Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự đa dạng tuyến trùng ký sinh gây sần rễ meloidogyne spp ở tây nguyên

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự đa dạng tuyến trùng ký sinh Meloidogyne spp gây sần rễ tại Tây Nguyên, phân tích tác động và biện pháp quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Lê Thị Mai Linh
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Quang Pháp
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Tuyến trùng học
• Đề tài: Nghiên cứu sự đa dạng tuyến trùng ký sinh gây sần rễ Meloidogyne spp. ở Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tuyến trùng Meloidogyne spp

Tuyến trùng sần rễ thuộc giống Meloidogyne là nhóm tuyến trùng nội ký sinh gây hại nghiêm trọng cho cây trồng. Chúng xâm nhập vào rễ cây, gây ra hiện tượng sần sùi và làm giảm năng suất cây trồng. Các loài Meloidogyne spp. có khả năng ký sinh trên nhiều loại cây khác nhau, đặc biệt là cà phê và hồ tiêu tại Tây Nguyên. Theo thống kê, có 111 loài Meloidogyne được mô tả, trong đó có 18 loài ký sinh trên cây cà phê. Sự đa dạng này cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề trong sản xuất nông nghiệp. Việc nghiên cứu và phân loại các loài này là cần thiết để có biện pháp phòng trừ hiệu quả.

II. Tình hình nghiên cứu và phân loại

Nghiên cứu về Meloidogyne spp. đã được thực hiện trên toàn cầu, tuy nhiên tại Việt Nam, sự nghiên cứu còn hạn chế. Tại Tây Nguyên, các nghiên cứu trước đây đã ghi nhận sự hiện diện của 5 loài Meloidogyne. Việc phân loại các loài này chủ yếu dựa vào hình thái và phân tích di truyền. Các phương pháp phân tích hình thái như tách cắt cutin vùng chậu và các đặc điểm hình thái khác đã được áp dụng. Tuy nhiên, sự chồng lấn giữa các đặc điểm hình thái của các loài gần gũi gây khó khăn trong việc phân loại chính xác. Do đó, việc áp dụng các kỹ thuật phân tử như PCR và phân tích trình tự gen là cần thiết để hỗ trợ cho việc phân loại.

III. Đánh giá đa dạng hình thái và di truyền

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự đa dạng hình thái của các loài Meloidogyne spp. ở Tây Nguyên có sự biến đổi lớn giữa các quần thể. Các chỉ tiêu hình thái như kích thước và hình dạng của con cái, con đực và ấu trùng đã được ghi nhận và so sánh. Phân tích di truyền cho thấy sự khác biệt giữa các quần thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau. Các đoạn gen bảo thủ và tiến hóa đã được xác định, góp phần vào việc phân loại chính xác hơn. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

IV. Ứng dụng vi sinh vật trong phòng trừ

Nghiên cứu cũng đã đánh giá khả năng sử dụng một số vi sinh vật như nấm Paecilomyces javanicus và vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 trong việc hạn chế sự phát triển của Meloidogyne incognita. Các thí nghiệm cho thấy rằng những vi sinh vật này có khả năng làm giảm tỷ lệ nở trứng và sống sót của ấu trùng. Việc áp dụng các biện pháp phòng trừ sinh học này không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Đây là một hướng đi tiềm năng trong nông nghiệp bền vững.

V. Kết luận và khuyến nghị

Luận án đã cung cấp những thông tin quan trọng về sự đa dạng của các loài Meloidogyne spp. tại Tây Nguyên. Việc xác định thành phần loài và mức độ gây hại của chúng là rất cần thiết để có biện pháp phòng trừ hiệu quả. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phát triển các biện pháp phòng trừ sinh học và cải thiện kỹ thuật canh tác để bảo vệ cây trồng. Đồng thời, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về hình thái và di truyền của các loài này sẽ hỗ trợ cho các nghiên cứu trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tuyến trùng ký sinh thực vật, đặc biệt là nhóm tuyến trùng sần rễ thuộc giống Meloidogyne (nội ký sinh cố định), là một trong những tác nhân sinh học gây tổn thất nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp trên toàn cầu. Sau khi xâm nhập vào mô rễ, ấu trùng tuổi 2 ($J_2$) làm biến đổi cấu trúc tế bào chóp rễ và nhu mô, hình thành các tế bào khổng lồ đa nhân (kích thước có thể gấp 400 lần tế bào bình thường) và tạo nên các nốt sần (gall / root-knot). Hậu quả dẫn tới việc cản trở vận chuyển nước, dinh dưỡng, khiến cây trồng bị còi cọc, vàng lá, suy giảm năng suất hoặc chết rụi khi tương tác với các vi sinh vật gây bệnh khác.

Khu vực Tây Nguyên với hơn 2 triệu hecta đất bazan là vùng trọng điểm phát triển cây công nghiệp dài ngày của Việt Nam, đặc biệt là cà phê và hồ tiêu. Tuy nhiên, hàng loạt diện tích cà phê, hồ tiêu già cỗi hoặc tái canh bị thiệt hại nặng nề bởi dịch bệnh liên quan đến tuyến trùng sần rễ. Trước thời điểm nghiên cứu, dữ liệu về thành phần loài, mức độ biến thiên hình thái, đặc trưng di truyền phân tử và các tác nhân sinh học đối kháng bản địa đối với giống Meloidogyne tại Tây Nguyên còn thiếu tính hệ thống và đồng bộ.

Nhằm giải quyết các khoảng trống này, nghiên cứu sinh Lê Thị Mai Linh đã thực hiện luận án tiến sĩ sinh học (chuyên ngành Tuyến trùng học) với đề tài "Nghiên cứu sự đa dạng tuyến trùng ký sinh gây sần rễ Meloidogyne spp. ở Tây Nguyên" dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trịnh Quang Pháp và PGS. Phan Kế Long tại Học viện Khoa học và Công nghệ – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (bảo vệ năm 2019).

