Luận án tiến sĩ về quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế

Luận án tiến sĩ tại HUS xác lập cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế, góp phần kiểm soát môi trường.

• Chuyên ngành: Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc, Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 1.1.3. Công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung luận án về địa bàn huyện Phú Lộc
• 1.2. CƠ SỞ KHOA HỌC LẬP QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 1.3. CÁC YẾU TỐ TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG TRONG QHBVMT
• 1.4. DỰ BÁO DIỄN BIẾN MÔI TRƯỜNG
• 1.5. PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG
• 1.6. CÁC BƯỚC XÂY DỰNG QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở CẤP HUYỆN
• 1.7. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.7.1. Quan điểm và tiếp cận nghiên cứu
• 1.7.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 2.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
• 2.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2.2. Một số tai biến thiên nhiên
• 2.2.3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI
• 2.3.1. Dân số, lao động
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.3.3. Thực trạng phát triển các ngành kinh tế
• 2.3.4. Phát triển đô thị và các điểm dân cư tập trung
• 2.3.5. Phát triển các tiểu vùng lãnh thổ
• 2.4. TÌNH HÌNH KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG CÁC NGUỒN TÀI NGUYÊN
• 2.4.1. Tình hình khai thác sử dụng tài nguyên đất
• 2.4.2. Tài nguyên nước
• 2.4.3. Tài nguyên rừng
• 2.4.4. Tài nguyên biển và đầm phá
• 2.4.5. Tài nguyên khoáng sản
• 2.4.6. Tài nguyên du lịch
• 2.4.7. Tài nguyên nhân văn
• 2.5. HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG
• 2.5.1. Các nguồn thải chính
• 2.5.2. Hiện trạng môi trường không khí
• 2.5.3. Hiện trạng môi trường đất
• 2.5.4. Hiện trạng môi trường nước
• 2.5.5. Thực trạng thu gom chất thải rắn
• 2.6. CÁC NHÂN TỐ GÂY BIẾN ĐỔI MÔI TRƯỜNG Ở HUYỆN PHÚ LỘC
• 2.7. PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG HUYỆN PHÚ LỘC
• 2.7.1. Hệ thống phân vùng môi trường huyện Phú Lộc
• 2.7.2. Ký hiệu, tên gọi trong phân vùng môi trường huyện Phú Lộc
• 2.7.3. Kết quả phân vùng môi trường huyện Phú Lộc
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỔNG THỂ HUYỆN PHÚ LỘC, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG HUYỆN PHÚ LỘC
• 3.1.1. Quan điểm quy hoạch
• 3.1.2. Mục tiêu quy hoạch
• 3.2. PHÂN TÍCH TỔNG QUÁT CÁC QUY HOẠCH LIÊN QUAN
• 3.2.1. Các quy hoạch của cơ quan Trung ương liên quan đến huyện Phú Lộc
• 3.2.2. Các quy hoạch của tỉnh Thừa Thiên Huế liên quan đến huyện Phú Lộc
• 3.2.3. Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế- xã hội huyện Phú Lộc đến năm 2020
• 3.3. DIỄN BIẾN VÀ CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRỌNG TÂM
• 3.3.1. Phân tích xu hướng biến đổi môi trường huyện Phú Lộc đến năm 2020
• 3.3.2. Dự báo xu hướng biến đổi môi trường huyện Phú Lộc đến năm 2020
• 3.3.3. Phân tích một số tai biến thiên nhiên chính trên địa bàn huyện Phú Lộc
• 3.3.4. Xác định những vấn đề môi trường trọng tâm
• 3.4. ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 3.4.1. Không gian bảo vệ, bảo tồn
• 3.4.2. Không gian phát triển thân thiện với môi trường
• 3.4.3. Không gian tăng cường các biện pháp quản lý môi trường
• 3.4.4. Không gian cải tạo và phục hồi môi trường
• 3.5. CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
• 3.5.1. Giải pháp về thể chế chính sách
• 3.5.2. Giải pháp về tổ chức
• 3.5.3. Giải pháp về giáo dục, đào tạo, nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường
• 3.5.4. Giải pháp về ứng dụng khoa học công nghệ
• 3.5.5. Xã hội hoá công tác bảo vệ môi trường
• 3.5.6. Giải pháp quy hoạch
• 3.5.7. Giải pháp về giám sát và kiểm tra việc thực hiện quy hoạch môi trường
• 3.5.8. Giải pháp về nguồn vốn và công cụ kinh tế
• KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc

Quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế, là một trong những vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Huyện Phú Lộc không chỉ nổi bật với tiềm năng du lịch mà còn đối mặt với nhiều thách thức về ô nhiễm môi trường. Việc xây dựng quy hoạch bảo vệ môi trường không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho huyện.

1.1. Tình hình nghiên cứu quy hoạch bảo vệ môi trường

Nghiên cứu quy hoạch bảo vệ môi trường đã được thực hiện ở nhiều quốc gia và địa phương. Tại Việt Nam, các nghiên cứu này ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc lồng ghép các yếu tố môi trường vào quy hoạch phát triển là cần thiết để đảm bảo sự bền vững.

1.2. Ý nghĩa của quy hoạch bảo vệ môi trường tại Phú Lộc

Quy hoạch bảo vệ môi trường tại Phú Lộc không chỉ giúp cải thiện chất lượng môi trường mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên và duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực.

II. Vấn đề ô nhiễm môi trường tại huyện Phú Lộc

Huyện Phú Lộc đang phải đối mặt với nhiều vấn đề ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Các nguồn ô nhiễm chủ yếu đến từ hoạt động sản xuất, sinh hoạt và du lịch. Việc nhận diện và đánh giá tác động của ô nhiễm môi trường là rất cần thiết để có những biện pháp khắc phục hiệu quả.

2.1. Các nguồn ô nhiễm chính tại Phú Lộc

Các nguồn ô nhiễm chính tại huyện Phú Lộc bao gồm ô nhiễm không khí, nước và đất. Ô nhiễm không khí chủ yếu do hoạt động giao thông và công nghiệp, trong khi ô nhiễm nước đến từ các nguồn thải sinh hoạt và công nghiệp.

2.2. Tác động của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm môi trường không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn gây ra nhiều vấn đề sức khỏe cho người dân. Các bệnh liên quan đến hô hấp, da liễu và các bệnh mãn tính đang gia tăng do tác động của ô nhiễm.

