ĐẶT VẤN ĐỀ I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Một trong những nhiệm vụ quan trọng của công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo là “đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển phẩm chất, năng lực đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” để từ đó có thể tìm ra và chiếm lĩnh những tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới, góp phần làm giàu thêm nền kiến thức của nhân loại. Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học Địa lý ở trường phổ thông nói riêng là một quá trình thực hiện thường xuyên và kiên trì trong đó nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau.
Dạy và học như thế nào để giáo viên cảm thấy hứng khởi với tiết dạy của mình, học sinh không cảm thấy nhàm chán, nặng nề, áp lực mà thay vào đó là sự mong chờ, hứng thú, tích cực, tự giác trong mỗi giờ học là mong muốn của tất cả giáo viên và học sinh hiện nay. Địa lí là một môn khoa học vừa mang yếu tố khoa học tự nhiên vừa chứa đựng yếu tố khoa học xã hội. Nội dung môn Địa lí gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, các vấn đề kinh tế xã hội mang tính thực tiễn. Những tri thức và kĩ năng học sinh lĩnh hội được có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động; hình thành phẩm chất của con người mới năng động, sáng tạo.
Vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học Địa lí theo hướng phát huy năng lực tự học, hợp tác, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào giải quyết tình huống thực tiễn là một việc làm cấp bách và cần có sự quan tâm đúng mức của mỗi giáo viên. Để thực hiện được việc đổi mới phương pháp dạy học, giáo dục theo định hướng trên thì việc sử dụng phương pháp dạy học theo dự án kết hợp với hoạt động trải nghiệm STEAM là một giải pháp để quá trình học tập đạt hiệu quả nhất góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình”. Xuất phát từ những lí do trên tôi quyết định chọn đề tài: Sử dụng phương pháp dạy học theo dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM trong dạy học chủ đề “Vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường Việt Nam”, Địa lí 12 - THPT. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU - Tiếp cận nghiên cứu phương pháp dạy học dự án kết hợp tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM trên cơ sở lý thuyết và thực tiễn áp dụng vào môn Địa lí để 1 skkn nâng cao hiệu quả dạy và học, thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy tạo điều kiện cho học sinh hình thành, phát triển các phẩm chất, kỹ năng và năng lực cần thiết.
- Đề xuất nội dung và qui trình dạy học chủ đề “Vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường Việt Nam” theo phương pháp dạy học dự án kết hợp tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM làm cho học sinh hứng thú, sáng tạo hơn trong học tập, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Địa lí trong trường trung học phổ thông (THPT). ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3. Đối tượng nghiên cứu: - Đối tượng dạy học là học sinh khối 12. - Chủ đề được tiến hành trong 3 tiết học ở lớp và 10 ngày thực hiện nhiệm vụ ở nhà.
Thời gian nghiên cứu: Năm học 2020 - 2021 3. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thông qua sách, vở, tạp chí, các trang mạng… - Phương pháp khảo sát: Khảo sát giáo viên và học sinh khối 12 về thực trạng dạy học dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM trong dạy học địa lí 12. - Phương pháp tổng hợp, đánh giá: Trên cơ sở thu thập tài liệu cộng với thu thập thông tin từ giáo viên học sinh, tiến hành tổng hợp và đánh giá. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Sử dụng phương pháp dạy học dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM vào dạy học chủ đề “Vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường Việt Nam”, chương trình Địa lí 12 - THPT.
NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU - Xây dựng cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án. - Xây dựng cơ sở lí luận của giáo dục STEAM và hoạt động trải nghiệm STEAM. - Đánh giá thực trạng trong việc nhận thức của học sinh cũng như giáo viên trong việc sử dụng phương pháp dạy học dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM trong dạy học ở trường THPT. - Xây dựng và tổ chức được tiến trình dạy học chủ đề “Vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường Việt Nam” bằng phương pháp dạy học theo dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM.
GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại trong đó đặc biệt quan tâm đến sự sáng tạo và vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn của người học đã và đang là nhiệm vụ quan trọng của giáo dục hiện nay. Tuy nhiên, trong thời điểm hiện tại, nhiều giáo viên vẫn đang duy trì dạy và học theo phương pháp truyền thống. Giáo viên dù đã được nghe, được biết về phương pháp dạy học tích cực nhưng vẫn chưa có cái nhìn, hiểu biết sâu sắc, con đường áp dụng rõ ràng để vận dụng vào bài dạy của mình. Điều đó làm cho không ít giáo viên và cả học sinh ít nhiều cảm thấy việc dạy và học vẫn nặng nề, mang nặng tính hàn lâm, không mang lại hứng thú, sự tích cực cho cả người dạy và người học, ảnh hưởng đến việc hình thành những kỹ năng và năng lực cần thiết của người lao động trong bối cảnh xã hội hiện tại.
Vì vậy, việc sử dụng phương pháp dạy học dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM sẽ mang lại sự hứng thú, tích cực cho cả người dạy và người học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, phát huy khả năng sáng tạo, hình thành những năng lực cần thiết cho người học, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI Đề tài sử dụng phương pháp dạy học theo dự án kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm STEAM vào dạy học chủ đề “Vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường Việt Nam”, là giải pháp mới giải quyết một số vấn đề sau: + Giúp giáo viên có cái nhìn rõ ràng, cụ thể hơn về đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực, đổi mới kiểm tra đánh giá là nhiệm vụ đã và đang rất quan trọng của ngành giáo dục, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học góp phần giảm áp lực, củng cố và nâng cao lòng yêu nghề, nhiệt huyết với nghề nghiệp của mình. + Rèn luyện cho học sinh năng lực tự chủ tự học, năng lực hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn và yêu thích môn học. Bên cạnh đó giúp các em hình thành một số năng lực cơ bản của người lao động trong thời đại mới (năng lực lập kế hoạch làm việc, năng lực hợp tác, năng lực thuyết trình, năng lực tự khẳng định mình.) + Đề tài hướng tới giải quyết vấn đề: Tri thức là vô hạn, giáo viên chỉ là người dẫn lối chỉ đường, tạo động lực để học sinh tự tìm kiếm tri thức bằng sự say mê và niềm vui trong học tập, biết vận dụng kiến thức khoa học để giải quyết các vấn đề thực tiễn cuộc sống.
đó là yếu tố cốt lõi để dạy và học đạt hiệu quả tốt nhất. + Đề tài góp phần chuẩn bị tinh thần cho giáo viên và học sinh đón nhận chương trình phổ thông và sách giáo khoa mới dự kiến sẽ được thực hiện trong thời gian sắp tới. 3 skkn PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU I. Tổng quan về dự án và phương pháp dạy học theo dự án.
Khái niệm về dự án và phương pháp dạy học theo dự án. - Khái niệm dự án Thuật ngữ “dự án” (project) được hiểu là một đề án, dự thảo hay kế hoạch cần thực hiện để đạt mục đích đề ra. Khái niệm dự án được sử dụng trong sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lí xã hội và được sử dụng trong lĩnh vực Giáo dục Đào tạo như một phương pháp hay hình thức dạy học. - Phương pháp dạy học theo dự án Từ đầu thế kỉ XX, các nhà sư phạm Mĩ đã xây dựng cơ sở lí luận cho phương pháp dự án (project method) và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống.
Dạy học theo dự án được hiểu là một phương pháp hay hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực tiễn, thực hành. Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Đặc điểm của phương pháp dạy học theo dự án. Các nhà sư phạm Mĩ đầu thế kỉ XX khi xác lập cơ sở lí thuyết cho phương pháp dạy học này đã chỉ rõ 3 đặc điểm cốt lõi của dạy học theo dự án: - Định hướng vào học sinh: + Chú ý đến hứng thú của người học, tính tự lực cao.
Giáo viên đóng vai trò là người tư vấn, hướng dẫn và giúp đỡ. Học sinh tham gia chọn đề tài, học tập phù hợp với trình độ kiến thức và năng lực cá nhân, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tham gia trải nghiệm sáng tạo. + Người học được cộng tác làm việc, lựa chọn nhiệm vụ phù hợp (hay còn gọi là học tập tính xã hội).