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định được các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne gây hại trên các cây trồng chính ở khu vực Tây Nguyên.
2. Đánh giá mức độ đa dạng hình thái và phân tử của các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne ở khu vực Tây Nguyên.
3. Đánh giá khả năng sử dụng một số vi sinh vật trong việc hạn chế sự phát triển của tuyến trùng sần rễ Meloidogyne incognita trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài tuyến trùng ký sinh gây sần rễ thuộc giống Meloidogyne Göldi, 1887.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa thu mẫu tại 5 tỉnh Tây Nguyên bao gồm các huyện: Đắk Hà (tỉnh Kon Tum), Chư Sê (tỉnh Gia Lai), Cư M'gar (tỉnh Đắk Lắk), Di Linh (tỉnh Lâm Đồng) và Kiến Đức (tỉnh Đắk Nông) trên các vùng chuyên canh cà phê, hồ tiêu, lúa, cây ăn quả (ổi), rau màu và cây trồng xen.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa thu mẫu từ tháng 10 năm 2014 đến tháng 3 năm 2017; các phân tích hình thái, sinh học phân tử và thử nghiệm đối kháng sinh học thực hiện từ tháng 10 năm 2014 đến tháng 10 năm 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước qua các giai đoạn:

Tình hình nghiên cứu trên thế giới

• Lịch sử phân loại: Berkeley (1855) lần đầu mô tả triệu chứng sần rễ do tuyến trùng trên dưa chuột tại Anh; Jobert (1878) phát hiện tuyến trùng trong rễ cà phê; Göldi (1887) chính thức đề xuất tên giống Meloidogyne khi mô tả loài chuẩn Meloidogyne exigua trên cà phê tại Brazil. Chitwood (1949) thống nhất tách chi Meloidogyne ra khỏi giống tuyến trùng bào nang Heterodera. Karssen et al. hoàn thiện hệ thống phân loại thuộc họ Meloidogynidae.
• Phổ ký chủ và tác hại: Tuyến trùng Meloidogyne có thể ký sinh trên 5.500 loài thực vật, gây tổn thất hàng trăm tỷ USD mỗi năm. Trên cà phê ghi nhận 18 loài gây hại (tổn thất khoảng 15% năng suất toàn cầu), điển hình là M. exigua, M. incognita, M. lopezi. Trên hồ tiêu gây hội chứng vàng lá, chết chậm (M. incognita, M. javanica, M. piperi). Trên lúa có M. graminicola, M. oryzae, M. triticoryzae.
• Tiêu chuẩn phân loại hình thái: Chitwood (1949), Eisenback et al. (1981, 1985), Jepson (1987), Karssen (2002) xác lập các tiêu chuẩn: vân cutin vùng chậu (perineal pattern) con cái, cấu trúc đầu và kim hút của con đực, chiều dài đuôi và vùng hyaline của ấu trùng tuổi 2 ($J_2$). Ứng dụng kính hiển vi điện tử quét (SEM) hỗ trợ phân biệt các chi tiết siêu vi thể.
• Phương pháp sinh học phân tử: Sử dụng các chỉ thị trong hệ gen nhân (rDNA: 18S, 28S phân đoạn D2D3, ITS1, ITS2, IGS) và hệ gen ty thể (mtDNA: COI, COII-16S rRNA, NAD5). Kỹ thuật Multiplex-PCR (Kiewnick et al., 2013; Zijlstra et al., 2000) hỗ trợ phân loại nhanh phức hợp loài nhiệt đới (MIG: M. incognita, M. javanica, M. arenaria).
• Phòng trừ sinh học: Khảo sát các chất chiết thực vật (Neem, quế, cây chiêu liêu với hoạt chất acid gallic) và vi sinh vật đối kháng: vi khuẩn nội bào tử Pasteuria penetrans, nấm ăn thịt/bẫy tuyến trùng, nấm ký sinh trứng và ấu trùng (Paecilomyces lilacinus, Paecilomyces javanicus), vi khuẩn đất Lysobacter antibioticus HS124 tiết enzyme phân giải lytic (chitinase, glucanase, protease) và kháng sinh 4-hydroxyphenylacetic acid (4-HPAA) (Yoon et al., 2012).

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam và khu vực Tây Nguyên

• Nguyễn Ngọc Châu và Nguyễn Vũ Thanh (2000, 2001) ghi nhận 5 loài Meloidogyne tại Việt Nam (M. incognita, M. javanica, M. arenaria, M. hapla, M. exigua).
• Nhiều nghiên cứu khảo sát tuyến trùng trên cây trồng tại các địa phương: Ngô Thị Xuyên và cs. (2000) tại Hà Nội; Nguyễn Hữu Tiền và cs. (2013) trên cây thuốc ở Quảng Ninh; Nguyễn Thị Duyên và cs. (2017) trên cây rau tại Nam Định; Trần Thị Thu Hà và cs. (2011), Trịnh Thị Thu Thủy (2010, 2012) trên hồ tiêu tại Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Tây Nguyên và Phú Quốc.
• Tại Tây Nguyên, các nghiên cứu của Trinh et al. (2009, 2011, 2013), Lê Đức Khánh và cs. (2013), Vũ Anh Tú và cs. (2014) chỉ ra tuyến trùng sần rễ xuất hiện phổ biến trên cà phê và hồ tiêu, là nguyên nhân đồng tác nhân gây bệnh vàng lá, thối rễ, chết chậm.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù đã có các ghi nhận sơ bộ, các nghiên cứu trước đây tại Tây Nguyên phần lớn chỉ định danh dựa trên hình thái hoặc dừng lại ở loài M. incognita, nhiều mẫu vật chưa được định loại chính xác do sự biến thiên và chồng lấn hình thái. Thiếu hụt cơ sở dữ liệu giải trình tự đa gen (cả gen nhân và ty thể), chưa làm rõ đặc điểm các quần thể tuyến trùng trên các cây ký chủ xen canh, đồng thời chưa đánh giá thực nghiệm khả năng kiểm soát sinh học của các chủng nấm Paecilomyces javanicus và vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 đối với nguồn tuyến trùng phân lập tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận theo hướng nghiên cứu tích hợp đa phương pháp (Integrative Nematology), kết hợp giữa phân loại hình thái truyền thống, phân tích hình thái lượng nâng cao, sinh học phân tử hiện đại và thử nghiệm sinh học đối kháng in vitro.