III. Phương pháp quy hoạch bảo vệ môi trường hiệu quả

Để xây dựng quy hoạch bảo vệ môi trường hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng dữ liệu GIS và các công cụ phân tích môi trường sẽ giúp đánh giá chính xác tình hình và đưa ra các giải pháp phù hợp.

3.1. Sử dụng công nghệ GIS trong quy hoạch

Công nghệ GIS giúp phân tích và trực quan hóa dữ liệu môi trường, từ đó hỗ trợ việc ra quyết định trong quy hoạch bảo vệ môi trường. Việc áp dụng GIS sẽ giúp xác định các khu vực cần bảo vệ và các nguồn ô nhiễm.

3.2. Đánh giá tác động môi trường ĐTM

Đánh giá tác động môi trường là một bước quan trọng trong quy hoạch bảo vệ môi trường. ĐTM giúp xác định các tác động tiêu cực của các dự án phát triển đến môi trường và đề xuất các biện pháp giảm thiểu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của quy hoạch bảo vệ môi trường

Quy hoạch bảo vệ môi trường không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các dự án bảo vệ môi trường tại Phú Lộc đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.1. Các dự án bảo vệ môi trường thành công

Nhiều dự án bảo vệ môi trường đã được triển khai tại Phú Lộc, như dự án xử lý nước thải và quản lý chất thải rắn. Những dự án này đã góp phần giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện chất lượng sống cho người dân.

4.2. Tăng cường nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và truyền thông đã được triển khai để khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho quy hoạch bảo vệ môi trường

Quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc cần được tiếp tục hoàn thiện và cập nhật để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Việc lồng ghép các yếu tố môi trường vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội là rất cần thiết để đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển và bảo vệ môi trường.

5.1. Định hướng phát triển bền vững cho huyện Phú Lộc

Định hướng phát triển bền vững cho huyện Phú Lộc cần tập trung vào việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện chất lượng môi trường. Các chính sách và quy hoạch cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong bảo vệ môi trường

Sự hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng là rất quan trọng trong việc thực hiện quy hoạch bảo vệ môi trường. Chỉ có sự chung tay của tất cả các bên liên quan mới có thể đạt được mục tiêu bảo vệ môi trường hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế nhanh chóng gia tăng áp lực cực đoan lên các hệ sinh thái tự nhiên, sự mất cân bằng giữa mục tiêu khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường đã trở thành thách thức sống còn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Tại Việt Nam, hầu hết các chiến lược kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 chủ yếu tập trung vào mục tiêu tăng trưởng vật thể, thường xem nhẹ hoặc chưa lồng ghép đầy đủ các yếu tố sinh thái vào quy hoạch không gian. Nghiên cứu "Xác lập cơ sở khoa học phục vụ quy hoạch bảo vệ môi trường huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế" đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc thiết lập khung phân tích đa ngành, kết hợp chặt chẽ giữa địa lý học cảnh quan, quản lý môi trường và khoa học không gian nhằm giải quyết triệt để xung đột phát triển tại một địa bàn trọng điểm ven biển miền Trung.

                         HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG PHÚ LỘC
   ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN        HOẠT ĐỘNG KT-XH         TAI BIẾN & BĐKH
   - Núi Bạch Mã, Hải Vân    - KKT Chân Mây          - Xói lở bờ biển
   - Đầm Cầu Hai, Lập An     - KCN La Sơn            - Nước biển dâng 1m
   - Sông Bù Lu, biển ven bờ - Đô thị hóa, du lịch   - Nguy cơ trượt lở đất
                        PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG (1:50.000)
   3 LƯU VỰC CHÍNH           12 TIỂU VÙNG CNMT        28 KHÔNG GIAN MT
   - Đầm Cầu Hai             (Tương tác sinh thái-    (Đơn vị kiểm soát
   - Sông Bù Lu               địa hình - kinh tế)      và bảo vệ cụ thể)
   - Đầm Lập An
                        4 KHÔNG GIAN ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH
   [Bảo tồn, bảo vệ]  [Phát triển thân thiện]  [Quản lý tích cực]  [Cải tạo & phục hồi]

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được nhận diện rõ nét: Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và Nghị định số 18/2015/NĐ-CP chỉ quy định khung pháp lý cho quy hoạch bảo vệ môi trường (QHBVMT) ở cấp quốc gia và cấp tỉnh, hoàn toàn để trống cấp huyện – cấp hành chính cơ sở trực tiếp triển khai các hoạt động phát triển kinh tế và quản lý tài nguyên. Hơn nữa, các công trình trước đây phần lớn tiếp cận đơn ngành, thiếu vắng phương pháp phân vùng tích hợp dựa trên lưu vực và địa hệ. Nhằm lấp đầy khoảng trống này, luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Cơ sở khoa học nào cho phép tích hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội, tai biến thiên nhiên và biến đổi khí hậu vào quy hoạch bảo vệ môi trường cấp huyện?
2. Lãnh thổ huyện Phú Lộc được cấu trúc và phân hóa không gian môi trường như thế nào theo tiếp cận địa lý sinh thái và quản lý lưu vực?
3. Những định hướng tổ chức không gian và gói giải pháp kỹ thuật - chính sách nào có thể đảm bảo hài hòa giữa phát triển Khu kinh tế Chân Mây – Lăng Cô với bảo tồn hệ sinh thái đầm phá và Vườn Quốc gia Bạch Mã?

Giả thuyết khoa học tương ứng được xác lập: Sự tương tác giữa các yếu tố tự nhiên đa dạng (núi cao, gò đồi, đồng bằng, đầm phá, biển) với các áp lực nhân sinh sẽ phân hóa lãnh thổ huyện Phú Lộc thành các đơn vị không gian có sức chịu tải và tính nhạy cảm sinh thái khác biệt; do đó, việc xác lập QHBVMT dựa trên phân vùng môi trường theo lưu vực sẽ cung cấp công cụ kiểm soát ô nhiễm và định hướng phát triển bền vững vượt trội so với các quy hoạch truyền thống. Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên nền tảng Thuyết Địa hệ (Geosystem Theory), Lý thuyết Sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology) và Quản lý Tổng hợp Lưu vực (Integrated Watershed Management - IWM).

