoạch môi trường và quản lý quy hoạch môi trường (PGS. Nguyễn Thị Vòng biên soạn): Trình bày quy trình lập, thẩm định, triển khai quy hoạch môi trường và bốn khâu quản lý liên hoàn: quy hoạch, tổ chức, điều hành, kiểm soát.
• Chương 4: Các phương pháp đánh giá trong quy hoạch môi trường (TS. Đỗ Văn Nhạ biên soạn): Giới thiệu các công cụ đánh giá khoa học phục vụ lựa chọn phương án: phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA), phương pháp đánh giá đa tiêu chí (MCA) và phương pháp mô hình hóa môi trường.
• Chương 5: Quy hoạch ô nhiễm môi trường, quy hoạch khu đổ thải và quy hoạch quản lý chất lượng nước (PGS. Đỗ Thị Tám biên soạn): Xác định tải lượng chất ô nhiễm qua các thông số lý - hóa - sinh (BOD, COD, DO, SS, Coliform, kim loại nặng); quy hoạch không gian khu xử lý, bãi chôn lấp chất thải rắn (BCL CTR) và chất thải nguy hại (CTNH); quy hoạch phân vùng chất lượng nước lưu vực.
• Chương 6: Quy hoạch môi trường nông thôn (PGS. Nguyễn Quang Học biên soạn): Đánh giá tác động và phân vùng chức năng sinh thái cho nông - lâm nghiệp; quy hoạch môi trường làng nghề, khu công nghiệp (KCN), du lịch sinh thái; quy hoạch môi trường đô thị và hạ tầng kỹ thuật trong sự đồng bộ với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội.
• Chương 7: Một số vấn đề thực tiễn trong quy hoạch môi trường cấp vùng và cấp tỉnh tại Việt Nam (PGS. Đỗ Thị Tám biên soạn): Đúc kết các nghiên cứu điển hình tại vùng Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, vùng kinh tế trọng điểm và các phương án quy hoạch bảo vệ môi trường cấp tỉnh theo phân cấp quản lý.

Progression logic của giáo trình vận hành tuần tự từ diễn giải khái niệm, quy luật sinh thái tự nhiên, đến phương pháp đánh giá định lượng, kỹ thuật quy hoạch chuyên ngành và tổng kết vào thực tiễn thể chế lãnh thổ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Giáo trình xây dựng trên lý thuyết hệ sinh thái của A. Tansley (1935); lý thuyết liên kết "con người - hoạt động - chỗ ở" của Le Play (1977); sinh thái học nhân văn đô thị của Geddes (1915) và Mumford (1938); phương pháp phân tích thiết kế tự nhiên của McHarg (1969); lý thuyết địa sinh thái hệ thống ứng dụng trong tổ chức lãnh thổ của Nguyễn Thế Thôn (1999) và Vũ Quyết Thắng (2000, 2005).
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles):
  1. Nguyên lý giới hạn sinh thái: Quy luật tối thiểu của Justus Liebig (1840) và quy luật chịu đựng sinh thái của Shelford (1913).
  2. Nguyên lý cân bằng động và bảo toàn dòng năng lượng: Sự chuyển dịch vật chất qua các chu trình sinh - địa - hóa (C, N, P, nước) và hao hụt năng lượng qua các bậc dinh dưỡng.
  3. Nguyên lý thống nhất không gian - thời gian: Quy hoạch biểu hiện sự phân bổ cấu trúc không gian lãnh thổ; kế hoạch xác định tiến trình thời gian và mục tiêu thực hiện.
• Khung phân tích thiết yếu (Essential frameworks): Khung mô hình quy hoạch lồng ghép kinh tế - môi trường vùng của Peter King và ADB (1991) gồm 3 trụ cột cân bằng: Quy hoạch phát triển KT-XH, Quy hoạch quản lý tài nguyên thiên nhiên (TNTN) và Quy hoạch quản lý chất lượng môi trường (QLCLMT); Khung quy hoạch môi trường có sự tham gia của cộng đồng từ dưới lên của USEPA (1994) và UNCHS/UNEP (1997); Chu trình quản trị môi trường 4 khâu: Quy hoạch - Tổ chức - Điều hành - Kiểm soát.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thu thập, chuẩn hóa và xử lý số liệu môi trường; ứng dụng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) để chồng xếp bản đồ chuyên đề; tính toán tải lượng ô nhiễm nước (BOD, COD, SS) và không khí (SO2, NOx, CO, bụi); kỹ thuật thiết lập bản đồ phân vùng chức năng môi trường.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Sử dụng ma trận đánh giá đa tiêu chí (MCA); thực hiện phân tích chi phí - lợi ích mở rộng (CBA); nhận diện xung đột không gian giữa khai thác tài nguyên và bảo tồn sinh thái (nông nghiệp - lâm nghiệp, công nghiệp - khu dân cư).
• Kỹ năng thực tiễn (Practical competencies): Soạn thảo báo cáo thuyết minh quy hoạch bảo vệ môi trường cấp tỉnh/huyện; đề xuất các giải pháp kỹ thuật và phân kỳ đầu tư cho công trình xử lý chất thải; thiết lập hành lang bảo vệ môi trường tự nhiên (rừng phòng hộ đầu nguồn, vành đai xanh đô thị, cồn cát chắn sóng ven biển).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tiếp cận hệ thống và liên ngành. Kiến thức môi trường không được truyền đạt dưới dạng các phân ngành tĩnh mà đặt trong mối quan hệ tương hỗ với khoa học quản lý đất đai, kinh tế học tài nguyên và luật học. Giảng viên giữ vai trò hướng dẫn người học phân tích các mối liên hệ nhân quả giữa hoạt động phát triển KT-XH và biến đổi của các thành phần sinh quyển, thổ quyển, thủy quyển, thạch quyển.