   Nghiên cứu Hình thái                                  Sinh học Phân tử
   - Đo đếm chỉ số (L, W, a, b, c, c'...)                - Tách chiết DNA đơn cá thể (WLB + Prot K)
   - Tiêu bản TAF / Cắt tấm cutin vùng chậu              - Multiplex-PCR phân biệt nhóm MIG
   - Kính hiển vi quang học & SEM                        - PCR & Giải trình tự: ITS, D2D3, COI, COII-16S, NAD5
   - Phân tích biệt thức chuẩn CDA                       - Cây phát sinh chủng loại ML (MEGA 6)
                     Thử nghiệm Vi sinh vật Đối kháng
                     - Nấm Paecilomyces javanicus
                     - Vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124
                     - Hợp chất 4-HPAA

Phương pháp thu mẫu và xử lý mẫu vật

• Thu mẫu thực địa: Thực hiện theo phương pháp 5 điểm chéo góc (Nguyễn Ngọc Châu, 2003). Lấy tổ hợp 5 mẫu đất (tầng sâu 15–20 cm) và rễ quanh tán cây; mỗi điểm thu khoảng 1 kg đất và 10 g rễ, bảo quản trong thùng ổn nhiệt.
• Tách lọc tuyến trùng:
  • Từ đất: Xử lý 250 g đất qua hệ thống rây lọc 250 µm, 63 µm, 40 µm và phương pháp lọc tĩnh qua rây 63 µm trên đĩa petri trong 48 giờ.
  • Từ rễ: Cắt nhỏ 5 g rễ, nghiền bằng máy xay chuyên dụng (12.600 vòng/phút trong 30 giây), tách dịch qua rây 100 µm và rây 63 µm; bóc tách nốt sần thủ công dưới kính hiển vi soi nổi để thu con cái và túi trứng.
  • Tách trứng và $J_2$: Xử lý rễ bằng dung dịch NaOCl 0,5% lắc trong 10 phút, lọc qua rây 40 µm ($J_2$) và rây 25 µm (trứng).
• Nhân nuôi: Nhân nuôi thuần dòng từng túi trứng trên cây chỉ thị cà chua trong đất vô trùng ($121^\circ\text{C}$, 1 atm, 60 phút).

Phương pháp phân tích hình thái và hình thái lượng

• Xử lý tiêu bản: Cố định mẫu bằng dung dịch TAF, khử nước qua cồn và glycerin (dung dịch I và II), gắn tiêu bản bằng glycerin nguyên chất viền parafin. Cắt tấm cutin vùng chậu (perineal pattern) trong môi trường DESS và acid lactic 45%.
• Chụp ảnh hiển vi và SEM: Sử dụng kính hiển vi Carl Zeiss Axio Lab. A1 gắn camera Axiocam Erc 5S (phần mềm ZEN) và kính hiển vi điện tử quét Carl Zeiss Merlin SEM.
• Chỉ số hình thái lượng: Đo đạc các kích thước theo Eisenback et al. (1985), Jepson (1987), Karssen (2002): chiều dài cơ thể ($L$), chiều rộng ($W$), chiều dài kim hút ($Stl$), khoảng cách mở tuyến thực quản lưng ($DGO$), vị trí lỗ bài tiết ($EP$), chiều dài đuôi ($T$), chiều rộng tại hậu môn ($ABD$), chiều dài khối hyaline đuôi ($H$), các chỉ số de Man ($a, b, b', c, c'$), tỷ lệ $EP/Stl$.
• Xử lý thống kê: Phân tích phương sai (ANOVA) trên Microsoft Excel; phân tích biệt thức tách biệt chuẩn (Canonical Discriminant Analysis - CDA) bằng phần mềm GENSTAT 12.

Phương pháp sinh học phân tử

• Tách chiết DNA: Tách DNA đơn cá thể ấu trùng $J_2$ bằng dung dịch đệm Worm Lysis Buffer (WLB: KCl 500 mM, Tris-HCl 100 mM pH 7.5, DTT 10 mM, $\text{MgCl}_2$ 5%) bổ sung Proteinase K, ủ nhiệt độ $-20^\circ\text{C}$ (2 giờ), $65^\circ\text{C}$ (2 giờ) và $95^\circ\text{C}$ (10 phút).
• Kỹ thuật PCR:
  • Multiplex-PCR: Khuếch đại đồng thời 3 cặp mồi đặc hiệu: Far/Rar (M. arenaria - băng 420 bp), Mi2F4/Mi1R1 (M. incognita - băng 300 bp), Fjav/Rjav (M. javanica - băng 670 bp).
  • PCR đơn gen: Khuếch đại các đoạn gen nhân (ITS, 28S D2D3) và gen ty thể (COI, COII-16S rRNA, NAD5).