Phạm vi không gian nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích đất liền huyện Phú Lộc là 72.092,23 ha (chiếm 14,4% diện tích tự nhiên tỉnh Thừa Thiên Huế) với quy mô dân số 134.628 người (chiếm 13,39% dân số toàn tỉnh) và mở rộng ra vùng biển ven bờ có độ sâu 6m bao gồm cả đảo Sơn Chà. Khung thời gian dữ liệu kéo dài từ năm 1989 đến 2013, định hướng quy hoạch không gian đến năm 2020. Nghiên cứu tạo ra đóng góp đột phá khi số hóa toàn diện hệ thống phân vùng môi trường tỷ lệ 1:50.000, phân chia lãnh thổ thành 3 lưu vực, 12 tiểu vùng và 28 không gian môi trường đặc thù, cung cấp luận cứ thực chứng định hình chính sách phát triển bền vững cho Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về QHBVMT trên thế giới đã trải qua hơn năm thập kỷ phát triển với nhiều trường phái học thuật tiêu biểu. Khởi nguồn từ công trình kinh điển "Design with Nature" của Ian McHarg (1969), tư tưởng lồng ghép các điều kiện sinh thái vào việc sử dụng đất đã đặt nền móng cho phương pháp phân tích lớp phủ không gian. Tiếp đó, các học giả như Anne R. Beer (1990) trong "Environmental Planning for Regional Development" đã khẳng định QHBVMT là cơ sở quyết định cho phát triển vùng bền vững. Andrew Blowers (1993) thiết lập 10 nguyên lý nền tảng kết nối kinh tế sinh thái với quy hoạch đô thị, trong khi Susan Buckingham-Hatfield và Bob Evans (1996) nhấn mạnh tính đa tầng và sự tham gia của cộng đồng trong hoạch định môi trường.

                               TIẾN TRÌNH LÝ THUYẾT QUY HOẠCH MÔI TRƯỜNG

Trong bức tranh tổng quan quốc tế, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về bản chất của QHBVMT:

• Trường phái Quy hoạch Vật thể - Kỹ thuật (Physical-Technical Planning) đại diện bởi Peter Hall và Taylor (1998), xem quy hoạch là quá trình phân bổ không gian vật thể tối ưu hóa công năng và kiểm soát dòng thải thuần túy dựa trên các mô hình toán học và kỹ thuật công trình.
• Trường phái Quy hoạch Tiến trình Xã hội - Thích ứng (Social-Adaptive Process Planning) do Godschalk (1998) và Christian Ndubisi Madu (2007) dẫn dắt, lập luận rằng quy hoạch môi trường là một lộ trình xã hội tương tác liên tục, nơi việc ra quyết định phải dựa trên đối thoại cộng đồng, quản trị rủi ro sinh thái và sức chịu tải của địa hệ tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu quy hoạch vùng do Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) tài trợ tại các quốc gia đang phát triển như dự án Lưu vực sông Hàn - Hàn Quốc (giai đoạn 1982-1984, quy mô 24 km²), dự án Đầm Laguna - Philippines (1976-1978, quy mô 3,8 km²), hay quy hoạch Lưu vực hồ Songkhla - Thái Lan (1984-1985, quy mô 9,1 km²), luận án định vị rõ ràng điểm kết nối khoa học. Các dự án quốc tế kể trên chủ yếu tập trung vào các lưu vực sông hồ biệt lập hoặc một đối tượng thủy vực đơn nhất. Trong khi đó, tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Cao Huần (2004, 2008) tại Quảng Ninh, Mai Trọng Thông (2002-2004) tại Nghệ An, và Hoàng Lưu Thu Thủy (2012) đã bước đầu đặt nền móng địa lý cảnh quan cho quy hoạch môi trường nhưng chủ yếu dừng lại ở quy mô cấp tỉnh.

Luận án định vị một đóng góp hoàn toàn mới: Thiết lập quy trình QHBVMT cấp huyện cho một địa bàn ven biển có cấu trúc địa hình "núi - đồi - đồng bằng - đầm phá - biển" phức tạp bậc nhất, tạo bước chuyển tiếp từ các mô hình quy hoạch vĩ mô cấp tỉnh xuống đơn vị thực thi cấp cơ sở.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Địa hệ của V.B. Sochava và Lý thuyết Quản lý Lưu vực Tổng hợp (IWM) vào phân tích cấu trúc môi trường lãnh thổ hành chính cấp huyện. Bằng việc chứng minh huyện không chỉ là một đơn vị quản trị hành chính đơn thuần mà là một phức hợp địa hệ tự nhiên - nhân sinh mở, nghiên cứu khẳng định: "Sự tương tác giữa các yếu tố tự nhiên, môi trường và hoạt động khai thác tài nguyên phục vụ phát triển KT-XH của con người đã tạo nên sự phân hóa đa dạng lãnh thổ với 3 lưu vực (vùng), 12 tiểu vùng và 28 không gian môi trường".

                                  MÔ HÌNH HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG HUYỆN PHÚ LỘC

Nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc đứng (sự liên kết giữa địa chất, thổ nhưỡng, khí hậu, thủy văn, sinh vật) và cấu trúc ngang (sự liên kết vật chất từ thượng nguồn Bạch Mã xuống hạ lưu đầm phá Cầu Hai, Lập An và biển Đông). Mô hình lý thuyết đề xuất bao gồm 3 mệnh đề khoa học then chốt:

• Mệnh đề P1: Tính dị bản về địa mạo quyết định tính dễ tổn thương sinh thái và khả năng phát tán chất ô nhiễm trong không gian cảnh quan.
• Mệnh đề P2: Ranh giới hành chính cấp huyện phải được tích hợp hài hòa với ranh giới tự nhiên của các tiểu lưu vực để đảm bảo tính nguyên vẹn của chu trình vật chất.
• Mệnh đề P3: Quy hoạch bảo vệ môi trường phải đi trước hoặc tiến hành đồng thời với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội nhằm thiết lập các ngưỡng chịu tải sinh thái ràng buộc các quy hoạch chuyên ngành.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa 3 trụ cột lý thuyết chính: Thuyết Hệ thống Môi trường (General Systems Theory), Mô hình Phát triển Bền vững (Sustainable Development Triad) và Khung Đánh giá Sức chịu tải Sinh thái Vùng bờ (Coastal Ecological Carrying Capacity).