Hệ thống bài tập và nghiên cứu tình huống (case studies) trong tài liệu được trích xuất trực tiếp từ các dự án quy hoạch thực tế:

• Dự án quy hoạch tổng hợp phát triển kinh tế - môi trường đầm lầy Segara Anakan (Indonesia) và lưu vực hồ Songkla (Thái Lan) do ADB tài trợ.
• Nghiên cứu quy hoạch quản lý môi trường vịnh Hạ Long và thành phố Hà Nội do Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA, 1999) triển khai.
• Nghiên cứu phân vùng môi trường Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ của nhóm tác giả Nguyễn Ngọc Sinh và cs (1997 - 1998), Trịnh Thị Thanh và cs (1999, 2000).
• Nghiên cứu quy hoạch môi trường khu vực ven đô Hà Nội của Vũ Quyết Thắng (2000).

Các bài tập thực hành yêu cầu người học thao tác trực tiếp trên số liệu cụ thể: tính toán dung nạp tải lượng của lưu vực sông; xác định bán kính cách ly vệ sinh môi trường cho bãi chôn lấp chất thải rắn; xây dựng ma trận phân tích phương án sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại các vùng sườn dốc có nguy cơ lũ quét.

Phương pháp đánh giá học phần được thiết lập đa diện:

1. Đánh giá quá trình: Đánh giá kết quả làm việc nhóm thông qua các bài tập phân tích tình huống phân vùng môi trường cục bộ; kiểm tra mức độ nắm bắt hệ thống khái niệm và công thức tính toán.
2. Đánh giá thực hành/đồ án: Người học nộp bài tập lớn hoặc đồ án môn học với nội dung hoàn chỉnh về phương án phân vùng chức năng môi trường cho một khu vực lãnh thổ giả định hoặc cụ thể.
3. Đánh giá kết thúc: Thi tự luận kết hợp xử lý bài toán định lượng, yêu cầu vận dụng các điều khoản luật định và phương pháp luận quy hoạch để giải quyết vấn đề thực tiễn.

Hướng dẫn tự học đối với sinh viên:

• Nghiên cứu trước các danh mục chữ viết tắt, các tiêu chuẩn môi trường bắt buộc áp dụng (TCVN, QCVN) được quy định tại Thông tư 25/2009/TT-BTNMT và Thông tư 32/2013/TT-BTNMT.
• Đọc và đối chiếu các văn bản pháp luật nền tảng: Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, Luật Đất đai năm 2013, Luật Xây dựng năm 2014, Luật Tài nguyên nước năm 2012.
• Thực hiện việc vẽ lại các sơ đồ tiến trình (quy trình lập quy hoạch, mối liên hệ 4 khâu quản trị) để hệ thống hóa logic bài học.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình xuất bản năm 2015 mang các điểm cập nhật và dữ liệu thể chế quan trọng:

• Cập nhật hệ thống văn bản pháp luật mới: Tài liệu tích hợp các quy định pháp lý cao nhất tại thời điểm xuất bản, bao gồm Hiến pháp năm 2013 (Điều 43 về quyền sống trong môi trường trong lành, Điều 63 về nghĩa vụ bảo vệ môi trường), Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 (luật hóa thuật ngữ "quy hoạch bảo vệ môi trường" tại Khoản 21 Điều 3 và phân định 2 cấp độ quy hoạch quốc gia - cấp tỉnh tại Khoản 2 Điều 8), Luật Đất đai năm 2013, Luật Xây dựng năm 2014 và Luật Tài nguyên nước năm 2012.
• Tích hợp quan điểm sinh thái học hiện đại: Chuyển dịch từ cách tiếp cận quản lý từng thành phần riêng rẽ sang tiếp cận hệ sinh thái tổng hợp và tính toàn vẹn sinh thái học (theo Westra 1994, Noss 1995). Tiếp cận ranh giới theo vùng sinh thái (bioregion) của Claireiniger (1996) thay cho ranh giới hành chính cơ học.
• Ứng dụng kinh nghiệm quốc tế vào thực tế Việt Nam: Tích hợp hướng dẫn quy hoạch lồng ghép kinh tế - môi trường vùng của ADB (1991), phương pháp quy hoạch môi trường cộng đồng quy mô nhỏ của USEPA (1994), và quy hoạch môi trường đô thị theo phương thức "từ dưới lên" của UNCHS/UNEP (1997).
• Gắn kết trực tiếp với các số liệu và bài toán thực tế của Việt Nam:
  • Phân tích dữ liệu tài nguyên đất: bình quân đất tự nhiên đạt 0,46 ha/người và đất nông nghiệp dưới 1000 m²/người, thuộc nhóm thấp trên thế giới; bài toán xói mòn đất sườn dốc và lũ bùn đá do đốt nương làm rẫy ở miền núi.
  • Phân tích biến động diện tích rừng từ năm 1943 (14,3 triệu ha, che phủ 48,3%) đến năm 1993 (9,3 triệu ha, che phủ 27%), mục tiêu khôi phục đạt 43 - 44% độ che phủ theo Chiến lược phát triển lâm nghiệp giai đoạn 2001 - 2010 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
  • Dẫn chứng giải pháp hoạch định không gian: quy hoạch vành đai xanh phía Tây Hà Nội chạy từ dãy Ba Vì đến Mỹ Đức nhằm hấp thụ khí CO2 và cung cấp dưỡng khí cho đô thị; hoạch định các dải rừng phòng hộ ven biển chống cát bay, cát lấn tại các tỉnh duyên hải miền Trung.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được cấu trúc để phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể:

• Sinh viên đại học: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc của sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Quản lý đất đai và Quản lý môi trường tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam cùng các trường đại học đào tạo nhóm ngành Tài nguyên - Môi trường và Địa chính.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp cơ sở lý luận, hệ thống chỉ tiêu phân vùng sinh thái và các mô hình đánh giá không gian (CBA, MCA) phục vụ triển khai luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý đất đai, Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên và môi trường.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Khoa học môi trường đại cương, Sinh thái học đại cương, Thổ nhưỡng học, Bản đồ học và Hệ thống thông tin địa lý (GIS), Đánh giá tác động môi trường (ĐTM/ĐMC).
• Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu chuẩn để xây dựng đề cương bài giảng học phần Quy hoạch môi trường, thiết kế hệ thống bài tập thực hành, câu hỏi thi kết thúc học phần và hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp kỹ sư/cử nhân.
• Cán bộ quản lý và tư vấn kỹ thuật: Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận cho kỹ sư quy hoạch, cán bộ công tác tại các Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Quy hoạch - Kiến trúc, Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn, các đơn vị tư vấn lập Báo cáo đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) và đồ án quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội cấp tỉnh/huyện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn phù hợp cho đối tượng người học nào?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học, học viên sau đại học thuộc ngành Quản lý đất đai và ngành Quản lý môi trường (Học viện Nông nghiệp Việt Nam và các cơ sở đào tạo tương đương). Tài liệu cũng đáp ứng yêu cầu tra cứu của cán bộ quản lý môi trường, kỹ sư địa chính và chuyên viên tư vấn lập quy hoạch không gian lãnh thổ.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức về:

• Sinh thái học cơ bản (cấu trúc quần xã, chuỗi thức ăn, chu trình sinh - địa - hóa, các quy luật sinh thái của Liebig và Shelford).
• Thổ nhưỡng học và địa lý tự nhiên (các quá trình phong hóa, xói mòn, tính chất vật lý - hóa học của đất).
• Kỹ năng tin học chuyên ngành: sử dụng phần mềm Hệ thống thông tin địa lý (GIS) để biên tập và phân tích dữ liệu bản đồ.
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cơ bản về bảo vệ môi trường, đất đai, xây dựng và tài nguyên nước.

3. Giáo trình này có điểm khác biệt gì so với các tài liệu quy hoạch xây dựng hoặc địa lý thông thường?

Giáo trình không thuần túy tiếp cận quy hoạch dưới góc độ kỹ thuật bản vẽ xây dựng hay phân bổ cơ học diện tích đất đai. Tài liệu tích hợp quan điểm địa sinh thái hệ thống; xác định sức tải của môi trường tự nhiên (khả năng tự làm sạch, ngưỡng chịu đựng sinh thái) làm căn cứ giới hạn cho việc bố trí các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội; kết hợp chặt chẽ các chỉ tiêu kỹ thuật môi trường (BOD, COD, tải lượng chất thải) với các công cụ pháp lý và kinh tế môi trường.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

• Học theo tiến trình: đi từ nắm vững cơ sở lý luận sinh thái và khung thể chế pháp luật ở Chương 1 và 2; nghiên cứu các công cụ đánh giá ở Chương 4; sau đó phân tích các ứng dụng quy hoạch chuyên ngành ở Chương 5 và 6.
• Gắn lý thuyết với văn bản quy phạm: luôn đối chiếu các khái niệm quy hoạch trong sách với quy định tại Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và Luật Đất đai năm 2013.
• Phân tích sơ đồ: tự vẽ và giải thích lại các sơ đồ dòng năng lượng, sơ đồ liên kết giữa quy hoạch - tổ chức - điều hành - kiểm soát, và sơ đồ tiếp cận quy hoạch vùng của ADB.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ và hệ thống căn cứ tra cứu nào kèm theo?

Tài liệu cung cấp hệ thống tra cứu bao gồm:

• Danh mục các chữ viết tắt chuyên ngành trong nước và quốc tế (BOD, COD, GIS, ĐMC, ĐTM, ADB, UNEP...).
• Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường (TCVN, QCVN theo Thông tư 25/2009/TT-BTNMT và 32/2013/TT-BTNMT).
• Danh mục các công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia (Ramsar 1971 về đất ngập nước, Di sản thế giới 1972, Basel 1989 về chất thải nguy hại, Đa dạng sinh học 1992).
• Các mô hình và công thức đánh giá phân vùng môi trường được trích dẫn từ tài liệu của ADB, USEPA và các công trình khoa học trong nước.

---

Kết luận

Giáo trình Quy hoạch môi trường (NXB Nông nghiệp, 2015) cung cấp luận cứ khoa học, phương pháp luận hệ thống và các công cụ thực thi nghiệp vụ về tổ chức không gian bảo vệ môi trường trong mối quan hệ gắn kết với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Giá trị cốt lõi của tác phẩm thể hiện ở sự kết hợp nhất quán giữa lý thuyết sinh thái học hiện đại với hệ thống pháp luật tài nguyên - môi trường của Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học gồm 4 giai đoạn:

1. Giai đoạn 1: Làm chủ hệ thống khái niệm, các quy luật sinh thái học và khung thể chế chính sách (Chương 1 và Chương 2).
2. Giai đoạn 2: Tiếp cận quy trình quản lý và các công cụ định lượng gồm CBA, MCA, mô hình hóa (Chương 3 và Chương 4).
3. Giai đoạn 3: Ứng dụng kỹ thuật quy hoạch vào kiểm soát ô nhiễm, quản lý chất thải và tổ chức không gian các ngành kinh tế nông thôn, đô thị (Chương 5 và Chương 6).
4. Giai đoạn 4: Nghiên cứu các mô hình quy hoạch cấp vùng, cấp tỉnh để tổng hợp năng lực xây dựng đồ án thực địa (Chương 7).