Vùng gen	Cặp mồi	Trình tự mồi ($5' \rightarrow 3'$)	Kích thước dự kiến (bp)	Nguồn tham khảo
D2D3	D2A D3B	ACAAGTACCGTGAGGGAAAGTTG TCGGAAGGAACCAGCTACTA	~780	De Ley et al. (1999)
ITS	18S 26S	TTGATTACGTCCCTGCCCTTT TTTCACTCGCCGTTACTAAGG	~800	Vrain et al. (1992)
COI	JB3 JB4.5	TTTTTTGGGCATCCTGAGGTTTAT TAAAGAAAGAACATAATGAAAATG	~450	Bowles et al. (1992)
COII-16S	C2F3 1108	GGTCAATGTTCAGAAATTTGTGG TACCTTTGACCAATCACGCT	1.100–1.700	Powers & Harris (1993)
NAD5	NAD5F NAD5R	TATTTTTTGTTTGAGATATATTAG CGTGAATCTTGATTTTCCATTTTT	~500	Janssen et al. (2016)
Đặc hiệu loài	Fjav/Rjav Far/Rar MiF/MiR	GGTGCGCGATTGAACTGAGC / CAGGCCCTTCAGTGGAACTATAC CTCTGCCCAATGAGCTGTCC / CTCTGCCCACACTACAACT ATGAAGCTAAGACTTTGGGCT / TCCCGCTACACCCTCAACTTC	670 420 300	Zijlstra et al. (2000) Zijlstra et al. (2000) Kiewnick et al. (2013)

• Giải trình tự và xử lý dữ liệu di truyền: Tinh sạch sản phẩm PCR bằng kit GeneJET PCR Purification; giải trình tự 2 chiều tại Macrogen (Hàn Quốc); chỉnh sửa, ghép nối trình tự bằng Chromas Pro; so khớp BLAST trên NCBI; gióng hàng trình tự bằng ClustalW trong BioEdit; tính toán khoảng cách di truyền và xây dựng cây phát sinh chủng loại theo phương pháp Maximum Likelihood (ML) với mô hình thay thế nucleotide tối ưu bằng phần mềm MEGA 6.

Đánh giá tác nhân vi sinh vật đối kháng in vitro

• Nhân nuôi nấm Paecilomyces javanicus trên môi trường dịch thể khoai tây - dextrose (PDB, pH 5–6, khử trùng $121^\circ\text{C}$ trong 30 phút).
• Chuẩn bị dịch vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 từ chế phẩm GCM và hoạt chất 4-Hydroxyphenylacetic acid (4-HPAA) tinh khiết (Sigma).
• Đánh giá tỷ lệ nở của trứng và tỷ lệ gây chết ấu trùng $J_2$ của M. incognita theo các mốc thời gian xử lý.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 tổng hợp toàn diện các nghiên cứu về tuyến trùng sần rễ Meloidogyne trên thế giới và tại Việt Nam:

• Lịch sử nghiên cứu và vị trí phân loại: Khái quát từ công bố đầu tiên của Berkeley (1855) đến hệ thống phân loại hiện đại; đặc điểm giải phẫu học, sinh lý học và chu kỳ phát triển qua 5 giai đoạn phát triển; cơ chế tương tác kích thích hình thành nốt sần và tế bào khổng lồ đa nhân thông qua các gen như gen ADF (Actin depolymerizing factor) điều hòa protein ADF2.
• Phạm vi tác hại: Phân tích ảnh hưởng của tuyến trùng sần rễ trên các nhóm cây trồng xuất khẩu chủ lực (cà phê, hồ tiêu, lúa, khoai tây, rau màu) tại châu Mỹ La Tinh, châu Phi và châu Á.
• Tiêu chuẩn và công cụ định loại: Đối chiếu ưu, nhược điểm giữa phương pháp phân tích hình thái (cắt tấm cutin vùng chậu, cấu trúc đầu đực, đuôi ấu trùng, kính hiển vi điện tử SEM) với phương pháp phân tử (Multiplex-PCR, giải trình tự các vùng gen rDNA 18S, 28S D2D3, ITS và mtDNA COI, COII-16S, NAD5).
• Hiện trạng nghiên cứu tại Tây Nguyên: Nêu rõ các đặc điểm tự nhiên, điều kiện thổ nhưỡng đất bazan và khí hậu của 5 tỉnh Tây Nguyên; tổng kết các diện tích cà phê, hồ tiêu bị bệnh chết nhanh, chết chậm do tương tác của tuyến trùng; phân tích các hạn chế của các nghiên cứu trước đây.
• Cơ sở phòng trừ sinh học: Khảo sát các chủng nấm ký sinh trứng/ấu trùng (Paecilomyces spp.), vi khuẩn đối kháng (Lysobacter antibioticus HS124) và các chất chuyển hóa có nguồn gốc sinh học (4-HPAA, acid gallic) thay thế thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm đồng bộ:

• Xác định 4 nội dung nghiên cứu lớn gắn liền với đối tượng là các loài thuộc chi Meloidogyne phân lập tại Tây Nguyên.
• Địa bàn lấy mẫu chi tiết tại 5 huyện trọng điểm: Cư M'gar (Đắk Lắk), Di Linh (Lâm Đồng), Kiến Đức (Đắk Nông), Chư Sê (Gia Lai) và Đắk Hà (Kon Tum).
• Chi tiết hóa từng bước phương pháp thực nghiệm: phương pháp lấy mẫu 5 điểm chéo góc; kỹ thuật tách lọc tuyến trùng từ đất và rễ cây; kỹ thuật nhân nuôi thuần chủng trên cây cà chua; quy trình cố định TAF, cắt tấm cutin vùng chậu và chụp ảnh hiển vi SEM.
• Thiết lập quy trình tách chiết DNA đơn cá thể bằng đệm WLB và Proteinase K; thiết kế các thông số chu nhiệt cho phản ứng Multiplex-PCR và PCR các vùng gen D2D3, ITS, COI, COII-16S, NAD5 (Bảng mồi 2.1).
• Quy trình giải trình tự gen, tinh sạch và phân tích phát sinh chủng loại bằng các phần mềm chuyên dụng (Chromas Pro, BioEdit, MEGA 6, Modeltest) cùng phân tích thống kê hình thái lượng bằng GENSTAT 12 (CDA).
• Quy trình thử nghiệm hiệu lực sinh học in vitro của nấm Paecilomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và hợp chất 4-HPAA.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm cốt lõi của luận án:

• Tần suất xuất hiện, phân bố và mật độ: Thống kê chi tiết tỷ lệ nhiễm và mật độ tuyến trùng Meloidogyne trên các vùng khảo sát và các loại cây chủ (cà phê, hồ tiêu, lúa, ổi, rau màu).
• Mô tả hình thái và hình thái lượng các loài ghi nhận:
  1. Meloidogyne incognita (Kofoid & White, 1919) Chitwood, 1949: Mô tả chi tiết kích thước con cái, con đực, ấu trùng $J_2$, đặc trưng vân cutin vùng chậu hình vòm cao, gợn sóng.
  2. Meloidogyne javanica (Treub, 1885) Chitwood, 1949: Tấm cutin có cánh bên rõ rệt chia cắt phần lưng và bụng.
  3. Meloidogyne arenaria (Neal, 1889) Chitwood, 1949: Vân cutin phẳng, hơi lõm ở lưng, đường bên mờ.
  4. Meloidogyne enterolobii Yang & Eisenback, 1983: Ghi nhận sự xuất hiện trên cây trồng tại vùng nghiên cứu.
  5. Meloidogyne graminicola Golden & Birchfield, 1965: Ghi nhận ký sinh trên cây lúa với đặc trưng móc đuôi ở ấu trùng.
  6. Meloidogyne daklakensis Trinh, Le, Nguyen, Nguyen, Liebanas & Nguyen, 2018: Loài mới cho khoa học được mô tả và công bố ký sinh trên cây cà phê tại tỉnh Đắk Lắk.
  7. Meloidogyne sp.: Một loài mới tiềm năng ký sinh trên cây trồng tại Tây Nguyên đã hoàn thiện hồ sơ gửi công bố quốc tế.
• Phân tích đa dạng hình thái lượng (CDA): Đánh giá mức độ sai khác giữa các loài qua các biến số hình thái lượng của con cái, con đực và $J_2$, chứng minh giá trị phân loại của các chỉ số $EP/Stl$, chiều dài đuôi, vùng hyaline và khoảng cách $DGO$.
• Phân tích đa dạng di truyền phân tử:
  • Kết quả điện di Multiplex-PCR định danh chính xác các quần thể thuộc nhóm MIG.
  • Phân tích thành phần % nucleotide, khoảng cách di truyền và thiết lập cây phát sinh chủng loại (ML) dựa trên 5 vùng gen: ITS, 28S D2D3, COI, COII-16S rRNA và NAD5. Vùng gen NAD5 và COII-16S chứng minh độ phân giải cao trong việc phân tách các loài nhiệt đới có quan hệ di truyền gần gũi.
• Đánh giá hiệu lực của tác nhân sinh học:
  • Nấm Paecilomyces javanicus thể hiện khả năng ký sinh trực tiếp trên túi trứng và biểu bì ấu trùng, làm giảm đáng kể tỷ lệ nở trứng và làm chết ấu trùng $J_2$ theo thời gian tiếp xúc.
  • Dịch bào tử vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và hợp chất tinh khiết 4-HPAA ức chế mạnh sự nở trứng và gây chết ấu trùng $J_2$ của M. incognita ở các nồng độ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học

1. Phát hiện loài mới cho khoa học: Đã phát hiện, mô tả và công bố 01 loài tuyến trùng sần rễ mới cho khoa học ký sinh trên rễ cây cà phê tại Đắk Lắk mang tên Meloidogyne daklakensis Trinh, Le, Nguyen, Nguyen, Liebanas & Nguyen, 2018, đồng thời hoàn thiện bản mô tả cho 01 loài mới tiềm năng (Meloidogyne sp.) gửi công bố quốc tế.
2. Dữ liệu phân loại học tích hợp: Cung cấp bộ số liệu hình thái học, hình thái lượng hoàn chỉnh kết hợp phân tích hiển vi điện tử quét (SEM) và phân tích biệt thức chuẩn (CDA) cho các loài Meloidogyne phổ biến tại Tây Nguyên (M. incognita, M. javanica, M. arenaria, M. enterolobii, M. graminicola, M. daklakensis). Xác lập các tiêu chí hình thái ổn định, ít biến đổi giữa các quần thể làm cơ sở định loại tin cậy.
3. Đóng góp dữ liệu di truyền lên ngân hàng gen quốc tế: Lần đầu tiên tại Việt Nam cung cấp 145 trình tự nucleotide của các vùng gen nhân (ITS, 28S D2D3) và gen ty thể (COI, COII-16S, NAD5) của các loài tuyến trùng sần rễ Tây Nguyên đăng ký trên cơ sở dữ liệu GenBank (NCBI). Khẳng định giá trị phân loại cao của chỉ thị gen ty thể NAD5 trong phân tách các loài gần gũi thuộc nhóm MIG.
4. Cơ sở khoa học về phòng trừ sinh học: Lần đầu tiên tại Việt Nam đánh giá và khẳng định hiệu lực ký sinh, gây chết của nấm Paecilomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và hoạt chất sinh học 4-Hydroxyphenylacetic acid (4-HPAA) đối với trứng và ấu trùng $J_2$ của loài Meloidogyne incognita phân lập tại thực địa.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện về thành phần loài, tần suất xuất hiện, mật độ và phổ cây ký chủ của giống tuyến trùng sần rễ Meloidogyne trên cây cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả, lúa và các cây trồng xen tại 5 tỉnh Tây Nguyên.
2. Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà quản lý nông nghiệp và người dân điều chỉnh quy trình canh tác, chọn lọc cây trồng xen, cây luân canh phù hợp nhằm cắt đứt nguồn thức ăn và hạn chế sự lây lan, tích lũy mật độ của tuyến trùng sần rễ trong các vùng tái canh cà phê, hồ tiêu.
3. Mở ra hướng ứng dụng các tác nhân sinh học có nguồn gốc tự nhiên (P. javanicus, L. antibioticus HS124, 4-HPAA) để xây dựng các chế phẩm sinh học phòng trừ tuyến trùng, góp phần giảm áp lực sử dụng hóa chất độc hại, bảo vệ môi trường đất và phát triển nông nghiệp bền vững tại Tây Nguyên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung thực nghiệm của luận án, các hạn chế và hướng mở rộng bao gồm:

• Phạm vi thử nghiệm sinh học: Các đánh giá đối kháng của nấm Paecilomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và hợp chất 4-HPAA mới dừng lại ở quy mô in vitro trong điều kiện phòng thí nghiệm; cần mở rộng thử nghiệm trên quy mô chậu cát, nhà lưới và ngoài đồng ruộng thực tế trên cây cà phê và hồ tiêu.
• Quy mô khảo sát ký chủ: Mặc dù đã mở rộng ra nhiều loại cây trồng xen và cây ăn quả, cần tiếp tục điều tra mở rộng phổ ký chủ hoang dại và các thảm cỏ che phủ tại Tây Nguyên nhằm xác định đầy đủ các ký chủ phụ lưu giữ tuyến trùng qua mùa khô.
• Nghiên cứu ứng dụng sản xuất chế phẩm: Cần nghiên cứu sâu hơn về công nghệ lên men, thu nhận sinh khối và công thức phối chế các chế phẩm sinh học từ vi khuẩn L. antibioticus HS124 và nấm P. javanicus thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng đất bazan Tây Nguyên.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Bảo vệ thực vật, Sinh học, Tuyến trùng học, Nông học: Cung cấp cẩm nang phương pháp luận chi tiết từ kỹ thuật thu mẫu, xử lý tiêu bản cắt tấm cutin vùng chậu, chụp ảnh SEM, đến các quy trình PCR đa mồi (Multiplex-PCR) và phân tích cây phát sinh chủng loại.
• Đối với giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Cung cấp hệ thống dữ liệu so sánh hình thái lượng và 145 trình tự gen chuẩn của các loài Meloidogyne tại Việt Nam làm dữ liệu đối sánh cho các nghiên cứu phân loại sinh học.
• Đối với cán bộ quản lý nông nghiệp, khuyến nông và doanh nghiệp sản xuất chế phẩm sinh học: Cung cấp căn cứ khoa học về sự tương tác giữa tuyến trùng và cây chủ để hoạch định chiến lược tái canh cà phê, hồ tiêu và phát triển các dòng thuốc trừ tuyến trùng sinh học an toàn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Loài tuyến trùng sần rễ nào mới cho khoa học được phát hiện và công bố trong luận án?
Luận án đã phát hiện, mô tả và công bố chính thức loài mới mang tên Meloidogyne daklakensis Trinh, Le, Nguyen, Nguyen, Liebanas & Nguyen, 2018 ký sinh trên cây cà phê tại tỉnh Đắk Lắk, đồng thời ghi nhận 01 loài mới tiềm năng (Meloidogyne sp.) đã hoàn thiện hồ sơ gửi công bố quốc tế.

2. Kỹ thuật sinh học phân tử nào được tác giả sử dụng để giám định nhanh 3 loài tuyến trùng nhiệt đới thuộc nhóm MIG?
Tác giả đã sử dụng kỹ thuật Multiplex-PCR với việc phối hợp đồng thời 3 cặp mồi đặc hiệu trong cùng một phản ứng: cặp mồi Far/Rar (nhận diện M. arenaria cho băng kích thước 420 bp), Mi2F4/Mi1R1 (nhận diện M. incognita cho băng kích thước 300 bp) và Fjav/Rjav (nhận diện M. javanica cho băng kích thước 670 bp).

3. Vùng chỉ thị gen nào cho thấy độ phân giải tốt nhất trong việc phân biệt các loài tuyến trùng có quan hệ di truyền gần gũi trong nghiên cứu?
Bên cạnh các đoạn gen nhân (ITS, 28S D2D3) có tính bảo thủ cao khó phân tách nhóm loài nhiệt đới, vùng gen ty thể NAD5 và COII-16S rRNA được xác định là các vùng chỉ thị di truyền có nhiều vị trí biến đổi đặc trưng, hỗ trợ phân loại và xác định phát sinh chủng loại chính xác cho các loài gần gũi trong nhóm Meloidogyne incognita group (MIG).

4. Những tác nhân sinh học nào đã được tác giả thử nghiệm đối kháng với tuyến trùng Meloidogyne incognita?
Tác giả đã thử nghiệm đánh giá hiệu lực của 3 tác nhân sinh học gồm: nấm ký sinh Paecilomyces javanicus (ký sinh phá hủy trứng và ấu trùng), vi khuẩn đất Lysobacter antibioticus HS124 (tiết enzyme phân giải lytic và kháng sinh) và hợp chất kháng sinh 4-Hydroxyphenylacetic acid (4-HPAA) đối với tỷ lệ nở trứng và tỷ lệ gây chết ấu trùng tuổi 2 ($J_2$) của loài Meloidogyne incognita.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Mai Linh là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện về sự đa dạng thành phần loài, biến thiên hình thái, đặc điểm di truyền phân tử và tác nhân phòng trừ sinh học đối với giống tuyến trùng sần rễ Meloidogyne tại khu vực Tây Nguyên. Nghiên cứu đã đóng góp cho khoa học 01 loài mới (Meloidogyne daklakensis), cung cấp 145 trình tự gen lên GenBank và làm sáng tỏ hiệu lực đối kháng in vitro của nấm Paecilomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và hợp chất 4-HPAA trên tuyến trùng M. incognita. Các phát hiện này tạo tiền đề khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý dịch hại tuyến trùng và định hướng phát triển canh tác bền vững các vùng chuyên canh cà phê, hồ tiêu tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Tuyến trùng sần rễ thuộc giống Meloidogyne là nhóm tuyến trùng nội ký sinh cố định gây sần rễ [1]. Sau khi xâm nhập vào rễ, ấu trùng tuổi 2 sẽ di chuyển và cư trú tại mô phân sinh, tấn công vào đỉnh sinh trưởng của chóp rễ, làm phân hóa tế bào đỉnh sinh trưởng, đồng thời tiết ra enzyme làm thay đổi mô rễ và hình thành các điểm dinh dưỡng cho tuyến trùng. Rễ cây bị nhiễm tuyến trùng sần rễ sẽ bị tổn thương, trên bề mặt có dạng sần sùi hoặc tạo thành các u cục, cây bị còi cọc, vàng lá và gây chết. Các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne có khả năng ký sinh trên nhiều loại cây chủ khác nhau và phân bố rộng trên toàn cầu, làm suy giảm năng suất và sản lượng của các loại cây trồng, đặc biệt là các vùng Nam, Trung Mỹ, Châu Phi và Châu Á trong đó có Việt Nam [1], [2], [3], [4].