                 KHUNG PHÂN TÍCH QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CẤP HUYỆN

Tiếp cận phân tích không gian đa tầng (Multi-layered Spatial Approach) cho phép bóc tách và chồng xếp các lớp dữ liệu tự nhiên, kinh tế, hiện trạng ô nhiễm và tai biến môi trường trong môi trường GIS. Khái niệm "Phân vùng môi trường cấp huyện" được tái định nghĩa chuẩn xác: Là quá trình phân định không gian lãnh thổ huyện thành các cấp phân vị (lưu vực - tiểu vùng - không gian môi trường) dựa trên tính đồng nhất tương đối về điều kiện sinh thái tự nhiên, tính tương đồng về áp lực nhân sinh và mục tiêu quản lý môi trường, nhằm xác lập các hành lang bảo vệ và kiểm soát phát triển bền vững.

Điều kiện biên của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng tối ưu cho các huyện ven biển nhiệt đới gió mùa có độ chia cắt địa hình lớn, có sự hiện diện đồng thời của vườn quốc gia, đầm phá và khu kinh tế ven biển mở; giới hạn không gian từ vùng núi cao đến đẳng sâu 6m ngoài khơi.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học Thực chứng Phê phán (Critical Realism), kết hợp nhuần nhuyễn giữa việc phân tích định lượng các thông số môi trường khách quan với việc đánh giá định tính các cơ chế quản trị và áp lực phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu triển khai thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design), trong đó dữ liệu viễn thám và khảo sát không gian đóng vai trò dẫn đường cho công tác quan trắc thực địa và mô hình hóa tải lượng ô nhiễm.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng được cấu trúc theo 3 cấp không gian rõ rệt:

• Cấp 1 (Lưu vực/Vùng môi trường): 3 đơn vị lưu vực thủy văn chính (Lưu vực đầm Cầu Hai, Lưu vực sông Bù Lu, Lưu vực đầm Lập An).
• Cấp 2 (Tiểu vùng chức năng môi trường): 12 tiểu vùng sinh thái - nhân văn được phân hóa theo các bậc địa hình và loại hình sử dụng đất.
• Cấp 3 (Khu vực/Không gian môi trường): 28 không gian quản lý chi tiết với các tiêu chí kiểm soát tải lượng và bảo vệ sinh cảnh cụ thể.

                      THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐA TẦNG

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt 3 bước khoa học chuẩn hóa:

• Bước 1: Điều tra, phân tích và đánh giá tổng hợp: Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu địa lý, tài nguyên thiên nhiên, các chuỗi số liệu kinh tế - xã hội giai đoạn 2000–2013 từ Cục Thống kê và UBND huyện Phú Lộc. Thiết lập 8 tuyến khảo sát thực địa trọng điểm gồm tuyến trục Quốc lộ 1A (Lộc Bổn - Lăng Cô), tuyến 5 xã bãi ngang ven biển (Vinh Hưng, Vinh Mỹ, Vinh Giang, Vinh Hải, Vinh Hiền), các tuyến xuyên cắt Bắc - Nam qua Vườn Quốc gia Bạch Mã, hồ Truồi, KCN La Sơn và tuyến khảo sát hệ đầm phá Cầu Hai - cửa Tư Hiền. Thực hiện phỏng vấn sâu cán bộ quản lý và phát phiếu điều tra cộng đồng.
• Bước 2: Phân vùng môi trường: Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý và thuật toán phân loại cảnh quan, kết hợp tiêu chí tự nhiên (địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng) với mức độ nhạy cảm sinh thái và hiện trạng khai thác tài nguyên nhằm thành lập Bản đồ Phân vùng môi trường huyện Phú Lộc tỷ lệ 1:50.000 trên hệ tọa độ chuẩn quốc gia VN2000.
• Bước 3: Hoạch định không gian và giải pháp QHBVMT: Tích hợp kịch bản biến đổi khí hậu nước biển dâng 1m và dự báo phát thải ô nhiễm đến năm 2020; thiết lập 4 không gian bảo vệ môi trường và đề xuất hệ thống giải pháp công nghệ, kinh tế, thể chế.

Tính tam giác giác hóa (Triangulation) được thực hiện toàn diện qua:

1. Tam giác hóa dữ liệu (kết hợp chuỗi viễn thám Landsat 1989–2013 với dữ liệu quan trắc hóa lý môi trường và số liệu niên giám thống kê);
2. Tam giác hóa phương pháp (kết hợp phân tích không gian GIS, phân tích địa mạo hình thái và phân tích hóa nghiệm môi trường theo quy chuẩn QCVN);
3. Tam giác hóa lý thuyết (đối chiếu giữa lý thuyết địa hệ sinh thái với mô hình kinh tế tài nguyên).

Data và phân tích

Dữ liệu không gian nền tảng sử dụng bộ ảnh vệ tinh Landsat-5 và Landsat-7 (Path 124, Path 125; Row 049) độ phân giải 30m x 30m thu nhận tại các thời điểm 1989, 2000, 2010 và 2013 tải từ hệ thống GloVis của USGS, kết hợp cơ sở dữ liệu số GIShue (gồm 7 lớp bản đồ: ranh giới, địa hình, địa danh, địa vật, thủy văn, giao thông, lớp phủ bề mặt) và bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000 do Bộ Tài nguyên và Môi trường thành lập năm 2004.