Nguồn tài liệu bổ trợ khuyến nghị tra cứu song song gồm: Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, Luật Đất đai năm 2013, các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường hiện hành cùng các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP).

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 là trang bị kiến thức cơ bản cho sinh viên về sự luận giải quy hoạch và quy hoạch môi trường; cơ sở khoa học của quy hoạch môi trường thể hiện thông qua cách tiếp cận hệ sinh thái và hệ thống các chỉ tiêu môi trường; đặc điểm và nguyên tắc quy hoạch môi trường; các phương pháp chủ yếu được sử dụng trong quy hoạch môi trường. KHÁI QUÁT VỀ QUY HOẠCH MÔI TRƯỜNG 1. Khái luận về quy hoạch và quy hoạch môi trường a. Khái luận về quy hoạch Quy hoạch là một thuật ngữ khá rộng và không dễ dàng định nghĩa.

Khi nói đến quy hoạch, người ta thường chỉ quan tâm đến khía cạnh quy hoạch sử dụng đất, tuy nhiên cụm từ “quy hoạch” ngày nay được dùng trong rất nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau của con người như quy hoạch sử dụng đất; quy hoạch đô thị và vùng; quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; quy hoạch cán bộ; quy hoạch mạng lưới thông tin hay quy hoạch hệ thống dịch vụ sức khỏe cộng đồng.Nhưng người làm quy hoạch trong mọi lĩnh vực cho rằng mình biết rõ điều mình muốn nói và điều mình làm phải làm. Tuy nhiên, vấn đề chính là ở chỗ, cách hiểu và cách thực thi công việc của họ không phải lúc nào cũng giống nhau. Vậy Quy hoạch được hiểu như thế nào? Thông thường, người ta hay nghĩ rằng sản phẩm quy hoạch phải là các bản đồ hay bản vẽ thiết kế và do đó làm quy hoạch tức là chuẩn bị các bản vẽ hoặc các bản đồ. Chúng ta biết rằng, có nhiều kiểu quy hoạch cần tới hình vẽ hay bản đồ để trình bày các kết quả của mình một cách tường minh; ví như quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng đô thị hay quy hoạch mạng lưới giao thông.

Tuy nhiên cũng có nhiều dạng quy hoạch khác chỉ cần đến các ký hiệu, các sơ đồ khối trình bày trên giấy mà không cần phải trình bày chính xác bằng hình vẽ. Theo Forster Ndubisi (1996), quy hoạch không hoàn toàn tập trung vào khoa học hay quyết định mà là vào sự tích hợp của cả hai. Để có thể hiểu một cách khái quát, chúng ta hãy làm quen với một số quan điểm hoặc cách phát biểu dưới đây về quy hoạch: Quy hoạch là sự tích hợp giữa các kiến thức khoa học và kỹ thuật, tạo nên những sự lựa chọn để có thể thực hiện các quyết định về các phương án cho tương lai;Quy hoạch là công việc chuẩn bị có tổ chức cho các hoạt động có ý nghĩa; bao gồm việc phân tích tình thế, đặt ra các yêu cầu, khai thác và đánh giá các lựa chọn và phân chia một quá trình hành động; Quy hoạch là quá trình soạn thảo một tập hợp các chương trình liên quan, được thiết kế để đạt các mục tiêu nhất định. Nó bao gồm việc định ra một hay nhiều vấn đề cần được giải quyết, thiết lập các mục tiêu quy hoạch, xác định các giả thuyết mà quy 1 hoạch cần dựa vào, tìm kiếm và đánh giá các biện pháp hành động có thể thay thế và lựa chọn hành động cụ thể để thực hiện (Compton, 1993).

Từ những quan điểm nêu trên, chúng ta có thể nắm bắt được bản chất của quy hoạch. Quy hoạch là một công cụ có tính chiến lược trong phát triển, được coi là một phương pháp thích hợp để tiến tới tương lai theo một phương hướng, mục tiêu do ta vạch ra. Đồng thời, quy hoạch có thể là tất cả những công việc hoặc khả năng kiểm soát tương lai bằng các hoạt động hiện tại nhờ vào sự ứng dụng các kiến thức về nhân quả. Nó là một hình thức của quyền lực chính trị và một hành động chân thực.