Vì vậy, tuyến trùng sần rễ Meloidogyne trở thành mối quan tâm trong sản xuất nông nghiệp. Tính đến năm 2006, có 111 loài Meloidogyne được mô tả, trong số đó có 18 loài ký sinh trên cây cà phê, chứng tỏ rằng các loài Meloidogyne có tính đa dạng cao [5]. Ở Việt Nam, cho đến năm 2000 mới chỉ ghi nhận được 5 loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne, trong đó Tây Nguyên được biết đến có mặt cả 5 loài này [6]. Các nghiên cứu sau này cho thấy hiện nay tại khu vực Tây Nguyên, sự hiện diện và gây hại của nhóm tuyến trùng này rất lớn đặc biệt trên cà phê và hồ tiêu.

Sự gây hại của các loài Meloidogyne spp. làm hàng trăm hecta cà phê, hồ tiêu đã phải loại bỏ để thay thế trồng những cây trồng khác [6], [7], [8], [9]. Biến đổi hình thái của mỗi loài tuyến trùng sần rễ chịu sự ảnh hưởng của cây chủ cũng như phân bố của các quần thể ở sinh thái khác nhau. Những tiêu chuẩn chủ yếu trong phân loại bằng hình thái của tuyến trùng sần rễ thường sử dụng tấm cắt cutin vùng chậu (hậu môn-sinh dục) của con cái, ngoài ra các đặc điểm hình thái vùng đầu con đực, vùng đuôi của ấu trùng; các đặc điểm hình thái lượng của con cái, con đực, ấu trùng cũng được sử dụng trong nghiên cứu đa dạng hình thái giữa các loài [10], [11], [12], [2].

Tuy nhiên, sự chồng lấn các đặc điểm hình thái của các quần thể trong cùng một loài, giữa các loài gần gũi, hay trên các cây chủ khác nhau hoặc giữa các vùng địa lý khác nhau thường có sự dao động lớn nên gặp nhiều khó khăn trong chẩn loại bằng các đặc điểm hình thái [13], [14]. Vì vậy, để hỗ trợ cho phương pháp phân loại dựa trên hình thái, kỹ thuật phân tử đã được sử dụng hiệu 2 quả trong phân loại các loài Meloidogyne spp. Nghiên cứu về di truyền trong phân tích trình tự các vùng gen trong hệ gen nhân (18S, ITS, và 28S) [15], [16], [17], [18], [19], [20] và các vùng gen trong hệ gen ty thể COI và COII và đoạn không mã hóa giữa 2 vùng gen COII-16S-rRNA [21], [22], [23], [24] đã hỗ trợ rất nhiều cho các nghiên cứu phân loại và phát sinh chủng loại của các loài tuyến trùng sần rễ thuộc giống Meloidogyne được nhanh chóng và chính xác, góp phần phục vụ cho biện pháp đánh giá tác hại và phòng trừ tuyến trùng sần rễ. Với tác hại và phân bố rộng của tuyến trùng sần rễ trên cây trồng, việc ngăn chặn và phòng trừ nhóm tuyến trùng này luôn được quan tâm và định hướng tới nền nông nghiệp an toàn.

Biện pháp phòng trừ tuyến trùng hiện nay chủ yếu sử dụng thuốc hóa học với hàm lượng cao đã gây nên hiện tượng kháng thuốc cũng như ảnh hưởng đến môi trường đất, làm suy giảm sự đa dạng của các sinh vật có ích, suy thoái đất, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người và vật nuôi [25]. Do đó, các biện pháp phòng trừ sinh học hiện được chú trọng hơn khi sử dụng các vi sinh vật để chống lại các loài tuyến trùng ký sinh thực vật, được xem là một trong những biện pháp rất tiềm năng [26], [27]. Nhiều loại vi sinh vật có khả năng làm tăng sinh trưởng của cây, tạo ra các chất kháng sinh và độc tố làm ngăn cản sự sinh sản, nở trứng và khả năng sống sót của ấu trùng tuổi 2 tuyến trùng sần rễ do vậy có thể được đưa vào ứng dụng trong phòng trừ tuyến trùng [28], [29]. Xuất phát từ thực tiễn về đa dạng cây trồng và địa hình ở Tây Nguyên, cũng như đa dạng của loài tuyến trùng sần rễ và khả năng gây hại, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sự đa dạng tuyến trùng ký sinh gây sần rễ Meloidogyne spp.

ở Tây Nguyên’’ Mục tiêu nghiên cứu  Xác định được các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne gây hại trên các cây trồng chính ở khu vực Tây Nguyên.  Đánh giá mức độ đa dạng hình thái và phân tử của các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne ở khu vực Tây Nguyên.  Đánh giá khả năng sử dụng một số vi sinh vật trong việc hạn chế sự phát triển của tuyến trùng sần rễ M. incognita trong điều kiện phòng thí nghiệm.

3 Phạm vi nghiên cứu  Đặc điểm hình thái và phân tử của các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne ghi nhận trên một số cây trồng ở khu vực Tây Nguyên.  Đánh giá ảnh hưởng của một số vi sinh vật đối kháng lên khả năng nở trứng và sống sót của ấu trùng Meloidogyne incognita. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Ý nghĩa khoa học  Bổ sung mới thành phần loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne ở Tây Nguyên, trong đó ghi nhận thêm nhiều cây ký chủ bị nhiễm tuyến trùng Meloidogyne cũng như sự phân bố của chúng. Mô tả và ghi nhận loài mới loài Meloidogyne daklakensis ký sinh trên cà phê tại tỉnh Đắk Lắk.