Các phần mềm chuyên dụng hàng đầu được khai thác: ArcGIS 10.2 để phân tích không gian, xây dựng Mô hình số độ cao (DEM), tính toán bản đồ độ dốc, mô phỏng nguy cơ trượt lở đất và vùng ngập lụt; MapInfo 10 hỗ trợ biên tập và chuyển đổi cấu trúc dữ liệu bản đồ chuyên đề. Dữ liệu chất lượng môi trường được tổng hợp từ chuỗi quan trắc 2000–2012 đối với các chỉ tiêu đất, không khí, nước mặt (đầm Cầu Hai, sông Bù Lu), nước ngầm và nước đầm Lập An, so sánh trực tiếp với Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia (QCVN). Dự báo tải lượng ô nhiễm nước thải, khí thải công nghiệp từ việc đốt cháy nhiên liệu, chất thải rắn sinh hoạt và y tế đến năm 2020 được thực hiện bằng phương pháp hệ số phát thải nhanh của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc sinh thái và hiện trạng môi trường huyện Phú Lộc:

1. Xác lập hệ thống phân hóa không gian môi trường 3 cấp độc nhất: Địa bàn huyện Phú Lộc được phân hóa thành 3 lưu vực lớn, 12 tiểu vùng chức năng và 28 không gian môi trường mang tính đặc thù cao. Tính đa dạng sinh thái biến thiên từ vùng lõi VQG Bạch Mã có độ cao trên 1.400m xuống vùng gò đồi, đồng bằng cát nội đồng Lộc Thủy, đầm phá Cầu Hai - Lập An và thềm biển ven bờ nông dưới 6m.
2. Phát hiện quy luật biến động chất lượng nước đầm phá theo mùa: Kết quả quan trắc cho thấy hàm lượng Amoni ($NH_4^+$) và Nitrit ($NO_2^-$) trong nước đầm Cầu Hai và đầm Lập An có sự biến thiên mãnh liệt theo nhịp điệu mùa mưa - khô và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ dòng chảy tràn phân bón hóa học dư thừa từ đất nông nghiệp cùng nước thải nuôi trồng thủy sản chưa qua xử lý.
3. Định lượng tải lượng chất thải rắn và nước thải gia tăng cực đoan: Tốc độ gia tăng dân số dự báo đến năm 2020 cùng với sự mở rộng của KKT Chân Mây - Lăng Cô và KCN La Sơn sẽ đẩy tải lượng chất thải rắn sinh hoạt và công nghiệp lên mức báo động; trong đó các điểm nóng rác thải tập trung tại chợ Cầu Hai, bãi rác Lộc Thủy, khu vực La Sơn và xã Vinh Hiền.
4. Cảnh báo nguy cơ tổn thương kép do tai biến địa mạo và biến đổi khí hậu: Nghiên cứu nhận diện các cung trượt lở đất nguy hiểm dọc các sườn đồi núi dốc, các điểm xói lở bờ biển nghiêm trọng tại Vinh Hải, Vinh Hiền và xác định diện tích ngập lụt sâu diện rộng tại các dải trũng thấp ven đầm phá khi mực nước biển dâng 1m theo kịch bản biến đổi khí hậu khu vực từ Đèo Ngang đến Đèo Hải Vân.
5. Phát hiện mâu thuẫn sử dụng không gian giữa bảo tồn và du lịch: Tình trạng đào bới cồn cát ven biển Lăng Cô để xây dựng hạ tầng du lịch nghỉ dưỡng đang phá hủy trầm trọng lá chắn tự nhiên phòng hộ cát bay, gia tăng độ nhạy cảm sinh thái trước các đợt bão lũ ven bờ.

                  4 KHÔNG GIAN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG ĐẾN 2020

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận học thuật: Làm sâu sắc thêm lý thuyết quy hoạch sinh thái thông qua việc chứng minh tính hiệu quả của phương pháp phân vùng chức năng môi trường dựa trên lưu vực; cung cấp khung mẫu lý thuyết để nghiên cứu các đơn vị hành chính cấp huyện vùng ven biển nhiệt đới.
• Đổi mới phương pháp luận: Xây dựng thành công quy trình 3 bước tích hợp GIS - Viễn thám - Quan trắc thực địa - Phân tích lưu vực, có khả năng chuyển giao và nhân rộng cho toàn bộ các huyện thuộc Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung và các tỉnh duyên hải cả nước.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và UBND huyện Phú Lộc trong việc điều chỉnh Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020; thiết lập ranh giới khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với 4 không gian chức năng: (1) Không gian bảo vệ, bảo tồn; (2) Không gian phát triển thân thiện với môi trường; (3) Không gian tăng cường quản lý môi trường; (4) Không gian cải tạo và phục hồi môi trường.
• Lộ trình thực thi chính sách: Luận án đề xuất gói giải pháp đa tầng bao gồm: Hoàn thiện thể chế quản lý môi trường theo ranh giới lưu vực; thiết lập hệ thống quan trắc tự động tại KCN La Sơn và KKT Chân Mây; đầu tư các khu xử lý chất thải rắn hợp vệ sinh liên xã; và xã hội hóa nguồn lực bảo vệ môi trường thông qua chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES).

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian hải văn: Nghiên cứu chỉ mở rộng phạm vi biển ven bờ đến đẳng sâu 6m; do đó, các tương tác hải dương học vùng nước sâu và chu kỳ dòng chảy ven bờ quy mô lớn chưa được tích hợp đầy đủ vào mô hình lan truyền chất ô nhiễm.
• Độ phân giải không gian của viễn thám: Việc sử dụng ảnh Landsat độ phân giải 30m x 30m dù phù hợp cho tỷ lệ quy hoạch 1:50.000 nhưng chưa cho phép bóc tách chi tiết các tiểu sinh cảnh vi mô có diện tích dưới 900 m².
• Tính cập nhật của dữ liệu quan trắc: Các chuỗi số liệu quan trắc môi trường kết thúc ở mốc 2012–2013, đòi hỏi phải được bổ sung các đợt đo đạc cập nhật định kỳ để kiểm chứng độ chính xác của các mô hình dự báo đến 2020.

                          CHƯƠNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TƯƠNG LAI

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào: (1) Ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải cao (Sentinel-2, SPOT, PlanetScope) để theo dõi động thái đường bờ và thảm thực vật theo thời gian thực; (2) Xây dựng mô hình số trị thủy động lực học 3D (như Delft3D hoặc MIKE 21) mô phỏng chính xác quá trình lan truyền ô nhiễm tại đầm phá Cầu Hai và vịnh Lăng Cô; (3) Mở rộng phạm vi phân vùng liên huyện nhằm bao quát toàn bộ hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai; (4) Lượng giá kinh tế toàn phần các dịch vụ hệ sinh thái (Total Economic Valuation) phục vụ xây dựng cơ chế chi trả dịch vụ môi trường giữa khu công nghiệp và khu bảo tồn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam giải quyết trọn vẹn bài toán phương pháp luận QHBVMT cấp huyện; là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản lý Môi trường, Địa lý Tài nguyên và Quy hoạch Lãnh thổ; dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về quy hoạch sinh thái đầm phá ven biển nhiệt đới.
• Chuyển đổi kinh tế - công nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để KKT Chân Mây – Lăng Cô chuyển đổi mô hình sang khu công nghiệp sinh thái (Eco-Industrial Park), định hướng các dự án đầu tư du lịch nghỉ dưỡng cao cấp đạt chuẩn quốc tế bền vững tại vịnh Lăng Cô.
• Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp luận cứ cốt lõi để các nhà làm luật và hoạch định chính sách thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường xem xét bổ sung cấp phân vị quy hoạch bảo vệ môi trường cấp huyện trong các văn bản quy phạm pháp luật tương lai.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Bảo vệ trực tiếp sinh kế bền vững của hàng vạn ngư dân và nông dân huyện Phú Lộc dựa trên việc kiểm soát suy thoái môi trường nước đầm phá, bảo tồn đa dạng sinh học VQG Bạch Mã và giảm thiểu rủi ro sinh mạng, tài sản trước các tai biến sạt lở bờ biển và lũ lụt.
• Tầm ảnh hưởng quốc tế: Kết quả nghiên cứu đóng góp trường hợp điển cứu thực chứng (empirical case study) cho Mạng lưới Nghiên cứu Đầm phá Ven biển Quốc tế và các chương trình quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM) tại Đông Nam Á.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh kết hợp giữa Địa hệ học và Hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong quy hoạch môi trường; khai thác các khoảng trống nghiên cứu mở rộng về mô hình hóa sinh thái.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước và Hoạch định Chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thừa Thiên Huế, Chi cục Bảo vệ Môi trường, UBND huyện Phú Lộc sở hữu bộ cơ sở dữ liệu số hóa 1:50.000 chính xác để cấp phép xả thải, quy hoạch sử dụng đất và kiểm soát các dự án phát triển công nghiệp - du lịch.
• Ban Quản lý Khu kinh tế và Doanh nghiệp: Ban Quản lý Khu kinh tế Chân Mây - Lăng Cô và các chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp nắm bắt được ranh giới các không gian nhạy cảm sinh thái để thiết kế báo cáo Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và lắp đặt hệ thống kỹ thuật bảo vệ môi trường phù hợp.
• Cộng đồng Cư dân Địa phương: Người dân sinh sống tại 18 xã, thị trấn của huyện Phú Lộc được hưởng lợi trực tiếp từ môi trường sống trong lành, giảm thiểu tổn thất do thiên tai và ổn định nguồn lợi thủy sản tại hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Địa hệ (Geosystem Theory) và Quản lý Lưu vực Tổng hợp (IWM) vào đơn vị hành chính cấp huyện có địa hình ven biển phức tạp. Luận án đã phá vỡ ranh giới cứng nhắc của quản lý hành chính để tích hợp cấu trúc sinh thái lưu vực tự nhiên vào không gian quản trị, xác lập mô hình phân cấp 3 tầng: 3 Lưu vực $\rightarrow$ 12 Tiểu vùng $\rightarrow$ 28 Không gian môi trường.

2. Đổi mới phương pháp luận của công trình so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?
Trả lời: So sánh với các nghiên cứu quy hoạch thuần túy thống kê hoặc chỉ dùng bản đồ đơn lớp của Hà Bạch Đằng (2003) tại Hải Dương hay các dự án của ADB tại hồ Songkhla (Thái Lan) và Laguna (Philippines), luận án đã đổi mới bằng cách tích hợp chuỗi ảnh viễn thám Landsat đa thời kỳ (1989–2013) với CSDL GIShue tỷ lệ 1:50.000, Mô hình số độ cao DEM và chuỗi quan trắc hóa lý 2000–2012 trong môi trường ArcGIS 10.2 để phân tích đa tiêu chí không gian cảnh quan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng của luận án là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng ô nhiễm hữu cơ và dinh dưỡng ($NH_4^+$, $NO_2^-$) tại đầm Cầu Hai và đầm Lập An có sự phân hóa mùa cực kỳ sâu sắc, trong đó nguồn ô nhiễm không chỉ bắt nguồn từ nước thải đô thị mà chủ yếu do dòng chảy tràn mang theo dư lượng phân bón hóa học và thuốc BVTV từ các tiểu vùng sản xuất nông nghiệp vùng gò đồi, cộng hưởng với chất thải từ vùng nuôi trồng thủy sản ven bờ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp quy trình 3 bước chuẩn hóa (Điều tra phân tích $\rightarrow$ Phân vùng môi trường $\rightarrow$ Định hướng không gian và giải pháp) với bộ chỉ thị phân vùng rõ ràng, các thông số thuật toán GIS cụ thể và hệ tọa độ VN2000, cho phép áp dụng đồng bộ cho bất kỳ huyện ven biển nào tại Việt Nam.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Chương trình 10 năm được xác lập với 3 trọng tâm: (1) Số hóa và tự động hóa hệ thống quan trắc môi trường dựa trên công nghệ IoT và WebGIS; (2) Tích hợp mô hình số trị 3D dự báo biến đổi chất lượng nước và xói lở bờ biển dưới tác động của kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan; (3) Nghiên cứu cơ chế kinh tế lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái (PES) phục vụ điều tiết tài chính giữa vùng kinh tế động lực và vùng bảo tồn Bạch Mã.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hoàn thiện trọn vẹn cơ sở khoa học và phương pháp luận về quy hoạch bảo vệ môi trường cho đơn vị hành chính cấp huyện – một cấp vị trí chiến lược nhưng còn khuyết thiếu trong quy định pháp lý môi trường hiện hành tại Việt Nam.
2. Xây dựng thành công bộ cơ sở dữ liệu số hóa và Bản đồ Phân vùng môi trường huyện Phú Lộc tỷ lệ 1:50.000, phân định khoa học toàn bộ diện tích 72.092,23 ha thành 3 lưu vực sinh thái, 12 tiểu vùng chức năng và 28 không gian môi trường cụ thể.
3. Thiết lập hệ thống định hướng tổ chức không gian QHBVMT tổng thể đến năm 2020 gồm 4 vùng chiến lược: Không gian bảo tồn nghiêm ngặt; Không gian phát triển thân thiện; Không gian kiểm soát quản lý tích cực; và Không gian cải tạo, phục hồi môi trường.
4. Tích hợp thành công các yếu tố tai biến thiên nhiên (trượt lở đất, xói lở bờ biển) và kịch bản biến đổi khí hậu nước biển dâng 1m vào cấu trúc quy hoạch không gian, nâng cao năng lực chống chịu sinh thái của địa phương.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật mũi nhọn mới: Ứng dụng viễn thám siêu cao tầng trong giám sát tai biến vùng bờ; Mô hình hóa động lực học môi trường đầm phá nhiệt đới; và Thể chế hóa quy hoạch bảo vệ môi trường liên vùng cấp huyện.
6. Cung cấp bộ công cụ quản lý và luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc giúp tỉnh Thừa Thiên Huế giải quyết hài hòa bài toán xung đột giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế biển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận quy hoạch bảo vệ môi trƣờng. Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trƣờng huyện Phú Lộc. Chương 3: Định hƣớng quy hoạch bảo vệ môi trƣờng tổng thể huyện Phú Lộc đến năm 2020. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 1.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 1. Trên thế giới QHBVMT đã là mối quan tâm của quốc tế, vấn đề này đã đƣợc nghiên cứu rất sớm tại các nƣớc có nền khoa học phát triển nhƣ Pháp, Mỹ, Nga…và sau đó là các nƣớc Châu Á nhƣ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc… QHBVMT cũng đƣợc các tổ chức tài chính lớn nhƣ Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) quan tâm. Từ những năm 70 của thế kỷ 20 vấn đề môi trƣờng, bảo vệ môi trƣờng và PTBV đã đƣợc quan tâm từ sau khi thế giới phải gánh chịu những hậu quả lớn của một số thảm họa môi trƣờng, vấn đề này đã đƣợc quan tâm của rất nhiều quốc gia, bằng chứng là sự xuất hiện của các Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về môi trƣờng nhƣ: Hội nghị Stockholm (Thụy Điển) 6/1972, Hội nghị Liên Hợp Quốc về môi trƣờng và phát triển Họp tại Rio de Janeiro (Braxin) từ ngày 3-14/6/1992, Hội nghị Thƣợng đỉnh Rio+20. Qua đó có thể thấy rằng vấn đề bảo vệ môi trƣờng và PTBV đã và đang đƣợc quan tâm rất lớn trên phạm vi toàn cầu.