 Các chỉ tiêu hình thái của các loài tuyến trùng sần rễ Meloidogyne ở các cây chủ và địa điểm khác nhau được đánh giá, so sánh đưa ra sự biến đổi hình thái trong loài và các loài khác nhau đã xác định được những chỉ tiêu quan trọng ít thay đổi trong phân loại loài như các đặc điểm hình thái, hình thái lượng của vân cutin vùng chậu con cái, vùng đầu con đực và phần đuôi ấu trùng.  Đánh giá đa dạng di truyền giữa các quần thể trong một loài và giữa các loài Meloidogyne ở Tây Nguyên được phân tích đưa ra các đoạn gen bảo thủ và tiến hóa cũng như phát sinh loài. Từ đó góp phần đưa ra chọn lựa tốt nhất trong phân loại từng nhóm loài Meloidogyne bằng sinh học phân tử. Bên cạnh đó, lần đầu tiên đóng góp cơ sở dữ liệu các vùng gen nhân (ITS, D2D3) và gen ty thể (COI, COII-16S, NAD5) của các loài Meloidogyne có mặt ở Việt Nam trên Genbank.

 Luận án khẳng định vai trò ký sinh và gây chết của vi sinh vật có lợi trong điều kiện phòng thí nghiệm của nấm Paecilomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 trong phòng trừ loài Meloidogyne incognita phổ biến trên nhiều cây trồng. Ý nghĩa thực tiễn 4  Xác định thành phần loài, mật độ tuyến trùng sần rễ hại cây trồng là tiêu chuẩn trong phòng trừ hiệu quả. Cung cấp số liệu về khả năng ký sinh, ký chủ, gây hại và phân bố của các loài tuyến trùng ký sinh gây sần rễ góp phần ngăn chặn chúng phát tán trong điều kiện tự nhiên bảo vệ cây trồng tránh bị lây nhiễm. Từ đó lựa chọn phương thức canh tác phù hợp đối với từng cây trồng nhất là đối với cà phê và hồ tiêu cũng như những cây trồng xen và luân canh.

 Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu về hình thái và phân tử của các loài Meloidogyne phục vụ cho tra cứu, tham khảo.  Đánh giá khả năng phòng trừ tuyến trùng sần rễ Meloidogyne bởi nấm Pacylomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124, kháng sinh 4-HPAA làm cơ sở cho việc lựa chọn các tác nhân trong phòng trừ, qua đó góp phần giảm lượng thuốc hóa học trong phòng trừ, giữ được cân bằng sinh thái để phát triển bền vững các cây trồng chủ lực ở Tây Nguyên. Những đóng góp mới của luận án  Luận án lần đầu tiên đưa ra dữ liệu đầy đủ về phân bố, cây chủ và đặc trưng hình thái, phân tử của các loài tuyến trùng sần rễ trên cà phê, hồ tiêu và các cây trồng xen ở Tây Nguyên. Đã xác định thêm nhiều cây chủ mới nhiễm tuyến trùng Meloidogyne ở Tây Nguyên cũng như cho Việt Nam.

Bổ sung 145 trình tự các vùng gen ITS, D2D3, COI, COII-16S, NAD5 của các loài tuyến trùng sần rễ ở Tây Nguyên trên Genbank.  Đã ghi nhận 01 loài tuyến trùng sần rễ mới cho khoa học ký sinh trên cà phê đã được mô tả, công bố và đặt tên Meloidogyne daklakensis n. và 01 loài còn lại đã được gửi công bố.  Lần đâu tiên tại Việt Nam đã đánh giá khả năng ký sinh và gây chết của nấm Pacylomyces javanicus, vi khuẩn Lysobacter antibioticus HS124 và chất kháng sinh 4-HPAA đối với tuyến trùng sần rễ M.

incognita trong điều kiện phòng thí nghiệm. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Tình hình nghiên cứu tuyến trùng sần rễ giống Meloidogyne trên thế giới 1. Lịch sử nghiên cứu Berkeley (1855) là nhà khoa học đầu tiên công bố sự xuất hiện của tuyến trùng sần rễ trên rễ cây dưa chuột trồng tại khu vườn Nuneham, Vương Quốc Anh với các mô tả triệu chứng như: các nốt sần có màu kem đục, gần như hình cầu, có vảy mờ, có hiện tượng phình to ở rễ (hình 1. Jobert (1878) đã ghi nhận sự hiện diện trong rễ cà phê các cá thể hình giun được nở ra từ trứng có trong rễ cây,và ông đã đưa ra các mô tả cơ bản về tuyến trùng này.

Sau đó, nhóm tuyến trùng này lần lượt được đặt tên là Anguillula marioni (Cornu, 1879); Heterodera radicicola (Carl Muller, 1884), Heterodera javanica Treub (Melchior, 1885) [30]. Năm 1887 tên tuyến trùng sần rễ Meloidogyne (Meloidogyne theo tiếng latin có nghĩa là „con cái có hình quả táo‟) đã được đề xuất bởi Göldi khi mô tả chi tiết loài M. exigua trên rễ cà phê ở Braxil [1] (hình 1. Đến năm 1949, Chitwood thống nhất tách giống tuyến trùng Meloidogyne Göldi, 1887 dựa trên loài chuẩn M.

exigua (Goldi, 1887) tách khỏi tuyến trùng bào nang Heterodera. Vị trí phân loại của giống Meloidogyne hiện tại được theo hệ thống Karsen et al. Ngành: Nematoda Potts, 1932 Lớp: Chromadorea Inglis, 1983 Phân lớp: Chromadoria Pearse, 1942 Bộ: Rhabditida Chitwood, 1933 Phân bộ: Tylenchina Thorne, 1949 Họ: Meloidogynidae Skarbilovich, 1959 Phân họ: Meloidogyninae Skarbilovich, 1959 Giống: Meloidogyne Göldi, 1887 6 Hình 1.