Các quốc gia, các tổ chức chính phủ, phi chính phủ và các nhà khoa học đang nỗ lực xây dựng các giải pháp, công cụ hợp lý nhằm khống chế tình trạng ô nhiễm môi trƣờng, biến đổi khí hậu nhằm hiện thực hóa chiến lƣợc PTBV. Thuật ngữ Environmental planning (đƣợc hiểu là: Quy hoạch môi trƣờng, quy hoạch bảo vệ môi trƣờng/hoạch định môi trƣờng) – Trong luận án này đƣợc hiểu theo nghĩa QHBVMT ra đời vào đầu những năm 70 và phổ biến rộng rãi vào những năm 90 của thế kỉ 20. Đây có thể xem nhƣ một ngành khoa học mới và còn nhiều quan điểm khác nhau về tên gọi cũng nhƣ nội dung thực hiện. Hiện nay, trên thế giới vẫn tồn tại nhiều khái niệm về QHBVMT, có thể tổng kết một số khái niệm nổi bật sau: Theo Bách khoa toàn thƣ mở thì: QHBVMT là quá trình hỗ trợ cho việc ra quyết định để thực hiện quá trình phát triển có tính đến môi trường tự nhiên, xã hội, yếu tố chính trị, kinh tế, quản trị và cung cấp một kế hoạch công việc tổng thể để đạt được những kết quả mang tính bền vững [80].

Từ điển Môi trƣờng và PTBV, Alan Gilpin (1996) cho rằng QHBVMT là sự xác định các mục tiêu mong muốn về KT-XH đối với môi trường tự nhiên và tạo ra các chương trình, quy trình quản lý để đạt được mục tiêu đó. Những vấn đề trong QHBVMT thành phố và quy hoạch vùng bao gồm: sử dụng đất, giao thông vận tải, lao 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động, sức khỏe, các trung tâm, thị xã mới, dân số, chính sách của Nhà nƣớc về định cƣ, các vấn đề nhà ở, công nghiệp, phát triển đô thị, chính sách môi trƣờng đối với quốc gia, vùng và đô thị, các vấn đề ô nhiễm và đánh giá tác động môi trƣờng. Có thể thấy rằng quan điểm, khái niệm QHBVMT trên thế giới vẫn chƣa có sự thống nhất. Tùy thuộc vào mỗi quốc gia, thời kỳ mà các nghiên cứu về QHBVMT có sự khác nhau.

Qua phân tích có thể rút ra một số điểm tƣơng đồng sau: - QHBVMT là công cụ hỗ trợ cho việc ra quyết định để thực hiện quá trình phát triển của lãnh thổ hƣớng đến mục tiêu sử dụng hợp lý tài nguyên, giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng theo mục tiêu PTBV cho vùng, lãnh thổ. - QHBVMT nhằm hƣớng đến liên kết các vấn đề môi trƣờng vào trong quy hoạch phát triển KT-XH. Có nhiều khái niệm về quy hoạch, đƣợc sử dụng phổ biền nhƣ sau: Nổi bật nhất là tác giả Peter Hall, Đại học Tổng hợp London, Chủ tịch Hiệp hội Đô thị và Nông thôn Vƣơng quốc Anh, thì “Quy hoạch như một hoạt động chung, bao gồm việc tạo ra một chuỗi hành động có trình tự, dẫn đến việc đạt một hay nhiều mục tiêu đề ra. Các phƣơng tiện thực hiện chính sẽ là các thuyết minh đƣợc hỗ trợ một cách thích hợp bởi các dự báo thống kê, các quan hệ toán học, các đánh giá định lƣợng và các sơ đồ minh họa mối quan hệ giữa các yếu tố khác nhau của bản quy hoạch” (P.

Hiện nay có nhiều quan niệm về quy hoạch nhƣ: quy hoạch cán bộ - (Quy hoạch cán bộ là một nội dung trọng yếu của công tác cán bộ, bảo đảm cho công tác cán bộ đi vào nề nếp, chủ động, có tầm nhìn xa, đáp ứng cả nhiệm vụ trước mắt và lâu dài), quy hoạch tuyến tính (toán học), quy hoạch gắn với không gian…, trong luận án chỉ phân tích những khái niệm về quy hoạch liên quan đến “không gian”. Theo Taylor (1998) quy hoạch được hình thành từ cách tiếp cận không gian vật thể sau đó lồng ghép các cách tiếp cận kinh tế, xã hội và môi trường trong việc sử dụng không gian. Các quy hoạch vật thể (physical plan), như: quy hoạch đất đai, quy hoạch đô thị… có tính không gian rất cụ thể. Còn Glasson và Marshall (2007) lại cho rằng, dù quy hoạch có đƣợc sử dụng nhƣ thế nào trong các thời kỳ phát triển khác nhau, nó đều liên quan trực tiếp đến việc phát triển không gian trong tƣơng lai.

Theo đó, quy hoạch là việc bố trí có mục đích hướng đến không gian tương lai của một tập hợp lớn các hoạt động trong/trên một phạm vi đất đai hay nguồn vật chất, nguồn lực có hạn [19]. Godschalk từ Hội các nhà quy hoạch Hoa Kỳ thì quy hoạch là một lộ trình xã hội gồm hai công đoạn phân tích chính sách (trước khi những nhà chính trị ra quyết định) và quản lý sự 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thực hiện các chính sách ấy (sau khi đã có quyết định) và nguồn cung ứng thông tin cho các hoạt động ấy được rút ra từ sự đối thoại với xã hội. Từ nhận định đó mà quyển sách do tác giả chủ biên đã bàn tới các vấn đề lớn do sự xác nhận định nghĩa mới về quy hoạch nhƣ một tiến trình xã hội [41]. Tại các nước Âu – Mỹ Trên phạm vi toàn cầu, chính phủ các nƣớc và các tổ chức quốc tế đều có chung một mục tiêu theo đuổi là PTBV, thế nhƣng trên thực tế, phát triển kinh tế ở các cấp độ khác nhau của nhiều khu vực và nhiều quốc gia vẫn tiếp tục làm suy kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trƣờng.

Những suy nghĩ hiện tại về PTBV đã thống nhất quan điểm rằng, các nhà lập quy hoạch và ra quyết định nhất thiết phải lồng ghép các nhân tố xã hội, kinh tế, tài nguyên và môi trường ở mọi cấp độ lập quy hoạch (Ủy ban Thế giới về MT&PT - WCED, 1992). Việc lồng ghép công tác quy hoạch kinh tế và môi trƣờng có lịch sử khá lâu dài. Lý thuyết về QHBVMT đã đƣợc phát triển liên tục từ nhà xã hội học ngƣời Pháp Le Play (1887), đến nhà quy hoạch ngƣời Scotlen – Sir Patrick Geddes và sau đó là ngƣời học trò của ông – Lewis Murnford ngƣời Mỹ và sau này là Ian McHarg, tác giả của cuốn sách Thiết kế tự nhiên – Design with nature đƣợc xuất bản năm 1969. Vấn đề môi trƣờng bắt đầu đƣợc quan tâm từ những năm 60 ở Mỹ, khi mà các quốc gia phát triển trên thế giới quan tâm một cách nghiêm túc tới các vấn đề môi trƣờng trong quá trình xây dựng chiến lƣợc phát triển.

Cuốn sách cũng đã có một tác động nhiều lĩnh vực và ý tƣởng nhƣ môi trƣờng, đánh giá tác động, phát triển cộng đồng mới, quản lý vùng ven biển, phục hồi đất, thiết kế vƣờn thú, quy hoạch hành lang sông và ý tƣởng về tính bền vững. Anh Edington đã xuất bản cuốn sách “Sinh thái học và quy hoạch bảo vệ môi trường” phân tích rõ những vấn đề sinh thái trong QHBVMT và sử dụng đất nông thôn, phát triển đô thị, công nghiệp. Ngoài ra tác giả cũng đã chỉ ra rằng QHBVMT theo nghĩa rộng nhất của nó là một nỗ lực để cân bằng và hài hòa những lợi ích riêng của con người và những kế hoạch đã đặt lên môi trường tự nhiên. Mặc dù các kế hoạch này thƣờng đƣợc thiết kế để bổ sung cho nhau, khả năng xung đột và mất cân đối có thể xảy ra ở nhiều cấp độ.

Trên quy mô toàn cầu, một số nhà quan sát lo ngại rằng hiện cam kết để tăng trƣởng công nghiệp sẽ dẫn đến gia tăng thiệt hại về môi trƣờng và cạn kiệt tài nguyên, và kết quả cuối cùng trong sự sụp đổ của xã hội. Westman (1985) cũng nhấn mạnh về ảnh hƣởng sinh thái và mối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan hệ khăng khít giữa sinh thái với đánh giá tác động môi trƣờng trong cuốn Sinh thái, Đánh giá tác động môi trƣờng và QHBVMT [69]. Ở Anh đáng chú ý có công trình ''QHBVMT cho phát triển vùng'' của Anne R. Beer (1990) trong đó đã trình bày mối quan hệ giữa QHBVMT và quy hoạch vùng.

Tác giả đã khẳng định QHBVMT là cơ sở cho tất cả các quyết định phục vụ phát triển bền vũng cho vùng đó, nó là một quá trình quan trọng hỗ trợ cho việc đưa ra các quyết định liên quan đến vùng đó. Công trình này trình bày một cách rõ ràng và từng bƣớc giới thiệu quá trình thực hiện quy hoạch để một lãnh thổ phát triển một cách bền vững với môi trƣờng. Ngoài ra, trong đó cũng thể hiện những thông tin thu thập về tự nhiên và xã hội, môi trƣờng phục vụ cho mục đích đề xuất QHBVMT cho lãnh thổ một cách tốt nhất. Công trình này đƣợc xây dựng với 5 phần chính là: 1) tác giả đi sâu giải thích các khái niềm về thế nào là quy hoạch và mối quan hệ giữa QHBVMT và quy hoạch vùng; 2) thu thập, thống kê thông tin của vùng bao gồm các thông tin về môi trƣờng tự nhiên, KT-XH, hiện trạng sử dụng đất, công tác quản lý, cảnh quan.

3) Xác định không gian cho con người và thiết lập môi trường và chất lượng cuộc sống; 4) quy hoạch vùng 5) quy hoạch đô thị bền vững [66].